زمستان سرخ: روایتی از خشونت‌بارترین کشتارهای تاریخ معاصر ایران

یکی از نهادهای حقوق بشری در ایران با انتشار گزارش مفصلی، تصویری گسترده از سرکوب اعتراضات سراسری دی ماه ١٤٠٤ منتشر کرده است؛ گزارشی که بر اساس آن، طی پنجاه روز دست‌کم ۷۰۰۷ نفر جان خود را از دست داده‌اند و ده‌ها هزار نفر مجروح و بازداشت شده‌اند.

خبرگزاری مجموعه فعالان حقوق بشر (هرانا) در گزارشی با عنوان زمستان سرخ، که بر پایه صدها هزار داده و منابع میدانی گردآوری شده است، اعتراضات زمستان را نه به عنوان رویدادی محدود، بلکه به مثابه یک بحران سراسری توصیف می‌کند که تقریباً تمام جغرافیای ایران را دربر گرفته است.

طبق آمار مستندشده، اعتراضات در ۳۱ استان و ۲۰۳ شهر رخ داده و در مجموع ۶۸۲ نقطه اعتراضی ثبت شده است که نشان می‌دهد هم دامنه نارضایتی اجتماعی و هم واکنش امنیتی حکومت ماهیتی سراسری داشته‌اند.

گزارش نشان می‌دهد که اگرچه اعتراضات در ابتدا با مطالبات اقتصادی آغاز شد، اما در ادامه به سرعت ماهیتی سیاسی‌تر پیدا کرد و شعارها به سمت مخالفت صریح با ساختار سیاسی حرکت کرد.

در نتیجه این اعتراضات دست کم ۶۴۸۸ معترض کشته شده‌اند که از این تعداد ۲۳۶ تن کودک بوده اند.

پیش از این شورای هماهنگی تشکل‌های صنفی فرهنگیان ایران اعلام کرده بود که دست کم ٢٠٠ دانش آموز در جریان اعتراضات جان خود را از دست داده اند.

در میان کشته شدگان ٧٦ غیرنظامی که در اعتراضات نقشی نداشته اند کشته شده و دست کم ۲۰۷ نفر از نیروهای حکومتی یا نظامی نیز کشته شده‌اند.

این نهاد حقوق بشری همچنین افزوده که علاوه بر این آمار، بیش از ۱۱ هزار پرونده دیگر همچنان در حال بررسی و راستی آزمایی است و در آمار نهایی لحاظ نشده‌اند.

در کنار کشته‌شدگان، آمار مجروحان نیز گستره خشونت را نشان می‌دهد. بر اساس گزارش، بیش از ۲۵ هزار غیرنظامی و نزدیک به پنج هزار نیروی امنیتی مجروح شده‌اند؛ ارقامی که نشان می‌دهد برخوردها در بسیاری از نقاط کشور به سطح درگیری شدید رسیده است.

گزارش زمستان سرخ بازداشت‌ها را یکی از کلیدی‌ترین ابزارهای مدیریت اعتراضات معرفی می‌کند. بنا به این گزارش حدود ٥٤ هزار نفر بازداشت شده اند که از این تعداد ۵۵۵ تن کودک و نوجوان و ۱۴۷ نیز دانشجو بوده اند.

در کنار بازداشت، بیش از ۱۱ هزار احضاریه رسمی نیز ثبت شده و همچنین ۳۶۹ مورد اعتراف اجباری مستند شده است که گزارش آن را بخشی از راهبرد کنترل روایت عمومی در شرایط محدودیت شدید رسانه‌ای توصیف می‌کند.

الگوی برخورد امنیتی در این دوره نسبت به اعتراضات پیشین گسترده‌تر بوده است. نیروهای امنیتی نه تنها در خیابان‌ها، بلکه در مراکز درمانی و مسیرهای امدادرسانی نیز حضور پیدا کرده‌ وتلاش کرده اند تا با مداخله در بیمارستان‌ها، معترضان و مجروحان را شناسایی و بازداشت کنند.

نیروهای امنیتی در جریان سرکوب اعتراضات از تسلیحات مختلفی چون PKM، دوشکا، انواع AK47 ، G-3 آلمانی و سلاحهای سبکتری چون کلت های کمری Beretta 92FS و Glock 17 / Glock 19 استفاده کرده اند.

قطع اینترنت؛ کنترل ارتباطات و محدودسازی مستندسازی

گزارش «زمستان سرخ» قطع و اختلال گسترده اینترنت را یکی از مهم‌ترین ابزارهای مدیریت اعتراضات توصیف می‌کند که به گفته تهیه‌کنندگان گزارش، فراتر از یک تصمیم فنی، بخشی از راهبرد امنیتی برای کنترل ارتباطات و محدود کردن انتشار اطلاعات بوده است.

بر اساس داده‌های فنی، محدودیت‌ها ابتدا به‌صورت منطقه‌ای و تدریجی آغاز شد، اما با گسترش اعتراضات به خاموشی دیجیتال گسترده انجامید؛ تا جایی که سطح اتصال اینترنت در مقاطعی به حدود یک درصد وضعیت عادی رسید.

برخلاف قطع‌های سراسری پیشین، این بار ترکیبی از روش‌ها به کار گرفته شد: کاهش کیفیت اتصال، اختلال در پروتکل‌های ارتباطی و ایجاد ناپایداری هدفمند، به‌گونه‌ای که شبکه از نظر ظاهری فعال باقی بماند اما عملاً کارایی خود را از دست بدهد.

همزمان با محدودیت‌های اینترنتی، گزارش به چالش تازه‌ای اشاره می‌کند: گسترش محتوای تولیدشده یا دستکاری‌شده با ابزارهای هوش مصنوعی.

به گفته نویسندگان، اعتراضات ۱۴۰۴ نخستین تجربه گسترده نهادهای حقوق بشری در مواجهه سازمان‌یافته با چنین محتواهایی بود؛ از ویدیوهای تبلیغاتی ساخته‌شده با هوش مصنوعی تا صداگذاری‌های جعلی و تصاویر خشونت‌آمیز مشکوک.

در چنین شرایطی، راستی‌آزمایی اطلاعات پیچیده‌تر شد و تیم‌های مستندساز ناچار بودند با بررسی فنی تصاویر، تطبیق جغرافیایی و مقایسه چندمنبعی، صحت محتوا را تأیید کنند.

آنچه گزارش «زمستان سرخ» ارائه می‌دهد، صرفاً مجموعه‌ای از آمار و ارقام نیست، بلکه تصویری فشرده از مقیاس خشونتی است که در بازه‌ای کوتاه و در گستره‌ای سراسری رخ داده است.

ثبت دست‌کم ۷۰۰۷ جان‌باخته، ده‌ها هزار بازداشت و هزاران مجروح در مدت حدود پنجاه روز، در کنار مستندسازی الگوهای مختلف سرکوب، نشان می‌دهد که اعتراضات اوایل ژانویه نه تنها از نظر دامنه جغرافیایی، بلکه از نظر شدت برخورد نیز نقطه‌ای کم‌سابقه در تاریخ معاصر ایران بوده است.