جمهوری اسلامی ایران با تخریب قطعە ٤١ بهشت زهرا، درصدد پاک کردن حافظە جمعی است

تلاش برای تخریب قطعه ۴۱ آرامستان بهشت‌زهرا، محل دفن اعدامیان سیاسی دهه ۶۰، موجی از محکومیت‌های بین‌المللی را برانگیخته است. مای ساتو آن را نقض تعهدات بین‌المللی و تعرض به حافظه جمعی توصیف می‌کنند. این اقدام، حذف شواهد اعدام‌های سیاسی و اختلال در انتقال روایت تاریخی به نسل‌های بعد را نشان می‌دهد و نگرانی‌ها درباره نقض بیشتر حقوق بشر در ایران را تشدید کرده است.

تخریب قطعه ۴۱ آرامستان بهشت‌زهرا که محل دفن ده‌ها اعدامی سیاسی پس از انقلاب ایران است، موجی از محکومیت‌های بین‌المللی را برانگیخته و کارشناسان حقوق بشر سازمان ملل آن را نقض استانداردهای بین‌المللی و تعرض به حافظه جمعی توصیف کرده‌اند.

مقام‌های بهشت‌زهرا در مرداد ۱۴۰۴ بخش موسوم به قطعه ۴۱ را تخریب کردند که به‌گفته خانواده‌ها و ناظران حقوق بشر، بخشی از تلاش گسترده‌تر حکومت برای پاک‌سازی نشانه‌های مبنی بر اعدام‌های سیاسی در دهه‌های گذشته است.

منابع محلی گزارش داده‌اند که این بخش قرار است به پارکینگ تبدیل شود؛ موضوعی که مقام‌های شهری با عنوان رها شدن قطعه توجیه کرده‌اند، اما بستگان قربانیان این ادعا را کاملاً نادرست خوانده‌اند.

در همین بارە، مای‌ساتو، گزارشگر ویژه سازمان ملل متحد در امور حقوق بشر در جمهوری اسلامی ایران اعلام نمود این اقدام در تضاد با تعهدات بین‌المللی ایران درباره حفاظت از گورهای مرتبط با مرگ‌های بالقوه غیرقانونی است. وی با صدور این هشدار نوشت:

قبرهای مرتبط با اعدام‌های جمعی دههٔ ۱۳۶۰ صحنه جرم هستند و براساس پروتکل مینه‌سوتا (استانداردهای بین‌المللی تحقیق دربارهٔ مرگ‌های بالقوه غیرقانونی) نیازمند حفاظتِ تخصصیِ پزشکی-قضایی می‌باشند. قبرها مکان‌های دارای حرمتی هستند، که در کنار آن‌ها خانواده‌ها عزیزان خود را گرامی می‌دارند، مراحل سوگ خود را طی می‌کنند و حافظه جمعی را در گذر نسل‌ها حفظ می‌کنند.

او همچنین گفت گزارش‌هایی را دریافت کردە است که نشان می‌دهد مزار کشته‌شدگان اعتراضات ۲۰۲۲ و قربانیان پرواز PS752 نیز در سال‌های اخیر آسیب دیده یا تخریب شده‌اند.

در کنار تخریب قطعه ۴۱، فعالان حقوق بشر از محدودیت‌های جدید برای دسترسی خانواده‌ها به آرامستان خاوران، محل یک گور جمعی مربوط به اعدامیان دهه ۱۳۶۰، خبر داده‌اند.

دسترسی به این محل در فروردین ۱۴۰۴ مسدود شد. به‌گفته ناظران حقوق بشر، این اقدام بخشی از روندی است که سال‌ها ادامه یافتە و شامل حذف تدریجی شواهد مربوط به اعدام‌های سیاسی و مرگ‌های مشکوک است.

خانواده‌های قربانیان می‌گویند قبرهای عزیزانشان نه رها شده اند و نه فاقد اهمیت هستند. آنها بر این باورند کە هر قبر سندی از تاریخ خشونت سیاسی است. پاک‌کردن آنها یعنی پاک‌کردن روایت‌ها و جلوگیری از مطالبه عدالت.

پیامدهای حقوقی و نگرانی‌های بین‌المللی

کارشناسان حقوق بشر سازمان ملل هشدار داده‌اند که تخریب گورستان‌های مرتبط با مرگ‌های غیرقانونی می‌تواند مصداق از بین بردن شواهد تلقی شود کە در اسناد بین‌المللی از جمله پروتکل مینه‌سوتا در ردیف نقض‌های شدید حقوق بشر قرار می‌گیرد.

در نامه‌ای که پیش‌تر از سوی کارشناسان حقوق بشر به دولت ایران ارسال شده بود، تأکید شده است که دولت‌ها موظف‌اند مرگ‌های مشکوک را بررسی کنند، شواهد را حفظ نمایند و با بقایای انسانی به‌طور محترمانه رفتار کنند.

کارشناسان سازمان ملل می‌گویند تخریب مکان‌های دفن تنها از میان بردن سنگ‌قبرها نیست، بلکه اقدامی است که حلقه میان زندگان و مردگان را هدف قرار می‌دهد.

آنان هشدار داده‌اند که چنین اقداماتی حافظه جمعی جوامع را مخدوش می‌کند و مانع از انتقال روایت‌های تاریخی به نسل‌های بعدی می‌شود.

این مکان‌ها نه فقط محل یادبود فردی بلکه بخشی از تاریخ مشترک جوامع هستند. از بین بردن آنها به معنای از بین بردن حافظه جمعی است.

کانون‌های حقوق بشری مستقر در خارج از ایران می‌گویند تخریب قطعه ۴۱ بخشی از الگوی گسترده‌تری است که شامل آسیب‌زدن به مزار کشته‌شدگان اعتراضات سال ۱۴۰۱ و قبرهای قربانیان سقوط پرواز PS752 نیز می‌شود. این نهادها بر ضرورت تحقیق مستقل و توقف فوری هرگونه تخریب بیشتر تأکید کرده‌اند.