دیوار آهنین دیجیتال: معماری نوین انزوای اینترنتی در ایران

نویسنده: علی‌اصغر فریدی

ایران یکی از گسترده‌ترین و پیشرفته‌ترین سیستم‌های جهان را برای تنظیم دسترسی شهروندان به اینترنت اداره می‌کند. این سیستم زیرساخت‌های فنی، تصمیم‌گیری متمرکز و نظارت امنیتی را برای کنترل جریان اطلاعات و رصد فعالیت‌های دیجیتال با هم ادغام کرده است.

در هسته اصلی این چارچوب، شبکه ملی اطلاعات قرار دارد که برای کاهش وابستگی به اینترنت جهانی و گسترش کنترل دولت بر محتوا، دسترسی و ارتباطات طراحی شده است.

در دوره‌های ناآرامی، این سیستم می‌تواند به‌سرعت اینترنت را از یک ابزار عمومی به ابزاری برای مهار و جداسازی تبدیل کند.

تا تاریخ ۱۱ ژانویه ۲۰۲۶، ایران بیش از ۷۲ ساعت متوالی اختلال تقریباً کامل در اینترنت را تجربه کرده و سطح دسترسی به حدود یک درصدِ وضعیت عادی کاهش یافته است.

این اقدام هماهنگی معترضان و گزارش‌دهی خارجی را به‌شدت محدود کرده و در عین حال، به نیروهای امنیتی تسلط اطلاعاتی تقریباً کاملی بر وقایع میدانی بخشیده است.

کنترل اینترنت در ایران الگوی مکرری را دنبال کرده است که در لحظات بحران سیاسی تشدید شده است. در جریان جنبش سبز در سال ۱۳۸۸، دولت عمدتاً بر کاهش سرعت (Throttling) و فیلترینگ گزینشی تکیه داشت.

در آبان ۱۳۹۸، مقامات قطع سراسری یک‌هفته‌ای را اعمال کردند. در سال ۱۴۰۱ و در پی جان‌باختن ژینا امینی، حکومت از قطع کامل خودداری کرد اما فیلترینگ گسترده پلتفرم‌ها را اجرا کرد.

اختلال فعلی که از ۸ ژانویه ۲۰۲۶ آغاز شد، نشان‌دهنده یک تصاعد تنش قابل توجه است. برخلاف موارد قبلی، این اختلال فراتر از اتصال بین‌المللی رفته و شبکه‌های داخلی و ارتباطات تلفنی را نیز تحت تأثیر قرار داده که نشان‌دهنده استراتژی بسیار جامع‌تری برای مهار دیجیتال است.

درباره پایداری قطع اینترنت:دکتر جواد چمن‌آرا، متخصص و تحلیلگر فناوری اطلاعات، در گفتگوی اختصاصی باThe Amargiتأکید کرد که مدت‌ زمان قطع اینترنت در ایران یک مسئله چندبعدی است. چمن‌آرا اظهار داشت:

حکومت تا زمانی که بتواند هزینه‌های سیاسی، اجتماعی و اقتصادی را تحمل کند، این انزوا را حفظ خواهد کرد. اگر شبکه ملی اطلاعات (شما) با موفقیت خدمات ضروری مانند بانکداری، امور اداری و پیام‌رسان‌های داخلی را ارائه دهد، فشار بر دولت به‌شدت کاهش می‌یابد و آن‌ها می‌توانند قطع اینترنت جهانی را برای مدت بسیار طولانی‌تری ادامه دهند.

شبکه ملی اطلاعات ستون فقرات این انزواست. طبق گزارش‌های فنی، «شما» یک جایگزین کامل برای اینترنت جهانی نیست، بلکه یک لایه داخلی اولویت‌بندی شده است که ترافیک داخلی را از درگاه‌های بین‌المللی جدا می‌کند.

شما چگونه انزوا را تسهیل می‌کند؟

ابزارهایی مانند بازرسی عمیق بسته‌ها (DPI) مقامات را قادر می‌سازد تا اتصالات رمزگذاری شده را شناسایی کنند.

در یک مطالعه فنی اخیر، پژوهشگران خاطرنشان کردند که مدل خاموشی نامحسوس ایران ازDPI برای مسدود کردن آنی هرگونه ترافیک غیرHTTP(S) استفاده می‌کند که باعث می‌شود اکثر وی‌پی‌ان‌ها (VPN) و پروتکل‌های امن مانندSSH غیرقابل استفاده شوند.

امیر رشیدی، کارشناس حقوق دیجیتال، توضیح می‌دهد که این اجرای متمرکز در مرزهای ملی به مقامات اجازه می‌دهد تا خدمات داخلی را فعال نگه دارند در حالی که پیوند با شبکه جهانی را قطع می‌کنند و عملاً یک جزیره دیجیتال می‌سازند.

تأثیر اقتصادی این قطع اینترنت خیره‌کننده است. برآوردهای ابزار هزینه قطع اینترنت NetBlocks نشان می‌دهد که اختلالات سراسری در ایران می‌تواند منجر به ضرر روزانه بیش از ۲۰۰ میلیون دلار برای اقتصاد دیجیتال شود.

طبق گزارش‌های اتاق بازرگانی ایران، حدود ۱۰ میلیون ایرانی اکنون برای معیشت اصلی خود به بخش دیجیتال وابسته هستند.

انتظار می‌رود قطع طولانی‌مدت اینترنت با این مقیاس، منجر به انقباض دائمی ۳۰ درصدی در اشتغال دیجیتال و تسریع «فرار مغزها» شود.

فراتر از هزینه‌های مالی، این انزوا به قلب همبستگی اجتماعی ضربه می‌زند. همان‌طور که پژوهشگران شورای آتلانتیک اشاره کرده‌اند، زمانی که یک دولت کنترل اطلاعات را بر شفافیت ترجیح می‌دهد، قرارداد اجتماعی را به‌طور بنیادین فرسوده می‌کند.

در رابطە با فروپاشی بافت اجتماعی نیک‌آهنگ کوثر، تحلیلگر و روزنامه‌نگار، تأکید می‌کند که این اختلالات فراتر از موانع فنی است و به هسته اصلی سازماندهی اجتماعی آسیب می‌زند.

کوثر در مصاحبه باThe Amargiتوضیح داد که ایران فاقد شبکه‌های اجتماعی واقعی و مستقل در دنیای فیزیکی (مانند سندیکاها) است و همین موضوع فضای مجازی را به بافت اصلی ارتباطات تبدیل کرده است.

او با مقایسه وضعیت فعلی با بهار عربی گفت:

در قاهره، وقتی اینترنت قطع شد، شبکه‌های سنتی مانند مساجد و اتحادیه‌های کارگری مردم را بسیج کردند. در ایران، حکومت این شبکه‌های آفلاین را به‌طور سیستماتیک فرسوده کرده است. قطع همزمان خطوط تلفن نشان‌دهنده تلاش رژیم برای تحکیم کنترل مطلق بر حیات روزمره شهروندان است.

سازمان‌های حقوق بشری هشدار داده‌اند که قطع اینترنت مکرراً برای پنهان کردن نقض حقوق بشر استفاده می‌شود. ربکا وایت، پژوهشگر عفو بین‌الملل، اظهار داشت:

مقامات ایرانی بار دیگر عمداً دسترسی به اینترنت را مسدود کرده‌اند تا ابعاد واقعی نقض شدید حقوق بشر را که برای سرکوب اعتراضات انجام می‌دهند، پنهان کنند.

این دیدگاه توسط کامبیز غفوری، روزنامه‌نگار و تحلیلگر سیاسی نیز تأیید شده است. غفوری در گفتگو باThe Amargiتوضیح داد که رژیم با مدیریت قطره‌چکانی جریان اطلاعات، به دنبال کاهش سطح واکنش‌های بین‌المللی است.

او خاطرنشان کرد که با قطع ارتباط مردم داخل با جهان خارج، دولت یک پنجره فرصت برای نهایی کردن سرکوب ایجاد می‌کند.

در نتیجه، این خاموشی‌ها یک «پوشش مصونیت» برای نیروهای امنیتی ایجاد می‌کند تا مستندسازی آنی خشونت‌ها، مانند استفاده از گلوله‌های جنگی و حمله به بیمارستان‌ها، مختل شود.

اختلال در راه‌های جایگزین: استارلینک

در پاسخ به تلاش‌ها برای دور زدن فیلترینگ، گزارش شده است که مقامات جمهوری اسلامی ایران، تجهیزات پیشرفته پارازیت سیگنال را مستقر کرده‌اند.

کارشناسان حقوق دیجیتال اتلاف بسته (Packet Loss) بین ۳۰ تا ۸۰ درصدی را برای پایانه‌های استارلینک در اوایل سال ۲۰۲۶ ثبت کرده‌اند. چمن‌آرا در این باره گفت:

اختلال در استارلینک احتمالاً از طریق پارازیت‌های پرقدرتGPS انجام می‌شود، نه هدف قرار دادن خودِ کانال داده. پایانه‌های استارلینک برای همگام‌سازی زمانی و مکان‌یابی ماهواره‌ها به سیگنال‌های دقیقGPS متکی هستند. مقامات با استفاده از فناوری‌های پیشرفته، که احتمالاً از چین یا روسیه وارد شده، این فرکانس‌ها را مختل می‌کنند. این تجهیزات اغلب سیار بوده و بر روی خودروها نصب می‌شوند تا در نقاط داغ اعتراضات که تراکم آپلود ویدیو در آن‌ها بالاست، مستقر شوند.

قطع اینترنت فعلی ایران تنها یک اقدام فنی نیست؛ بلکه یک ابزار استراتژیک برای کنترل سیاسی است. اعتراضات ۲۰۲۵-۲۰۲۶ نشان می‌دهد که انزوای دیجیتال اکنون به بخش مرکزی استراتژی مدیریت بحران ایران تبدیل شده است؛ استراتژی‌ای که کنترل را بر شفافیت، و مهار را بر پاسخگویی مقدم می‌شمارد.

یادداشت تحریریه: این مقاله برای نخستین بار در وب‌سایت تحلیلیThe Amargiمنتشر شده است. نسخه فارسی حاضر با اجازه نویسنده و جهت آگاهی‌رسانی گسترده‌تر در اختیار خوانندگان قرار می‌گیرد.