شش ماه جنگ با ایران چگونه بازارهای جهانی را تغییر داد؟

سمیە توحیدی

شش ماه جنگ با ایران، یکی از مهم‌ترین شریان‌های انرژی جهان را مختل، نفت را گران‌تر و فشار بر اقتصادهای خلیج فارس را تشدید کرده است. با این حال، شوکی که انتظار می‌رفت بازارهای مالی جهان را به عقب براند، تاکنون نتوانسته است مانع از رکوردشکنی بورس‌ها شود. رونق هوش مصنوعی در یک سوی اقتصاد جهانی و اختلال انرژی و افزایش خطر تورم در سوی دیگر، تصویری دوگانه از پیامدهای اقتصادی جنگ ساخته است.

بر اساس گزارش رویترز، محدود شدن حمل‌ونقل از تنگه هرمز و اختلال در تولید و صادرات کشورهای خلیج فارس، مستقیم‌ترین اثر جنگ بر اقتصاد جهانی بوده است.

نفت برنت در آوریل برای مدتی از ۱۲۰ دلار در هر بشکه عبور کرد و متوسط قیمت آن در سال ۲۰۲۶ به حدود ۹۰ دلار رسید، در حالی که این رقم سال گذشته حدود ۷۰ دلار بود.

انرژی، نخستین قربانی اختلال در هرمز

فشار جنگ بر فرآورده‌های پالایشی حتی شدیدتر از نفت خام بوده است. کاهش صادرات خلیج فارس، همزمان با اختلال در پالایشگاه‌های روسیه بر اثر حملات اوکراین، عرضه فرآورده‌های میان‌تقطیر را محدود کرده و قیمت گازوئیل را به‌شدت افزایش داده است.

سوخت جت نیز در ماه‌های نخست جنگ تحت فشار قرار گرفت. افزایش تولید و صادرات پالایشگاه‌های آمریکا بخشی از کمبود را جبران کرده، اما قیمت سوخت همچنان بالاست. اکنون با نزدیک شدن زمستان نیمکره شمالی، ادامه اختلال در هرمز می‌تواند بار دیگر هزینه انرژی و به تبع آن فشار تورمی را افزایش دهد.

هوش مصنوعی سپر بازار سهام شد

بازارهای سهام اما مسیری متفاوت طی کرده‌اند. ورود تریلیون‌ها دلار سرمایه به شرکت‌ها و صنایع مرتبط با هوش مصنوعی، بخش قابل توجهی از شوک ژئوپلیتیکی جنگ را خنثی کرده است.

ارزش شاخص جهانی سهام MSCI در آگوست به حدود ۱۰۵ تریلیون دلار رسید و از آغاز جنگ نزدیک به هفت تریلیون دلار، معادل ۹ درصد، افزایش یافت.

پراناو آگاروال، تحلیلگر فیدلیتی، معتقد است این عملکرد نشان می‌دهد سرمایه‌گذاران همچنان با آرامش نسبی به جنگ نگاه می‌کنند و انتظار دارند درگیری در سال جاری پایان یابد. به گفته او:

سهام از ابتدای سال حدود ۱۴ درصد رشد کرده‌اند، در حالی که بازده ۸ تا ۹ درصدی در یک سال عادی عملکرد مناسبی محسوب می‌شود.

اما این رونق به بازارهای نزدیک به میدان جنگ نرسیده است. سهام قطر و امارات حدود ۱۴ درصد کاهش یافته و عملکرد آنها بیش از ۲۰ واحد درصد از بازار جهانی عقب مانده است.

پناهگاه‌های امن، این بار چندان امن نبودند

یکی از غیرمعمول‌ترین پیامدهای جنگ، رفتار دارایی‌هایی بوده است که سرمایه‌گذاران معمولاً هنگام بحران به آنها پناه می‌برند.

دلار از آغاز جنگ حدود ۱.۴ درصد در برابر سبدی از ارزهای عمده تقویت شده است، اما تحلیلگران بخشی از این افزایش را ناشی از ضعف ین ژاپن می‌دانند. اوراق خزانه‌داری آمریکا نیز حدود ۳.۵ درصد از بازده کل خود را از دست داده است.

عامل اصلی این وضعیت، بازگشت نگرانی‌های ناشی از افزایش تورمی است. افزایش هزینه انرژی چشم‌انداز کاهش نرخ بهره آمریکا را تضعیف و در نتیجه، اوراق دولتی نتوانسته‌اند نقش سنتی خود را به‌عنوان پناهگاه امن به‌طور کامل ایفا کنند.

طلا نیز مسیر پرنوسانی داشته است. قیمت این فلز از آغاز جنگ تا ژوئیه نزدیک به ۲۵ درصد کاهش یافت، اما در آگوست و همزمان با افزایش نگرانی‌ها درباره ارزش دلار بیش از ۱۵ درصد جهش کرد.

اثر جنگ در حال رسیدن به بازار غذاست

پیامد اختلال در هرمز به نفت محدود نمانده است. این آبراه یکی از مسیرهای مهم انتقال کودهای شیمیایی نیز محسوب می‌شود و اختلال در تجارت کود، همراه با ال‌نینو و مشکلات صادرات غلات ناشی از جنگ اوکراین، نگرانی درباره موج تازه تورم غذایی را افزایش داده است.

قیمت جهانی مواد غذایی در ژوئیه به بالاترین سطح در بیش از سه سال گذشته رسید و فائو نسبت به خطر بازگشت فشارهای تورمی در بازار غذا هشدار داده است.

جی‌پی‌مورگان نیز برآورد کرده یک ال‌نینوی قدرتمند به تنهایی می‌تواند در اوج اثرگذاری حدود ۰.۷ واحد درصد به تورم جهانی مواد غذایی اضافه کند.

پیامد این افزایش قیمت در آسیا، آفریقا و آمریکای لاتین شدیدتر خواهد بود، زیرا خانوارها در بسیاری از این کشورها سهم بیشتری از درآمد خود را صرف غذا می‌کنند.

کشورهای حوزە خلیج فارس، در خط مقدم زیان اقتصادی

فاصله میان عملکرد بورس‌های جهانی و اقتصاد کشورهای حوزە خلیج فارس یکی از روشن‌ترین پیامدهای شش ماه جنگ است.

صادرات عربستان سعودی از سه‌ماهه نخست تا دوم حدود ۱۰ درصد کاهش یافته و جی‌پی‌مورگان افت فروش املاک دبی را بین ۷۰ تا ۸۰ درصد برآورد کرده است.

قطر نیز با فشار سنگین‌تری روبه‌رو شده است. آسیب به تأسیسات گازی راس‌لفان، یکی از مهم‌ترین مراکز صنعت گاز طبیعی مایع جهان، چشم‌انداز اقتصادی این کشور را به‌شدت تضعیف و آکسفورد اکونومیکس برآورد کرده است اقتصاد قطر ممکن است امسال نزدیک به ۳۰ درصد کوچک شود.

از سوی دیگر، ریسک اعتباری کشورهای منطقه نیز افزایش یافته است. هزینه بیمه بدهی قطر و امارات در برابر نکول بالا رفته و بحرین با افزایش نزدیک به ۴۰ درصدی قیمت قراردادهای سوآپ نکول اعتباری، فشار بیشتری را تجربه کرده است.

شش ماه پس از آغاز جنگ، بازارهای جهانی از شوک اولیه عبور کرده‌اند، اما هزینه اقتصادی درگیری همچنان در حال انتقال از یک بازار به بازار دیگر است.

رونق هوش مصنوعی مانع از سقوط بورس‌های جهانی شده، اما انرژی گران‌تر، اختلال در تجارت و افزایش خطر تورم غذایی نشان می‌دهد همه پیامدهای جنگ هنوز در قیمت‌ها منعکس نشده‌اند.

در این میان، تنگه هرمز همچنان مهم‌ترین متغیر است. ادامه اختلال در یکی از حیاتی‌ترین مسیرهای تجارت انرژی جهان می‌تواند تعیین کند که جنگ در ماه‌های آینده یک شوک عمدتاً منطقه‌ای باقی می‌ماند یا هزینه آن با افزایش دوباره تورم و قیمت مواد غذایی، بیش از پیش به مصرف‌کنندگان در سراسر جهان منتقل می‌شود.