سقوط مرگبار هواپیمای حامل فرمانده ارشد لیبی در آنکارا تضمین‌های امنیتی ترکیه را زیر سوال برد

مرگ فرمانده ارشد نظامی غرب لیبی در نزدیکی آنکارا، هم اعتبار تضمین‌های امنیتی ترکیه را تضعیف کرده و هم شکنندگی اتحاد آنکارا–طرابلس را آشکار ساخته است. واکنش محتاطانه ترکیه و واگذاری بررسی جعبه‌های سیاه به کشور ثالث، نشانه‌ای از اضطراب ژئوپلیتیکی است. این حادثه موازنه قدرت در لیبی را به سود بازیگران رقیب تغییر می‌دهد و جاه‌طلبی‌های منطقه‌ای اردوغان را با تردید جدی روبه‌رو می‌کند.

مرگ فرمانده ارشد نظامی غرب لیبی در سانحه‌ای هوایی در نزدیکی آنکارا، از یک سو تضمین‌های امنیتی ترکیه را زیر سؤال برده، سوءظن‌ها را درباره خرابکاری خارجی افزایش داده است و از سوی دیگر شکنندگی اتحاد اردوغان با طرابلس و جاه‌طلبی‌های منطقه‌ای وی را آشکار کرده است.

لاشه هواپیمای داسو فالکون ۵۰ که این هفته در مزارع اطراف آنکارا سوخت، میتواند فراتر از یک سانحه هوایی نگریستە شود.

این حادثه به صحنه‌ای عینی از یک فروپاشی ژئوپلیتیکی بدل شده است. مرگ ژنرال محمد الحداد، رئیس ستاد نیروهای غربی لیبی، به همراه اعضای ارشد فرماندهی او، رهبری نظامی دولت مستقر در طرابلس را به‌شدت تضعیف کرده است.

اما آنچه بیش از همه در برهە کنونی توجه‌ها را بە سوی خود جلب کرده و می‌تواند پایتخت‌های غربی را نگران کند، واکنش دولت ترکیه است. بلافاصله پس از سانحه‌ای که در نزدیکی پایتخت ترکیه رخ داد، عبدالقادر اورال اوغلو، وزیر حمل‌ونقل، بیانیه‌ای صادر کرد که حاکی از نشانه‌های آشکار اضطراب دیپلماتیک بود.

او اظهار داشت کە جعبه‌ سیاه هواپیما بە عنوان تنها شاهد فنی این فاجعه، در ترکیه مورد بررسی قرار نخواهند گرفت و قرار است به یک کشور ثالث بی‌طرف منتقل شود.

این تصمیم، پذیرشی خیره‌کننده و کم‌سابقه از کناره‌گیری حاکمیت توسط کشوری عضو ناتو است. ترکیه از توانمندی‌های پیشرفته هوانوردی برخوردار است؛ پهپادها و قطعات پیچیده جنگندەها را تولید می‌کند و ابزار فنی لازم را برای رمزگشایی جعبه سیاه در زمانی کوتاه در اختیار دارد.

با این حال، دولت رجب طیب اردوغان با برون‌سپاری تحقیقات مربوط به سقوط هواپیمایی که متحدی کلیدی را در خاک ترکیه از بین برده است، پیامی از ضعف عمیق را ارسال می‌کند.

آنکارا نه‌تنها از آنچه این جعبه‌ها ممکن است فاش کنند بیم دارد، بلکه از پیامدهای احتمالی شناسایی عامل یا عوامل آن نیز هراسناک است.

سال‌هاست که حکومت اردوغان خود را به‌عنوان یک هژمون نئوعثمانی معرفی می‌کند؛ قدرتی نوظهور که قادر است نفوذ خود را اعمال کند و از متحدانش در سراسر مدیترانه حفاظت کند.

دولت طرابلس، که به‌شدت به جریان‌های نزدیک به اخوان‌المسلمین و شبه‌نظامیان اسلام‌گرا متکی است، بقای خود را به این چتر امنیتی ترکیه گره زده بود. ژنرال الحداد بە عنوان چهره‌ای که شبه‌نظامیان پراکنده اسلام‌گرا را به نیرویی منسجم تحت حمایت آنکارا تبدیل کرد، معمار این وابستگی به شمار می‌رفت.

مرگ او در قلب ترکیه، ماهیت این حمایت را آشکار می‌سازد. اگر اردوغان نتواند امنیت مهم‌ترین متحد نظامی خود را تنها دقایقی پس از خروج از نشستی در وزارت دفاع ترکیه تضمین کند، کل مبنای اتحاد ترکیه و لیبی فرو می‌ریزد.

در پس این پرونده، سایه فدراسیون روسیه نیز سنگینی می‌کند. شباهت‌ها با مرگ یوگنی پریگوژین، که جت او در شرایطی مشکوک در نزدیکی مسکو سقوط کرد، برای بسیاری از ناظران قابل چشم‌پوشی نیست.

محافل اطلاعاتی روایت نقص فنی را با تردید جدی می‌نگرند و به احتمال اختلال در جنگ الکترونیکی یا خرابکاری اشاره می‌کنند. روسیه، که از نیروهای رقیب شرق لیبی به رهبری خلیفه حفتر حمایت می‌کند، انگیزه روشنی برای تضعیف فرماندهی غرب لیبی دارد.

اگر مشخص شود که نهادهای اطلاعاتی روسیه در سرنگونی یک هواپیما در پایتخت کشوری عضو ناتو نقش داشته‌اند، این اقدام می‌تواند در حکم یک عمل خصمانه جدی تلقی شود.

چنین احتمالی، شتاب آنکارا برای سپردن شواهد به طرفی ثالث را تا حدی توضیح می‌دهد. کشف شواهدی از خرابکاری روسیه توسط کارشناسان ترکیه، اردوغان را در برابر دو گزینه دشوار قرار می‌داد: یا توسل به ماده ۵ ناتو و خطر رویارویی مستقیم با ولادیمیر پوتین، یا پنهان‌کاری و پذیرش هزینه‌های سیاسی آن.

با انتقال شواهد به خارج، ترکیه زمان می‌خرد و مسئولیت مستقیم را به تعویق می‌اندازد که بیش از هر چیز، ماهیت متزلزل رابطه آنکارا و مسکو را آشکار می‌کند. ترکیه شریک روسیه نیست، بلکه بیش از پیش شبیه یک گروگان به نظر می‌رسد.

از سوی دیگر، حذف الحداد خلائی خطرناک را در غرب لیبی ایجاد کرده است. او تنها شخصیتی بود که می‌توانست میان شبکه‌های شبه‌نظامی ناهمگون مصراته و طرابلس نقش میانجی ایفا کند.

فقدان او، همراه با تضعیف اعتماد به تضمین‌های امنیتی ترکیه، می‌تواند زمینه‌ساز بحران جانشینی خشونت‌آمیزی شود که احتمالاً از سوی نیروهای وابسته به روسیه و بازیگران شرق لیبی مورد بهره‌برداری قرار خواهد گرفت.

کشور ثالث بی‌طرفی که جعبه‌های سیاه را دریافت می‌کند، اکنون نقشی تعیین‌کننده در روشن شدن حقیقت و آینده ثبات شمال آفریقا دارد.

با این حال، قضاوت درباره جایگاه و توان واقعی ترکیه پیشاپیش شکل گرفته است. تصویر آنکارا به‌عنوان یک قدرت منطقه‌ای مستقل ترک برداشته و به‌عنوان نمایشی پرزرق‌وبرق اما توخالی نمایان شده است.

دولتی که از بررسی مرگ متحدانش در خاک خود بیم دارد، به‌سختی می‌تواند مدعی قدرت باشد. با سقوط هواپیمای حامل حداد، ترکیە اکنون بیشتر شبیه بازیگری است که در حال مشاهدە افول مدیریت خود بودە و متحدان اسلام‌گرایش در لیبی با آینده‌ای نامطمئن و پرخطر روبه‌رو شده‌اند.