عملگرایان در برابر تندروها: آیا ایران بر سر توافق با آمریکا دچار شکاف شده است؟
- 1 day ago
- 4 min read
نشانەها حاکی از آن است کە هرچند در ساختار قدرت ایران اختلافهای جناحی و مخالفت با گفتوگوهای میان ایالات متحده و مقامات ارشد جمهوری اسلامی وجود دارد، اما این شکافها بهتنهایی توان برهم زدن روند مذاکرات را ندارند.
پس از پنج هفته جنگ که ابتدا با آتشبسی در ماه آوریل متوقف شد و سرانجام با دستیابی بە تفاهمنامەای در هفتە جاری پایان یافت، جیدی ونس، معاون رئیسجمهور آمریکا، و محمدباقر قالیباف، مذاکرهکننده ارشد ایران، در سوئیس و با میانجیگری قطر و پاکستان گفتوگوهایی را آغاز کردند تا مسیر دستیابی به توافقی نهایی هموار شود.
با این حال، مسیر مذاکرات همچنان دشوار و پرپیچوخم است. ایران از اهرم فشاری که از طریق کنترل تنگه هرمز بر اقتصاد جهانی در اختیار دارد آگاه است. همزمان، دونالد ترامپ هشدار داده است که در صورت شکست مذاکرات، اقدام نظامی بار دیگر به گزینهای محتمل تبدیل خواهد شد.
در حالی که ترامپ در داخل آمریکا با انتقاد برخی از محافظهکاران نسبت به این توافق مواجه است، در تهران نیز نشانههایی از نارضایتی نسبت به گفتوگو با آمریکا دیده میشود، زیرا از زمان انقلاب ۱۹۷۹ کە در ادبیات رسمی جمهوری اسلامی «شیطان بزرگ» خوانده شده است، نسبت بە هرگونە مذاکرە مستقیم و رو در رو با آمریکا، گونەای از کراهت وجود داشتە است.
با این وجود بە نظر می رسد در حالیکە تداوم غیاب مجتبی خامنەای در انظار عمومی، حاکی از ورود عملگرایان بە عرصە تصمیم گیری ایران است، میتواند حاکی از نشانەهای جدیدی مبنی بر آغاز پوست اندازی جمهوری اسلامی نیز بە شمار رود.
کنترل کم و بیش تجمعهای خیابانی شبانە کە حتی در گفتگوهای رسمی نیز بە عنوان مانعی برای آغاز گفتگوها قلمداد شدە بود، نشان میدهد کە جریانهای تندرو در مقطع کنونی از نفوذ نهادی لازم برای متوقف کردن مذاکرات یا اثرگذاری جدی بر نتیجه آن برخوردار نیستند.
اجماع نسبی در رأس حاکمیت
در تجمعی کوچک اما غیرمعمول، دهها نفر روز ۱۳ ژوئن مقابل ساختمان وزارت امور خارجه ایران در مشهد تجمع کردند و با سر دادن شعارهایی علیه قالیباف و عباس عراقچی، وزیر امور خارجه، مخالفت خود را با مذاکرات نشان دادند.
مجتبی خامنهای، رهبر جدید جمهوری اسلامی که از زمان کشته شدن پدرش علی خامنهای در حمله هوایی اسرائیل در نخستین روز جنگ در انظار عمومی ظاهر نشده است نیز با انتشار نامەای اعلام کرد با توافق موافقت کرده است. او در عین حال گفت با وجود دیدگاهی متفاوت، در انتظار گفتوگوهای رودررو خواهد ماند.
در همین رابطە، محمدباقر قالیباف در شبکه ایکس نوشت کە یکی از مجریان تلویزیون دولتی گفته بود ایکاش فرودگاه تهران بسته میشد تا هیات مذاکرهکننده نتواند عازم سوئیس شود. او در پاسخ نوشت اگر این هیات به سوئیس نمیرفت، خون بیشتری در لبنان ریخته میشد.
همزمان گزارشهایی نیز از مخالفت برخی مقامهای ایرانی با روند مذاکرات منتشر شده است. در میان مخالفان، نام سعید جلیلی، مذاکرهکننده پیشین پرونده هستهای و دبیر سابق شورای عالی امنیت ملی، بیش از دیگران مطرح شده است.
در این بارە، صنم وکیل، مدیر برنامه خاورمیانه و شمال آفریقا در اندیشکده چتمهاوس، گفتە است کە بعید میداند طیف تندرو در مقطع کنونی دست بالا را در ساختار قدرت ایران داشته باشد.
به نظر میرسد در حاکمیت ایران اجماعی نسبی برای آزمودن مسیر مذاکره شکل گرفته و هدف این است که میزان آمادگی دونالد ترامپ برای رسیدن به توافق سنجیده شود.
نشانههایی نیز دیده میشود که حتی بخشی از جریانهای سختگیر در ساختار امنیتی ایران از مذاکرات حمایت میکنند. اسماعیل قاآنی، فرمانده نیروی قدس سپاه پاسداران، گفت عراقچی و قالیباف شایسته تقدیر هستند.
قاآنی در حضوری کمسابقه در تلویزیون دولتی اظهار داشت کە نیروهای مستقر پشت سامانههای موشکی و مذاکرهکنندگان حاضر پشت میز گفتوگو، هر دو در چارچوب مقاومت در یک مسیر حرکت میکنند.
تغییر در مناسبات
ترامپ در جریان نشست گروه هفت بارها و به شکلی غیرمنتظره از رهبری کنونی ایران تمجید کرد. او مقامهای ایرانی را افرادی باهوش، حسابگر و غیررادیکال توصیف کرد.
ونس نیز در گفتوگو با Sirius XM گفتە است کە ترامپ درست میگوید که آمریکا اکنون با چهرههایی معقولتر روبهرو است.،او افزود:
واشنگتن اکنون بر این باور است که طیف تندرو دریافته رویکرد گذشتهاش در تعامل با آمریکا اشتباه بوده است.
ونس در نشست خبری کاخ سفید گفت عملگرایان در ساختار سیاسی ایران، یعنی کسانی که خواهان بازتعریف روابط ایران با خاورمیانه و جهان هستند، اکنون در حال تقویت موقعیت خود در منازعات داخلیاند.
عراقچی و قالیباف نیز با دقت کوشیدهاند نشان دهند که بر سر منافع ایران عقبنشینی نخواهند کرد. وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی ایران در توصیف این موضع سازشناپذیر، آن را با مهارهای قهرمانانه علیرضا بیرانوند، دروازهبان تیم ملی فوتبال ایران، در جام جهانی مقایسه کرد.
آنها همچنین از گرفتن هرگونه عکس مشترک با ونس خودداری کردهاند که هرچند ممکن بود در برخی محافل تاریخی تلقی شود، اما میتوانست به مخالفانشان بهانه تازهای را برای انتقاد بدهد بدهد.
اگرچە هنوز هم هرچند ضدیت با آمریکا همچنان یکی از ارکان بنیادین نظام جمهوری اسلامی ایران محسوب میشود، اما رهبران جدید در مقایسه با علی خامنهای بە نظر می رسد کمتر ایدئولوژیک باشند و حتی ممکن است در ادامه به دگرگونی در ساختار نظام رصایت شوند.
این روند به احتمال زیاد طولانی و پر فراز و نشیب خواهد بود و نتیجه آن نیز از پیش مشخص نیست.
محتملترین سناریو این است که طی ۶۰ روز آینده، مذاکرات به یک تمدید محدود تفاهمنامه یا چارچوب اولیه توافق منجر شود، نه توافق نهایی.
علت اصلی، برتری موقت عملگرایان در تهران و نیاز ترامپ به جلوگیری از بازگشت سریع بحران است. با این حال، پنجره زمانی بسیار فشرده است و گره اصلی بر سر دامنه محدودیتهای هستهای و سازوکار رفع تحریمها باقی خواهد ماند.
اگر تا پایان مهلت پیشرفت ملموسی حاصل نشود، احتمال بازگشت فشار نظامی و تشدید تنش بهطور محسوسی افزایش مییابد.
