عرصه درگیریهای ایران و آمریکا، از تنگە هرمز تا زنگزور تشدید می‌شود
سمیە توحیدی
با شدت گرفتن تنشهای لفظی، استقرار بیشتر نیرو و فرودآمدن تانکرهای سوخت رسان، احتمال رویارویی مستقیم آمریکا و ایران در چند هفتە آیندە رو به افزایش ارزیابی شدە و احتمال میرود در صورت بروز رویارویی، دامنه جغرافیایی این تقابل از تنگه هرمز در جنوب و آب‌های خلیج فارس تا گذرگاه زنگزور در شمال، در محدوده مرزهای ایران، ارمنستان و جمهوری آذربایجان، گسترش یابد. محور اصلی این رویارویی، تشدید محاصره ایران از سوی ایالات متحده و تلاش متقابل تهران برای پایان دادن به حضور نظامی آمریکا در مناطق پیرامونی است که با امنیت ملی ایران ارتباط مستقیم دارند.
در حالیکە دونالد ترامپ همچنان برای خروج از بن‌بست تنگه هرمز به دنبال یافتن راه‌حلی است، احتمال استفاده از بمب جی‌بی‌یو-۴۳/بی، معروف به مادر همه بمب‌ها، را برای هدف قرار دادن تأسیسات هسته‌ای ایران مطرح کرده است.
وی روز جمعه در گفت‌وگویی با شبکه نیوزمکس، در واکنش به گزارش‌هایی مبنی بر بررسی استفاده از این بمب از سوی وزارت دفاع آمریکا در حملات احتمالی به زیرساخت‌های انرژی و تأسیسات هسته‌ای ایران، گفت که این سلاح غیرهسته‌ای است.
او همچنین اعلام کرد واشنگتن در حال بررسی حمله به تأسیسات زیرزمینی در منطقە کوە کلنگ گزلا بودە و در این بارە افزود کە در حال حاضر موضوع کوە کلنگ گزلا را بررسی می‌کنیم. ممکن است مجبور شویم به آنجا برویم. تلاش می‌کنیم آن را هدف قرار دهیم و به‌سرعت نابود کنیم.
رئیس‌جمهوری آمریکا در پاسخ به این پرسش که آیا چنین عملیاتی با مشارکت نیروهای زمینی آمریکا انجام خواهد شد، گفت: نه، چنین انتظاری ندارم.
او افزود که آمریکا پیش‌تر خسارت‌های سنگینی را به زیرساخت‌های هسته‌ای ایران وارد کرده است. به گفته ترامپ، خروج از جنگ پیش از رفع احتمال دستیابی تهران به سلاح هسته‌ای ممکن است آمریکا را در آینده ناگزیر به اجرای عملیات نظامی دیگری کند.
ترامپ گفت: ما می‌خواهیم ایران هرگز به سلاح هسته‌ای دست پیدا نکند، زیرا معتقدم اگر چنین سلاحی به دست آورد، بلافاصله از آن استفاده خواهد کرد. او همچنین با ابراز اطمینان از نزدیک بودن پایان جنگ گفت:
جنگ با ایران به‌زودی، به هر شکلی، پایان خواهد یافت. ایرانی‌ها با ما مذاکره می‌کنند، اما این جنگ به هر شکلی، خیلی زود پایان خواهد یافت و قیمت نفت و بنزین کاهش پیدا خواهد کرد.
شبکه‌های آمریکایی سی‌ان‌ان و سی‌بی‌اس نیوز پیش‌تر گزارش داده بودند که دولت ترامپ استفاده از بمب جی‌بی‌یو-۴۳/بی علیه ایران را بررسی می‌کند. بر اساس این گزارش‌ها، استفاده از این بمب در صورت موافقت ترامپ با ازسرگیری حملات، پیش یا پس از انتخابات میان‌دوره‌ای کنگره در نوامبر ۲۰۲۶، مطرح خواهد بود.
کاخ سفید نیز در پاسخ مکتوب به سی‌بی‌اس نیوز درباره این گزارش‌ها اعلام کرد که ترامپ برای جلوگیری از دستیابی ایران به سلاح هسته‌ای، همچنان همه گزینه‌ها را مدنظر دارد.
بمب جی‌بی‌یو-۴۳/بی حدود ۹ هزار و ۸۰۰ کیلوگرم وزن دارد و یکی از بزرگ‌ترین بمب‌های متعارف و غیرهسته‌ای موجود در زرادخانه آمریکا محسوب می‌شود.
تهران: کنترل تنگه هرمز در اختیار ماست
با وجود تهدید آمریکا به استفاده از بمب مادر همه بمب‌ها، مقام‌های ایرانی تأکید دارند که همچنان کنترل تنگه هرمز را به‌عنوان یک اهرم فشار در اختیار خواهند داشت.
امیر حاتمی، فرمانده کل ارتش جمهوری اسلامی ایران در این رابطە اعلام کردە است کە که کشورش کنترل کامل تنگه هرمز را در اختیار دارد و تردد کشتی‌ها در این آبراه به‌شدت محدود شده است.
حاتمی روز جمعه در مراسمی در تهران، با اشاره به وضعیت کشتیرانی در تنگه هرمز گفت که نیروی دریایی سپاه پاسداران کنترل بخش غربی تنگه را بر عهده دارد و نیروی دریایی ارتش نیز بخش شرقی آن را در مسیر دریای عمان کنترل می‌کند.
او تأکید کرد که اظهارات درباره باز بودن تنگه هرمز با واقعیت مطابقت ندارد. حاتمی همچنین افزود:
ما کنترل کامل تنگه را در اختیار داریم و تاکنون هیچ کشتی متخاصمی جرئت ورود به دریای عمان را نداشته است. سه کشتی که تلاش کردند از این مسیر عبور کنند نیز هدف حملات پیاپی قرار گرفتند.
فرمانده کل ارتش جمهوری اسلامی ایران با تأکید بر ادامه موضع تهران اعلام کرد که تردد کشتی‌ها در تنگه هرمز همچنان به‌شدت محدود است.
او همچنین گفت که بسیاری از کشتی‌هایی که بدون هماهنگی با ایران برای عبور از تنگه تلاش کرده‌اند، یا با مین برخورد کرده‌اند یا هدف حمله قرار گرفته‌اند.
از سوی دیگر، در عرصه دیپلماتیک نیز مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهوری ایران، روز جمعه از ایالات متحده خواست به جای استفاده از زور، به گفت‌وگو بر پایه منطق روی آورد. او هشدار داد که ادامه رویکرد کنونی واشنگتن به وخامت بیشتر اوضاع در سراسر جهان منجر خواهد شد.
پزشکیان این اظهارات را در دیدار با نیکول پاشینیان، نخست‌وزیر ارمنستان، در حاشیه نشست سران هفدهمین کنفرانس اعضای کنوانسیون سازمان ملل متحد برای مقابله با بیابان‌زایی در ایروان، پایتخت ارمنستان، مطرح کرد.
رئیس‌جمهوری ایران در این دیدار گفت که اقدامات آمریکا مشکلاتی ایجاد کرده که پیامدهای آن تنها به ایران محدود نمی‌شود و سراسر جهان را تحت تأثیر قرار می‌دهد.
پزشکیان هشدار داد که اگر ایالات متحده به مسیر کنونی خود ادامه دهد، شرایط برای همه کشورهای جهان وخیم‌تر خواهد شد و بهتر است واشنگتن به جای توسل به زور، گفت‌وگو بر پایه منطق را در پیش بگیرد.
او همچنین تأکید کرد که ایران با هماهنگی کشورهای همسایه و مشارکت مردم خود، به روابطش با جهان ادامه خواهد داد و آمریکا باید این واقعیت را به‌خوبی درک کند.
رئیس‌جمهوری ایران در بخش دیگری از این دیدار، با اشاره به روابط تهران و ایروان، بر ضرورت گسترش همکاری‌های دو کشور در زمینه‌های مختلف تأکید کرد و گفت ایران برای پیشبرد این همکاری‌ها مصمم است. اما این گفتگو حاوی دلالتهایی بر تنگناهای ایران در برهە کنونی و نگرانی از وضعیت گذرگاە زنگزور است.
گذرگاه زنگزور: شریان راهبردی
اهمیت مذاکرات مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهوری ایران، و نیکول پاشینیان، نخست‌وزیر ارمنستان در شرایطی برجسته می‌شود که تهران از گسترش نفوذ آمریکا در مرزهای شمالی خود نگران است.
این نگرانی به نقش واشنگتن در گذرگاه راهبردی زنگزور بازمی‌گردد که آمریکا آن را با هدف کمک به تداوم صلح میان ارمنستان و جمهوری آذربایجان توجیه می‌کند.
گذرگاه زنگزور یک مسیر زمینی راهبردی است که جمهوری آذربایجان را از طریق خاک ارمنستان به منطقه خودمختار نخجوان، که بخشی از قلمرو جمهوری آذربایجان است اما از نظر جغرافیایی از سرزمین اصلی آن جدا افتاده، متصل می‌کند.
این مسیر با ایجاد ارتباط زمینی میان جمهوری آذربایجان، نخجوان و ترکیه، خاک ایران را دور می‌زند. ایران پیش‌تر مسیر ارتباطی میان جمهوری آذربایجان و نخجوان بود. از این رو، اجرای این طرح می‌تواند نقش حیاتی ایران را در ارتباطات منطقه‌ای تضعیف کند.
این تحول در اوت ۲۰۲۵ زمانی روی داد که الهام علی‌اف، رئیس‌جمهوری آذربایجان و نیکول پاشینیان، نخست‌وزیر ارمنستان، پس از نشست سه‌جانبه‌ای به میزبانی دونالد ترامپ، رئیس‌جمهوری آمریکا، در کاخ سفید، بیانیه‌ای مشترک امضا کردند.
این بیانیه که به‌عنوان نقشه راه صلح میان جمهوری آذربایجان و ارمنستان نیز شناخته می‌شود، شامل استقرار نیروهای نظامی آمریکا در محدوده گذرگاه زنگزور در چارچوب طرحی با عنوان مسیر ترامپ برای صلح و شکوفایی بین‌المللی است.
هدف این طرح، ایجاد زیرساخت‌های ریلی، جاده‌ای، انرژی و ارتباطات اعلام شده است.
نگرانی تهران از آنجا ناشی می‌شود که این طرح می‌تواند زمینه گسترش نفوذ آمریکا در قفقاز را فراهم کند. بر اساس مفاد مطرح‌شده، توسعه گذرگاه زنگزور تحت نظارت آمریکا انجام خواهد شد و شرکت‌های آمریکایی برای ۹۹ سال آینده از حقوق انحصاری مدیریت آن برخوردار خواهند بود. همچنین حضور نظامی آمریکا در این منطقه با هدف حفاظت از منافع این کشور پیش‌بینی شده است.
از دیدگاه ایران، این طرح تهدیدی مستقیم علیه موقعیت منطقه‌ای این کشور محسوب می‌شود. ایجاد مسیری جایگزین که از خاک ایران عبور نمی‌کند، می‌تواند نقش تهران را در انتقال کالا و انرژی میان شرق و غرب کاهش دهد.
افزون بر این، قرار گرفتن گذرگاه تحت نظارت آمریکا ممکن است ارتباط زمینی مستقیم ایران و ارمنستان را قطع کند که برای ایران یکی از مسیرهای مهم دسترسی زمینی به شمال قفقاز، روسیه و اروپا به شمار میرود.
به بیان دیگر، ایران که در جنوب و در محدوده تنگه هرمز با حضور نیروی دریایی آمریکا روبه‌رو است، ممکن است در شمال نیز با استقرار نیروهای آمریکایی در امتداد گذرگاه زنگزور مواجه شود که جمهوری آذربایجان را از طریق ارمنستان به منطقه خودمختار نخجوان در مجاورت ترکیه متصل می‌کند.
در چنین شرایطی، موضع عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، درباره نگرانی تهران از هرگونه حضور آمریکا در منطقه و مناطق پیرامونی آن، با اشاره به گذرگاه زنگزور قابل درک است.
عراقچی در اظهاراتی که تلویزیون جمهوری اسلامی ایران نیز آن را منتشر کرد، اعلام نمود کە تهران از هرگونه حضور آمریکا در منطقه و پیرامون آن نگران بودە و نسبت به این موضوع حساسیت دارد.
او توضیح داد که ایران در حال گفت‌وگو با ارمنستان درباره این طرح است و تهران اطمینان دارد که ایروان اقدامی علیه امنیت ایران انجام نخواهد داد.
عراقچی همچنین اعلام کرد که گفت‌وگوها با مقام‌های ارمنستان ادامه خواهد یافت و افزود که مذاکرات بسیار خوبی با آرارات میرزویان، وزیر امور خارجه ارمنستان، در تهران انجام داده است.
حضور نظامی آمریکا در گذرگاه زنگزور برای دوره‌ای ۹۹ ساله، پیامدهای دیگری نیز خواهد داشت. این حضور می‌تواند مسیر دسترسی زمینی سازمان پیمان آتلانتیک شمالی، ناتو، به دریای خزر را فراهم کند و زمینه گسترش نفوذ نظامی این پیمان در قفقاز و آسیای مرکزی را به وجود آورد؛ موضوعی که هم تهران و هم مسکو از آن نگران هستند.
در کنار این نگرانی‌ها، چین نیز از احتمال قطع مسیر زمینی ایران به روسیه نگران است. چنین تحولی می‌تواند به توقف اجرای طرح کمربند و جاده چین برای انتقال کالاهای این کشور از طریق ایران به منطقه راهبردی گسترده‌ای از قفقاز تا اروپا منجر شود.
روابط ویژه جمهوری آذربایجان با اسرائیل نیز از دیگر موضوعاتی است که تهران در محاسبات امنیتی خود در نظر دارد. از دیدگاه ایران، این روابط می‌تواند به تقویت نفوذ اطلاعاتی، امنیتی و نظامی اسرائیل در مرزهای شمالی ایران منجر شود.
مجموع این تحولات این احتمال را تقویت می‌کند که عرصه رویارویی ایران و آمریکا به منطقه خلیج فارس و خاورمیانه محدود نماندە و به قفقاز و آسیای مرکزی نیز گسترش یابد. در چنین شرایطی، به نظر نمی‌رسد تهران بخواهد برای دریافت حمایت روسیه، متحد خود که تحولات راهبردی در مرزهای جنوبی‌اش را زیر نظر دارد، همچنان در موضع انتظار باقی بماند.
این ارزیابی با موضعی که علی‌اکبر ولایتی، مشاور رهبر جمهوری اسلامی ایران، در ۹ اوت ۲۰۲۵ اعلام کرد نیز تقویت می‌شود.
ولایتی در واکنش به اظهارات ترامپ درباره گذرگاه زنگزور تأکید کرد که ایران، چه با همکاری روسیه و چه بدون همکاری این کشور، مانع از ایجاد گذرگاه آمریکایی در قفقاز خواهد شد، زیرا این گذرگاه را تهدیدی علیه امنیت منطقه می‌داند.
در شرایط تشدید تقابل نظامی و سیاسی ایران و آمریکا، گذرگاه زنگزور ممکن است از یک پروژه ترانزیتی به عرصه تازه‌ای از رقابت راهبردی دو کشور تبدیل شود.
تهران که در جنوب با فشار نظامی و دریایی واشنگتن مواجه است، گسترش نفوذ آمریکا در مرزهای شمالی خود را نیز در محاسبات بازدارندگی لحاظ خواهد کرد.
در چنین وضعیتی، خطر اصلی نه لزوماً رویارویی مستقیم در قفقاز، بلکه پیوند خوردن اختلافات این منطقه با منازعه گسترده‌تر ایران و آمریکاست که می‌تواند قدرت مانور دیپلماتیک ارمنستان را محدود و قفقاز جنوبی را به یکی از کانون‌های فشار متقابل تهران و واشنگتن تبدیل کند.
