اروپای خیالی، خاورمیانه‌ی خیالی: نقدی در باب رمانتیزه‌کردنِ دیگری در اندیشه‌ی سیاسی
رامیار حسینی
واژه‌ی رمانتیک از مسیر واژه‌ی لاتینی (romanice ) و سپس رومانز (romanz) در زبان‌های اروپایی شکل گرفت و در ابتدا بیش از آنکه معنای امروزیِ عاشقانه را داشته باشد، به زبان و ادبیات عامیانه و داستان‌هایی اشاره می‌کرد که در برابر زبان و ادبیات لاتینی قرار می‌گرفتند. این واژه در بخش های از اروپا به‌تدریج برای توصیف داستان‌های خیال‌انگیز، شگفت، قهرمانانه و خارج از نظم واقعیت عادی به کار رفت و در قرن هجدهم و نوزدهم معنای فکری و هنری گسترده‌تری پیدا کرد. از همین مسیر است که عبارت رمانتیک کردن یا رمانتیزە‌کردن در این یادداشت به معنای بیرون کشیدن یک واقعیت پیچیده از زمینه‌ی تاریخی خود و تبدیل آن به تصویری آرمانی، قهرمانانه، خیال‌انگیز و یکپارچه است. رمانتیک‌کردن الزاما به معنای ستایش نیست، حتی نفرت و تصویرسازی منفی نیز زمانی که پیچیدگی یک واقعیتسیاسی را به یک تصویر واحد تقلیل دهد، می‌تواند شکلی از رمانتیک‌کردن باشد.
اروپا در ذهن بخشی از روشنفکر خاورمیانه‌ای گاهی به سرزمین عقلانیت، آزادی، دموکراسی، فردیت، فلسفه و مدرنیته تبدیل میشود و گاهی به صورت یک قدرت استعماری یکپارچه فاسد و سلطه‌گر نمایان می گردد.
در هر دو حالت، پیچیدگی تاریخی اروپا از میان می‌رود و جای خود را به یک شخصیت واحد می‌دهد که می‌توان آن را دوست داشت یا از آن متنفر بود.
رابطه‌ی جوامع خاورمیانه با اروپا، به‌ویژه از قرن نوزدهم به بعد، رابطه‌ای پیچیده از یادگیری، مقاومت، اقتباس، ترجمه، رقابت، استعمار، شیفتگی و بازسازی خویشتن بوده است.
این رابطه‌ی پیچیده با اروپا در نگاه برخی از روشنفکران خاورمیانەای رمانتیزە شدە و به یک تصویر ساده تقلیل پیدا کردە است. در این نگاه اروپا از مجموعه‌ای از تاریخ‌ها، تضادها، طبقات، جنبش‌های اجتماعی، دولت‌ها و سنت‌های فکری بە یک مفهوم تک ساحتی تبدیل شدە است.
اروپا یعنی مدرنیته یا عقلانیت و یا آزادی و یا از سوی دیگر، اروپا یعنی استعمار، امپریالیسم و یا انحطاط. اما واقعیت اینست کە در هر دو تفسیر با تصوری تقلیل یافتە از اروپا بە نسبت تعریفی کە شرقیها از آن ساختەاند، مواجهیم.
بنابراین مشکل، تبدیل اروپا از یک واقعیت تاریخی متکثر و چند لایە به یک تصویر انتزاعی است. هنگامی که چنین اتفاقی می‌افتد، متفکران اروپایی نیز به‌تدریج از زمینه تاریخی خود جدا گشتە و وارد یک کتابخانه‌ی جهانی از نظریه‌ها می‌شوند که در آن مارکس، گرامشی، آرنت یا هر متفکر دیگری می‌تواند مانند یک مرجع آماده برای توضیح هر پدیده‌ای مورد استفاده قرار گیرد.
بدینگونە است کە در نگاه برخی از جریان‌های روشنفکری در خاورمیانە، متفکر اروپایی به مرجع تبدیل شدە و دیگر به‌عنوان یک متفکر خوانده نمی‌شود بلکه به‌عنوان صاحب یک موضع مصرف میشود.
برای مثال، فوکو به نظریە پرداز قدرت بدل میشود، نیچه بە مفهوم نیهیلیسم یااراده‌ی معطوف به قدرت فروکاستە میشود، هایدگر و گرامشی نیز بە نظریەپردازان هستی و هژمونی تبدیل می شوند.
چنین بازتابی از دستگاههای فکری هر یک از این متفکران در نزد جوامع شرقی، بدین معناست کە یک دستگاه فکری پیچیده، تاریخی و پر از تناقض به یک یا چند واژه فروکاسته میشود و سپس همان واژه برای توضیح جهان به کار می‌رود.
این اتفاق در واقع نوعی رمانتیک‌کردن تفکر در اروپا است و در نتیجه، بخشی از روشنفکری خاورمیانه گاهی به جای گفت‌وگو با اروپا، با نسخه‌ای ذهنی و تک ساحتی از اروپا گفت‌وگو میکند و این امر خواستە یا ناخواسته به تولید یک غرب خیالی منجر می شود.
خاورمیانه‌ی خیالی
روی دیگر این سکە بخشی از چپ و جریان‌های سیاسی غرب است کە در مواجهه با خاورمیانه گرفتار تصویری است که بیش از آنکه حاصل شناخت پیچیدگی‌های این منطقه باشد، محصول نیازهای سیاسی خود اوست.
در نگاه آنها، خاورمیانه اغلب به سرزمین مقاومت تبدیل میشود. فلسطین، لبنان و –این روزها بە خصوص - ایران و یمن بازتاب دهندە فرهنگ مقاومت قلمداد می شوند.
در نگاه این نوع از جریان‌های غربی، گروه‌ها و نیروهای سیاسی مختلف در خاورمیانە، هرقدر هم از نظر ایدئولوژی، ساختار اجتماعی، رابطه با دولت، مناسبات طبقاتی، جنسیتی و مذهبی با یکدیگر تفاوت داشته باشند، در نهایت در یک قاب واحد تحت عنوان مقاومت در برابر امپریالیسم قرار می‌گیرند.
اینجا نیز همان اتفاقی رخ می‌دهد که در تصویر اروپای خیالی رخ داده بود. برای مثال، فرد فلسطینی پیش از آنکه کارگر، زن، دانشجو، سکولار، اسلام‌گرا، مسیحی، چپ، محافظه‌کار یا هر چیز دیگری باشد، عضو جبهەمقاومت محسوب می شود.
از این منظر، یک فرد از ایران پیش از آنکه شهروند جامعه‌ای با اعتراضات، اختلافات طبقاتی، ملی، زبانی، جنسیتی و سیاسی گوناگون باشد، در چارچوب ژئوپولیتیک مقاومت قرار می‌گیرد.
مشکل اینجاست که مفهوم مقاومت اگر از یک کنش سیاسی مشخص به یک هویت کلی تبدیل شود، می‌تواند بسیاری از مسائل واقعی همان جامعه را پنهان کند.
پیشتر و در دهە ٩٠، لیلا ابولغد در مقاله‌ای تحت عنوان «رمانس مقاومت» نسبت به تمایل برخی پژوهشگران به رمانتیک‌کردن مقاومت هشدار داده بود.
استدلال اصلی او این بود که مقاومت را نباید صرفا به‌عنوان نشانه‌ای از قهرمانی و رهایی دید، چون خود مفهوم مقاومت می‌تواند ابزار تشخیص ساختارهای قدرت باشد و باید دید چه روابط قدرتی آن را تولید می‌کنند و خودِ مقاومت چگونه درون همان روابط قدرت قرار می گیرد.
اهمیت این ایده امروز بیش از گذشته روشن است. مفهوم مقاومت به‌خودی‌خود یک ارزش سیاسی کامل نیست.
اینکه چه کسی مقاومت میکند، علیه چه چیزی مقاومت میکند، به نام چه کسانی مقاومت میکند، چه رابطه‌ای با جامعه دارد و چه نوع نظمی را پس از مقاومت تصور میکند، همه بخشی از تحلیل سیاسی هستند.
در واقع، رمانتیک‌کردن خاورمیانه از سوی بخشی از چپ غربی، در نهایت، خاورمیانه را از انسانهای واقعی‌اش خالی میکند. جامعه‌ای که مردمش باید در آن زندگی کنند، اختلاف داشته باشند، حکومت خود را نقد کنند، از حقوق زنان دفاع کنند، خواهان عدالت طبقاتی باشند یا حتی با پروژه‌های سیاسی غالب مخالفت کنند، به موقعیت مقاومت تبدیل میشود.
در چنین تصویری گوئیا انسانهای واقعی گاهی مزاحم نظریه‌ها می شوند و بە نظر میرسد ژئوپلیتیک جای جامعە و مردم را گرفتە است.
اروپای واقعی، مجموعه‌ای از انقلاب‌ها، دودمانهای سلطنتی، گونەهای سرمایه‌داری‌ها، جنبش‌های کارگری، فاشیسم، استعمار، جنبش‌های ضد استعماری، جنبش زنان، مهاجرت، نژادپرستی، دولت رفاه، بحران‌های دموکراسی و ده‌ها تجربه‌ی متناقض دیگر است.
خاورمیانه‌ی واقعی نیز مجموعه‌ای از دولت‌ها، ملت‌های بدون دولت، زبان‌ها، جنبش‌های زنان، جنبش‌های کارگری، نیروهای سکولار و بنیادگرا، روشنفکران، استبداد و تجربه‌های متفاوت سیاسی است.
این نگاه، نه نسبی‌گرایی و نه بی‌طرفی اخلاقی است. اتفاقا برعکس، امکان داوری سیاسی دقیق‌تر را فراهم میکند.
زمانیکە یک گروه مسلح صرفا بە عنوان یک گروە مقاومت ملاحظە میشود، دیگر نمی‌توان درباره‌ی عملکرد آن داوری کرد و نیز هنگامیکە کە اروپا را صرفا در چهرە یک نیروی امپریالیستی مشاهدە کرد، دیگر نمی‌توان واقعیت درونی تاریخ اروپا را بە درستی فهمید.
بە عبارتی دیگر مشکل اصلی در نهایت خودِ دیگری نیست بلکە رابطه‌ی ما- بە عنوان یک انسان بر اساس منطق کنش و موقعیت جغرافیایی با آن دیگری است.
روشنفکر خاورمیانه‌ای زمانی اروپا را رمانتیزە کردە است کە آن را به یک مرجع مطلق تبدیل کند، همان‌گونه که بخشی از چپ غربی زمانی خاورمیانه را به یک ذخیره‌ی اخلاقی از مقاومت تبدیل کند، دچار همان رمانتیزە کردن شدە است.
در واقع می توان استدلال کرد کە در هر دو حالت، دیگری به ابزاری برای حل بحران هویت خود تبدیل میشود. در خاورمیانە بر این باورند کە در اروپا نظریه وجود دارد و اینجا باید آن را یاد بگیریم و دیگری در اروپا، بر این باور است کە آنجا مقاومت وجود دارد و اینجا باید از آن حمایت کنیم.
اما جهان واقعی از این تقسیم‌بندی‌ها سادەسازی شدە بسیار پیچیده‌تر است.
گریز از این سادەسازی‌ها به ویژە برای جریان‌های چپ و مترقی، اهمیت بیشتری داردزیرا چپ اگر قرار باشد واقعا نیروی نقد باشد، نباید میان دوگانه‌های آماده، یکی را انتخاب کند. پیشتر در این نوشتار بە این موضوع پرداختەام.
نه غرب همیشه سوژه‌ی شر است و نه شرق همیشه سوژه‌ی مقاومت. در واقع، آنچه باید کنار گذاشته شود، نه همبستگی با دیگری و نه یادگیری از دیگری، بلکه تصویر ساده‌ای است که از دیگری می‌سازیم تا جهان برای خودمان قابل فهم‌تر شود.
رمانتیزه‌کردن دیگری در نهایت نوعی تنبلی فکری است. دیگری را پیچیده دیدن، دشوار است، زیرا ما را مجبور میکند همزمان چند حقیقت موازی را تحمل کنیم. مجبورمان میکند بفهمیم یک جنبش می‌تواند در برابر سلطه ایستادگی کند و همزمان مناسبات اقتدارگرایانه داشته باشد، همچنان کە جامعه‌ی اروپایی می‌تواند هم میراث روشنگری و سابقه‌ی استعمارگری را داشتە باشد؛ چرا کە حقیقت در وجود هم‌زیستی تضادها نهفتە است.
در نهایت، می توان گفت کە نقد اروپای خیالی و خاورمیانه‌ی خیالی، نقد دو نوع رابطه با دیگری است. تا زمانی که دیگری را آن‌گونه می‌بینیم که برای فهم خود به آن نیاز داریم، نه آن‌گونه که واقعا هست، همچنان در جهان‌های خیالی خود زندگی می‌کنیم.
عبور از اروپای خیالی و خاورمیانه‌ی خیالی به معنای پذیرفتن پیچیدگی دیگری و رها کردن او از نقشی است که در ذهن خویشتن برایش تصور کردەایم.
