عفرین: آواره‌سازی کردها، تصرف اموال و مسالە تغییر بافت جمعیتی
علی‌اصغر فریدی
اشغال عفرین در کردستان سوریە، در سال ۲۰۱۸ به دست ارتش ترکیه و گروههای مسلح اسلامگرای متحد آن، فراتر از تسلط نظامی، فرایندی از آواره‌سازی کردها، تصرف اموال و تغییر بافت جمعیتی این شهر را رقم زد. اسکان خانواده‌های عرب و برخی از فلسطینیان آواره از دیگر مناطق سوریه در خانه‌ها و زمین‌های کردهای رانده‌شده، به تثبیت پیامدهای این اشغال کمک کرده است. اما مسالە عمیق‌تر، گسستن پیوند تاریخی مردم با سرزمینشان است. تصاحب خانه‌ها، باغ‌ها و آرامستان‌ها صرفاً غصب مالکیت نیست، بلکه تعرض به حافظه جمعی و تداوم تاریخی یک ملت است. ازاین‌رو، پایان اشغال بدون بازگرداندن اموال و احیای حافظه کردی عفرین، به معنای رفع کامل پیامدهای آن نخواهد بود.
عفرین، برخلاف شهرهایی همچون حسکه و قامیشلو در روژآوا همانند کوبانی منطقه‌ای است که ساکنین آن تا پیش از حمله ترکیه به آن شهر و اشغالش، تماما کرد بودند.
اما عفرین پس از حمله نظامی ترکیه در سال ۲۰۱۸ شاهد یکی از بزرگ‌ترین موج‌های آواره‌سازی جمعیت کرد در تاریخ جنگ سوریه شد.
صدها هزار نفر خانه‌های خود را ترک کردند و گزارش‌های حقوقی مستند کرده‌اند که خانه‌ها، زمین‌ها، باغ‌ها و مغازه‌های آنان تصرف، غارت یا تخریب شد، هم‌زمان خانواده‌های عرب آواره و به ویژه اعراب فلسطینی، از دیگر مناطق سوریه در این اموال اسکان داده شدند
عفرین پیش از ۲۰۱۸
عفرین پیش از آغاز جنگهای داخلی سوریه یکی از متراکم‌ترین مناطق کردستان در سوریه بود. این منطقه در سال ۲۰۱۲ و در پی عقب‌نشینی نیروهای دولت سوریه، تحت کنترل نیروهای کرد به رهبری «یگان‌های دموکراتیک خلق» قرار گرفت و تا سال ۲۰۱۸ به‌عنوان یکی از مناطق خودگردان کرد در شمال سوریه اداره می‌شد.
اقتصاد عفرین به‌طور سنتی بر کشاورزی، به‌ویژه زیتون، انار، گندم و دامداری استوار بود. برای بسیاری از خانواده‌های کرد، باغهای زیتون تنها منبع درآمد و در همان حال نمادی از پیوند چندنسلی آنان با زمین بە شمار می رفت.
همین پیوند اقتصادی و هویتی است که تصرف زمین‌ها و باغ‌ها را برای آوارگان کردی چنان سنگین کرده است.
در آغاز سال ۲۰۱۸، ترکیه عفرین را تهدیدی امنیتی از سوی حزب کارگران کردستان و نیروهای خودمدیریتی کرد توصیف کرد.
از همین رو، در ۲۰ ژانویه ۲۰۱۸، ارتش ترکیه به همراه گروههای مسلح سوری متحد، که بعدها عمدتا زیر چتر ارتش ملی سوریه سازمان یافتند، عملیات موسوم به شاخه زیتون را آغاز کردند.
عملیات شاخه زیتون
عملیات هوایی و زمینی ترکیه در ژانویه و فوریه ۲۰۱۸، شهرها و روستاهای عفرین را در محاصره قرار داد. سازمان ملل اعلام کرد که تنها در فاصله ژانویه تا مارس ۲۰۱۸، دست‌کم ۱۳۷ هزار نفر بر اثر این حملە آواره شدند؛ برخی منابع و سازمان‌های حقوقی این رقم را تا حدود ۲۰۰ هزار نفر نیز برآورد کرده‌اند.
در ۱۸ مارس ۲۰۱۸، نیروهای ترکیه و گروههای متحد وارد شهر عفرین شدند. ساکنان بسیاری از روستاها پیش از ورود نیروها گریخته بودند، اما کسانی که ماندند یا تلاش کردند بعدا بازگردند، با موانع جدی روبه‌رو شدند.
سازمان دیده‌بان حقوق بشر در این بارە اعلام نمود کە گروههای وابسته به ترکیه پس از تصرف منطقه به غارت، تصرف و تخریب اموال غیرمنقول و منقول کردها دست زدند.
شاهدان در گفت‌وگو با این سازمان توصیف کردند که اثاثیه خانه‌ها، درها و پنجره‌ها تا وسایل کشاورزی غارت شده‌اند.
تصرف خانه‌ها و زمین‌ها
هیومن رایتس واچ در گزارش سال ۲۰۲۴ با عنوان «همه‌چیز با قدرت سلاح» نوشت که پس از عملیات شاخه زیتون، ترکیه اسکان صدها خانواده عرب سنی آواره از غوطه شرقی را در خانه‌های کردهای آواره سازمان‌دهی کرد.
بعدها موج‌های دیگری از عرب‌های سوری آواره از مناطق دیگر نیز به عفرین منتقل شدند.
این الگو فقط به اسکان موقت محدود نماند. گزارش‌های میدانی اعلام نمودەاند کە گروههای مسلح دفاتر اقتصادی خود را در این شهر ایجاد کردند و بر بازرگانی، عبور و مرور، مرزها، محصولات کشاورزی و حتی اجاره خانه‌ها نظارت یا مالیات وضع می‌کردند.
سازمان «سوری‌ها برای حقیقت و عدالت» نیز در گزارشی به سازمان ملل نوشت که این ساختارها خانه‌ها، مغازه‌ها، آسیاب‌های زیتون و زمین‌های کشاورزی کردها را تصرف کرده‌اند.
تغییر بافت جمعیتی
نتیجه این فرایند، تغییر ترکیب جمعیتی عفرین بوده است. یک گزارش پژوهشی که در پارلمان سوئد نیز به آن استناد شده است، اعلام کردە است کە ده‌ها هزار عرب وارد روستاهایی در اطراف عفرین شده‌اند که ساکنان پیشین آنان مجبور به ترک خانه شده بودند.
در شهر جندرس، که در سال ۲۰۱۰ تقریبا کاملا کردنشین بود، کردها اکنون بە اقلیت تبدیل شده‌اند و عرب‌ها اکثریت را تشکیل می‌دهند.
برخی منابع کردی می‌گویند سهم کردها از جمعیت عفرین به حدود یک‌چهارم کاهش یافته است. این ارقام دقیق و مورد توافق همگانی نیستند، زیرا سرشماری مستقل در منطقه وجود ندارد. اما حتی گزارش‌های محتاط‌تر نیز کاهش چشمگیر حضور کردها و افزایش جمعیت عرب را تایید می‌کنند.
بازگشت‌های محدود
پس از سقوط دولت بشار اسد در دسامبر ۲۰۲۴ و آغاز دوره انتقالی در سوریه، برخی از خانواده‌های کرد آواره تلاش کردند به عفرین بازگردند.
آژانس پناهندگی اتحادیه اروپا گزارش دادە است که از زمان تغییر حکومت، خانواده‌های کرد آواره از عفرین و مناطق دیگر بازگشت بە موطن خود را آغاز کرده‌اند.
اما این بازگشت با موانع جدی روبه‌رو بوده است. گزارش سازمان ملل در اکتبر ۲۰۲۶ می‌گوید کردهای بازگشته به عفرین با کمبود شدید امکانات معیشتی روبه‌رو هستند. بسیاری نیز با وجود بازگشت، نتوانسته‌اند خانه، زمین یا باغ خود را پس بگیرند.
گزارش «سوری‌ها برای حقیقت و عدالت» نشان می‌دهد که از میان قربانیانی که با آنان مصاحبه شده، است تنها ۱۲ نفر، برخی موقتا و برخی به‌صورت دائمی توانستەاند بە این شهر بازگردند.
بقیه همچنان در حلب، قامشلی، تل رفعت، رقه یا خارج از سوریه، از جمله در اقلیم کردستان و کشورهای اروپایی، زندگی می‌کنند.
نقش فلسطینی‌ها
در روایت عمومی درباره عفرین، گاه از اسکان فلسطینیان به‌عنوان بخشی از سیاست تغییر جمعیتی یاد می‌شود. این موضوع باید با دقت بررسی شود، زیرا میان «فلسطینیان ساکن سوریه» و «فلسطینیان غزه و کرانه باختری» تفاوت اساسی وجود دارد.
سوریه پیش از آغاز جنگهای داخلی، میزبان صدها هزار پناهنده فلسطینی بود که نسل‌ها در اردوگاه‌هایی چون یرموک، نیرب و دیگر مناطق زندگی می‌کردند. بخشی از گزارش‌ها درباره اسکان فلسطینیان در عفرین نیز به همین گروه اشاره دارند؛ یعنی فلسطینی‌هایی که پیش‌تر در سوریه زندگی می‌کردند و بر اثر جنگ آواره شده بودند.
برخی از منابع کردی از ساخت شهرک‌هایی در منطقه جندرس برای اسکان حدود ۲۲۰ خانواده فلسطینی خبر داده‌اند و گاه از برنامه‌ای برای اسکان تا ۱۰ هزار فلسطینی سخن گفته‌اند.
از سوی دیگر، برخی گزارش‌ها از حضور نیروهای فلسطینی در صفوف گروههای مسلح وابسته به ترکیه در شمال سوریه سخن گفته‌اند. هم‌زمان، برخی چهره‌های فلسطینی و مقام‌های مرتبط با حماس در سال ۲۰۱۸ از عملیات ترکیه در عفرین حمایت سیاسی کردند.
پیامدهای انسانی
برای کردهای آواره، عفرین فقط یک سرزمین نیست؛ خانه، باغ، آرامستان، مدرسه و خاطره است. بسیاری از خانواده‌ها اکنون در شهرهایی چون حلب، قامشلی و تل رفعت یا در اروپا زندگی می‌کنند و هنوز امید دارند روزی به زمین‌های خود بازگردند.
یک زن کرد در مصاحبه‌ای صراحتا گفت خانه‌اش به‌طور کامل غارت و حتی درها و پنجره‌های آن نیز باقی نمانده‌اند. زن دیگری گفت گروههای مسلح ۱۱۰ اصله درخت زیتون او را سوزانده‌اند و او برای ادامه زندگی مجبور به ترک منطقه شده است.
این تصاویر انسانی، ابعاد اقتصادی ماجرا را نیز روشن می‌کنند. نابودی باغهای زیتون نه‌تنها درآمد خانواده‌ها را از بین برده، بلکه امکان بازگشت پایدار آنان را نیز دشوارتر کرده است، زیرا بازگشت بدون زمین، خانه و شغل، بازگشتی ناقص و شکننده است.
ابعاد حقوقی
در حقوق بین‌الملل انسانی، آواره‌سازی اجباری غیرنظامیان، غارت اموال خصوصی، جلوگیری از بازگشت ساکنان و انتقال جمعیت خارجی به مناطق اشغالی، نقض جدی قواعد بنیادین به شمار می‌آید.
کمیسیون تحقیق سازمان ملل درباره سوریه نیز موارد نقض حقوق مسکن، زمین و مالکیت توسط نیروهای ترکیه و گروههای وابسته را ثبت کرده است.
اگر این الگوها به‌صورت سیستماتیک و با هدف تغییر ترکیب اتنیکی منطقه انجام شده باشند، می‌توانند در چارچوب مفاهیمی چون پاک‌سازی اتنیکی یا تغییر اجباری جمعیت بررسی شوند.
برخی پژوهشگران و سازمان‌های حقوقی رفتار ترکیه و متحدانش در عفرین را دقیقا در همین چارچوب توصیف کرده‌اند.
ترکیه در پاسخ به گزارش‌های سازمان ملل اعلام کردە است که عفرین متعلق به مردم عفرین است و به بازگشت آوارگان متعهد است.
اما گزارش‌های میدانی نشان می‌دهند که در عمل، بسیاری از کردها هنوز نتوانسته‌اند به خانه‌های خود بازگردند یا اموالشان را پس بگیرند.
وضعیت کنونی
امروز عفرین در مرحله‌ای پیچیده قرار دارد. با تغییر معادلات سیاسی سوریه پس از سقوط دولت اسد، فشارها برای بازگشت آوارگان و حل مسئله دارایی کردهای آوارە افزایش یافته است، اما ساختارهای قدرت محلی، حضور گروههای مسلح و پیچیدگی مالکیت، مانع اصلی بازگشت هستند.
گزارش‌های جدید از ادامه تصرف اموال، اخاذی، ایجاد ایست‌های بازرسی و محدودیت‌های امنیتی علیه ساکنان کرد حکایت دارند.
حتی پس از اعلام انحلال برخی دفاتر اقتصادی گروههای مسلح، گزارش‌ها می‌گویند الگوی تصرف و کنترل اموال همچنان ادامه دارد.
عفرین نمونه‌ای از پیوند میان جنگ، زمین و هویت است. آواره‌سازی صدها هزار کرد، تصرف خانه‌ها و باغ‌ها، و اسکان خانواده‌های عرب آواره در اموال آنان، واقعیتی مستند است که توسط سازمان‌های حقوقی معتبر و گزارش‌های میدانی تایید شده است.
آنچه کە در این میان مسلم است حاکی از این نکتە است کە برای کردهای عفرین، مسالە یک جنگ تمام‌نشده نیست؛ مسالە خانه، باغ، زمین و خاطرەهایی است که هنوز در اختیار دیگران است، باغ‌هایی که دیگر نمی‌توانند به آن‌ها برگردند، خاطرەهایی است کە کە اکنون در آستانە فراموشی قرار گرفتە و آرامستانهایی است کە با تصاحب آن، گروههای اسلامگرا، آیندە کردها را بە محاق فراموش خواهند برد.
