مروری بر تحولات هسته‌ای ایران در ۲۴ ساعت گذشته

با نزدیک‌شدن به نشست حساس شورای حکام آژانس بین‌المللی انرژی اتمی در روز دوشنبه، فشارها و امیدها در پرونده هسته‌ای ایران دوباره بالا گرفته است. از آماده‌شدن پیش‌نویس قطعنامه جدید آمریکا گرفته تا مواضع تند رهبران دو طرف، همگی نشان از دور تازه‌ای از کشمکش‌های سیاسی و دیپلماتیک دارند. در همین حال، تماس ترامپ و پوتین و واکنش‌های اروپا و اسرائیل، بر پیچیدگی این بحران سایه انداخته‌اند.

تنش و امید در آستانه نشست شورای حکام

در آستانه نشست حساس روز دوشنبه ۱۹ خرداد (۹ ژوئن) شورای حکام آژانس بین‌المللی انرژی اتمی، آمریکا پیش‌نویس قطعنامه‌ای را نهایی کرده و امروز در اختیار اعضای شورا قرار داده است.

این قطعنامه، ایران را به افزایش سطح غنی‌سازی و فعالیت‌های هسته‌ای اعلام‌نشده متهم می‌کند و از تهران می‌خواهد به تعهداتش در چارچوب پادمان‌ها (توافق‌های نظارتی آژانس) پایبند بماند.

در این بارە وال‌استریت ژورنال نوشته است که هرچند این قطعنامه به‌طور مستقیم پرونده ایران را به شورای امنیت نمی‌فرستد، اما فرصتی محدود به تهران می‌دهد تا با آژانس همکاری کند و پاسخ شفاف‌تری بدهد.

از دید برخی تحلیگران، این اقدام شاید بتواند راهی برای کاهش تنش‌ها باشد. البته هنوز مشخص نیست ایران چه واکنشی به این درخواست‌ها نشان خواهد داد.

تشدید لفاظی‌ها: رهبر جمهوری اسلامی ایران و سناتور آمریکایی در مقابل هم

با بالا گرفتن تنشها در فضای مذاکرات، دو طرف همچنان مواضع تند خود را ادامە می دهند. جان فترمن، سناتور دموکرات آمریکا، به صراحت از «لزوم اقدام نظامی» برای متوقف کردن ایران سخن گفته است. بە نظر می رسد این اظهارات پاسخی به مواضع تازه رهبر جمهوری اسلامی ایران بود.

علی خامنه‌ای روز چهارشنبه در سخنرانی سالمرگ خمینی در ١٤ خردادماه، پیشنهادهای آمریکا را به‌طور کامل رد و غنی‌سازی را «خط قرمز» غیرقابل‌مذاکره خواند.

همزمان، علی شمخانی، مشاور ارشد رهبر جمهوری اسلامی ایران، در گفت‌وگو با شبکه المیادین، رویکرد ایالات متحده را «ناشیانه و غیرفنی» خواند و اعلام کرد ایران در حال آماده‌سازی طرح جدیدی برای مذاکرات است.

شمخانی در عین حال هشدار داد که «فاصله‌های زیادی» میان دو طرف باقی مانده و موضوعات کلیدی مانند لغو تحریم‌ها و تضمین‌های امنیتی همچنان بدون توافق باقی مانده‌اند.

مواضع داخلی؛ از موضع‌گیری‌های تند تا نگاه عمل‌گرایانه

در ایران، موضع‌گیری‌ها متفاوت و گاه متناقض است. مجتبی ذوالنوری، عضو کمیسیون امنیت ملی مجلس، تأکید کرده ایران برای کشف ذخایر اورانیوم و غنی‌سازی به هیچ کشوری نیاز ندارد. او گفته است:

یک بار آمریکایی‌ها غنی‌سازی ۳.۶۷ درصدی را می‌پذیرند و بار دیگر اصل غنی‌سازی را زیر سوال می‌برند.

محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس نیز در نشست بریکس از رفتار «دوگانه» آمریکا انتقاد کرد. به گفته او: «آمریکایی‌ها فقط می‌خواهند افکار عمومی را علیه ایران تحریک کنند.»

در مقابل، علی‌اکبر صالحی، رئیس پیشین سازمان انرژی اتمی، با لحنی عمل‌گرایانه هشدار داده است:

در هر مذاکره‌ای باید امتیاز بدهیم و بگیریم؛ اگر همه امتیازات را بخواهیم، مذاکره‌ای در کار نخواهد بود.

با این حال، به نظر می‌رسد این اظهارات، بخشی از مانور رسانه‌ای و یا حداکثر اختلاف دیدگاه جریان‌های قدرت در لایه‌های پایین به شمار می‌رود و در نهایت، تصمیم نهایی درباره مسیر مذاکرات و توافق، در دستان شخص علی خامنه‌ای خواهد بود.

تماس ترامپ و پوتین؛ روسیه در نقش میانجی‌

در همین حال، دونالد ترامپ پنج‌شنبه ١٥ خردادماه اعلام کرد که در تماس تلفنی با ولادیمیر پوتین درباره نقش‌آفرینی روسیه در مذاکرات با ایران صحبت کرده است.

ترامپ گفته بود پوتین پیشنهاد کرده روسیه به‌عنوان واسطه‌ای در مذاکرات حضور داشته باشد و این می‌تواند روند توافق را سریع‌تر کند. سخنگوی کرملین هم آمادگی مسکو را برای این نقش میانجی‌گری تأیید کرد.

واکنش‌های اروپایی و اسرائیلی؛ ابراز نگرانی و هشدار جدی

در اروپا هم نگرانی‌ها در رابطە با آیندە مذاکرات هستەای جدی بە شمار می روند. یوهان وادفول، وزیر خارجه آلمان، در دیدار با همتای اسرائیلی خود برنامه هسته‌ای ایران را «تهدیدی بالقوه» خواندە و اظهار داشتە است کە اروپا هرگز اجازه نمی‌دهد ایران به سلاح هسته‌ای دست یابد. او تأکید کرد:

به اسرائیل اطمینان دادیم که می‌تواند روی حمایت ما حساب کند.

گیدئون ساعر، وزیر خارجه اسرائیل، هم گزارش جدید آژانس را «نگران‌کننده» خواند و گفت: جمهوری اسلامی مصمم به ساخت سلاح هسته‌ای است و ما برای دفاع از خود آماده‌ایم.

در این فضای پرتنش و پرابهام، پرونده هسته‌ای ایران به مرحله حساسی رسیده است. کشورهای غربی و آژانس همچنان خواستار پایبندی کامل تهران به تعهداتش هستند.

در مقابل، ایران بر حق خود برای غنی‌سازی تأکید دارد.نقش احتمالی روسیه شاید بە گشایش راهی جدید منتهی گردد، اما بعید است به‌تنهایی بن‌بست فعلی را بشکند.

هم اکنون تمامی نگاه‌ها به نشست دوشنبه شورای حکام و احتمال آغاز دور ششم مذاکرات دوخته شده است؛ جایی که شاید تکلیف برخی ابهامات روشن‌تر شود. هرچند اختلاف‌های اساسی هنوز پابرجاست.