رقابتهای تهران و ریاض در میانه آشتی و تنش ادامە دارد
- Arena Website
- May 2, 2025
- 5 min read
روابط ایران و عربستان سعودی طی دهههای اخیر یکی از پرتنشترین روابط در منطقه خاورمیانه بوده است. ریشههای این تنشها به عوامل متعددی از جملە اختلافات فرقهای، رقابت ژئوپلیتیکی، منازعات انرژی و جنگهای نیابتی باز میگردد. نخستین شکاف جدی به کشتار حجاج ایرانی در سال ۱۹۸۷ بازمیگردد؛ واقعهای که پس از حادثهای در سال ۱۹۸۶ رخ داد که در آن مقامات عربستان مدعی شدند ایران مواد منفجره را در ساکهای حجاج خود جاسازی کرده است.
در سال ۱۹۸۷، حجاج ایرانی در مراسم "برائت از مشرکین" به راهپیمایی و شعار علیه آمریکا و اسرائیل پرداختند. درگیری با نیروهای امنیتی عربستان منجر به کشته شدن بیش از ۴۰۰ نفر شد. در آن برهە، این رویداد به قطع روابط دیپلماتیک دو کشور انجامید. اگرچە حمایت عربستان از عراق، در جریان جنگ هشت سالە ایران-عراق، زمینەهای این تنش را مهیا کردە بود، اما حادثه مرگبار منا درسال ۲۰۱۵، روابط بین این دو کشور را به پایینترین سطح تقلیل داد.
تقابل جدید
با سقوط صدام حسین و تقویت نیروهای شیعه در عراق، تقابل ایران و عربستان وارد مرحلهای تازه شد. ایران از احزاب شیعی حمایت کرد و عربستان به گروههای سنی نزدیک شد. تحولات بهار عربی در ۲۰۱۱ و جنگ یمن، این تقابل را هر جە بیشتر شدت بخشید. عربستان رهبری ائتلافی برای مقابله با حوثیها را برعهده گرفت؛ شورشیانی که از حمایت غیررسمی ایران برخوردار بودند.
از سوی دیگر، اعدام شیخ نمر، روحانی شیعه در عربستان، در سال ۲۰۱۶ باعث خشم حکومت جمهوری اسلامی ایران شد. معترضان به سفارت عربستان در تهران و کنسولگری این کشور در مشهد حمله کردند. در نتیجە این رویدادهای تنش زا، عربستان روابط دیپلماتیک خود را با جمهوری اسلامی ایران قطع و از شورای امنیت علیه ایران شکایت کرد.
تحت تاثیر روابط نزدیک خود با عربستان، کشورهای دیگری مانند بحرین، سودان، و مجمع الجزایر کومور نیز روابط خود را با تهران قطع کردند. حتی برخی شرکتهای خارجی مانند POSCO کرهجنوبی، پروژه بزرگ احداث کارخانە فولاد به ارزش ١٫٦ میلیارد دلار در منطقه آزاد چابهار را به دلیل فشار عربستان لغو کردند.
در مارس ۲۰۲۲، حمله حوثیهای مورد حمایت ایران به تأسیسات نفتی آرامکو در جده، بار دیگر تنشهای منطقهای میان تهران و ریاض را برجسته کرد. این حمله که موجب آتشسوزی گستردەای در مخازن نفتی این شرکت و خسارتهای شدید مالی بە عربستان شد، همزمان با تلاشهای بینالمللی برای برقراری آتشبس در آستانه ماه رمضان رخ داد. عربستان سعودی، ایران را به تسلیح و پشتیبانی از حوثیها متهم کرد و این اقدام را نمونهای از جنگ نیابتی میان دو رقیب منطقهای خواند. این رویداد بهعنوان یکی از نقاط اوج درگیریهای غیرمستقیم دو کشور در سالهای پایانی جنگ یمن باقی مانده است،
چین، برنده خاموش آشتی ایران و عربستان
در مارس ۲۰۲۳، ایران و عربستان با میانجیگری چین توافق کردند پس از ۷ سال قطع روابط، سفارتخانهها را بازگشایی و تعامل دیپلماتیک را از سر گیرند. این مذاکرات در پکن، با حضور علی شمخانی و مساعد العیبان انجام شد. در ادامه، در دسامبر ۲۰۲۳، نخستین نشست محرمانە کمیته سهجانبه چین-ایران-عربستان در پکن برگزار شد. در این جریان، طرفین توافق کردند دور بعدی گفتگوها در ژوئن ۲۰۲۴ در عربستان ادامه یابد.
نقش میانجیگرانه چین در توافق ایران و عربستان، بازتابی از تحول بنیادین در رویکرد سیاست خارجی پکن است؛ تحولی که بسیاری از ناظران آن را گامی بلند بهسوی رهبری دیپلماتیک در خاورمیانه میدانند. چین، که برای تأمین انرژی به ثبات منطقه نیاز دارد، با بهرهگیری از سیاست بیطرفانه و تعامل همزمان با دو دشمن دیرینه، اعتماد هر دو طرف را جلب کرد.
تحلیلگران غربی این اقدام را نشانهای از عقبنشینی نفوذ ایالات متحده در منطقه و بخشی از طرح راهبردی چین برای تبدیل شدن به بازیگری کلیدی در نظم جهانی جدید توصیف کردند.
حمله به کنسولگری ایران در دمشق: بازگشت تنش؟
در آوریل ۲۰۲۴، حمله اسرائیل به کنسولگری ایران در دمشق، به قتل چند فرمانده ارشد شاخە قدس سپاه پاسداران انقلاب اسلامی ایران منجر شد. ایران این حمله را با موشکبارانی بیسابقه به اهداف اسرائیلی پاسخ داد. عربستان این حمله را با تأخیر محکوم کرد، اما در واکنش بە آن، رویکردی محافظهکارانه اتخاذ نمود.
دیدارهای تاریخی؛ نشانههای نزدیکی
با بە ثمر نشستن میانجیگری چین، میان ایران و عربستان و بعد از آن عمان و عراق، سفرهای دیپلماتیک برای تحکیم و گسترش روابط میان دو رقیب منطقەای و ایدئولوژیکی افزایش یافت.
در آوریل ۲۰۲۵، شاهزاده خالد بن سلمان، وزیر دفاع عربستان، در سفری تاریخی به تهران با خامنەای رهبر ایران، پزشکیان، رئیسجمهور و سایر مقامهای عالیرتبه نظامی و امنیتی دیدار کرد؛ سفری که نخستین حضور یک مقام بلندپایه سعودی در ایران از سال ۱۹۹۷ بود و نشاندهنده تعمیق گفتوگوها میان دو کشور پس از توافق پکن در ۲۰۲۳ است. در این دیدارها بر تقویت همکاریهای منطقهای، امنیتی و برادری اسلامی تأکید کردند.
در نوامبر ۲۰۲۴، سرلشکر محمد باقری با خالد بن سلمان همتای سعودی خود دیدار و بر توسعه همکاریهای دفاعی میان دو کشور تأکید نمود. همزمان، سفیر ایران در عربستان دیدارهایی با مقامهای فرهنگی و آموزشی سعودی داشت و از ظرفیتهای همکاری فرهنگی سخن گفت.
پروژههای بلندپروازانه؛ نیاز به ثبات
در میانە سیاستهای تنش زایانە ایران در منطقە، عربستان سعودی که در حال اجرای پروژههای عظیمی چون نئوم و توسعه جده است، بهشدت به ثبات منطقهای نیاز دارد. درگیریها در دریای سرخ و حملات حوثیها به کشتیهای تجاری، تهدیدی مستقیم برای تداوم پروژە توسعە زیرساختهای عربستان سعودی محسوب میشود. از سوی دیگر، ایران نیز برای بازگشت به بازارهای منطقهای و جذب سرمایهگذاری خارجی، نیازمند تنشزدایی با کشورهای عربی است.
اما در داخل ایران، جریاناتی همچنان با نزدیکی به عربستان مخالفت دارند. در فروردین و اردیبهشت ۱۴۰۴، برنامههایی با محتوای توهینآمیز نسبت بە خلفای اهل سنت، و تمسخر مقامات عربی، از تلویزیون ایران پخش شد که واکنشهای منطقهای را برانگیخت.
با مد نظر قراردادن نیاز دو کشور بە همزیستی، بر اساس گزارش سیانان، عربستان سعودی آمادگی دارد میان ایران و دولت دونالد ترامپ برای دستیابی به توافقی جدید با هدف محدودسازی برنامه هستهای تهران میانجیگری کند.
پادشاهی عربستان نگران است که ایران پس از تضعیف چشمگیر نیروهای نیابتیاش که مدتی طولانی بهعنوان عامل بازدارنده در برابر حملات اسرائیل عمل میکردند، اکنون بیش از گذشته به دنبال دستیابی به سلاح هستهای باشد. ریاض امیدوار است با استفاده از روابط نزدیک خود با رئیسجمهور آمریکا، مسیر دیپلماتیکی برای برقراری ارتباط تهران با کاخ سفید فراهم آورد. اگرچه هنوز مشخص نیست عربستان رسماً پیشنهادی ارائه کرده باشد یا نە، این رویکرد نشاندهنده تمایل ریاض برای بهرهبرداری از روابط بهبود یافته اخیر با ایران و ایفای نقش در مذاکرات احتمالی آینده است.
چشم اندازهای آیندە
رقابت دو کشور شیعە-سنی محور، بیش از آنکه صرفاً ریشه در اختلافات فرقهای میان شیعه و سنی داشته باشد، محصول تقابل عمیق ژئوپلیتیکی و نبرد برای نفوذ در خاورمیانه است. این رقابت در قالب حمایت از نیروهای متخاصم در جنگهای نیابتی در سوریه، یمن، عراق، لبنان و حتی در بحران قطر نمود یافته و با آرایش دو بلوک قدرت جهانی—ایران با چین و روسیه، و عربستان با آمریکا و اسرائیل—شدت گرفته است. در حالیکه هر دو کشور از ابزار مذهب برای مشروعیتبخشی به سیاستهای منطقهای خود بهره بردهاند، اما انگیزههای اصلی، کسب رهبری منطقهای، مهار نفوذ رقیب و تأمین منافع اقتصادی و امنیتی است.
با افزایش تنش میان ایران و آمریکا، روابط ایران و عربستان سعودی بار دیگر وارد مرحلهای حساس شده است؛ آشتی شکنندهای که میان درگیریها و رقابتها معلق است. چین، بهعنوان میانجی، نفوذ تازهای در معادلات منطقهای یافته و پروژههای توسعهطلبانه سعودی، مشوقی برای تداوم ثبات هستند. اما تحرکات تندروانه و وقایع پیشبینینشده میتوانند همهچیز را به عقب برگردانند.
