نگاهی بە چهار دهه مبارزه زنان کرد در ایران برای بازپسگیری سپهر عمومی

مبارزه زنان کرد در ایران طی چهار دهه گذشته، از مشارکت در جنبشهای عدالتخواهانە و ملیگرایانه به شکلگیری عرصههای مستقل کنشگری فمینیستی تحول یافته است. این دگرگونی، تاکنون صرفا برآمد مقاومت در برابر اقتدار جمهوری اسلامی بە شمار نرفتە است، بلکه حاصل مواجهه همزمان با حاکمیت دینی و مرکزگرا در ایران، مردسالاری در جامعه کردستان و مرکزگرایی بخشی از نگرشهای زنانە مرکزگرا در میان بخشی از جنبش زنان ایران بودە است. تجربه زنان کرد نشان میدهد که رهایی، فراتر از دستیابی به حق حضور در سیاست، به امکان بازتعریف مناسبات قدرت، تولید گفتمان مستقل و پیوند برابری جنسیتی با عدالت اتنیکی و اجتماعی وابسته است.
در جریان اعتراضات سال ۱۴۰۱، برخی از زنان کرد با پوشش اختیاری و لباسهای کردی وارد مساجد برخی از شهرهای کردستان شدند و مردم را به مقاومت فراخواندند.
بیش از چهار دهه پیش از آن نیز نیز زنان کرد در جریان انقلاب ۱۳۵۷، مساجد و دیگر فضاهای عمومی را به محل حضور و فعالیت سیاسی خود تبدیل کرده بودند. با این حال، معنای این دو حضور یکسان نبود.
در جریان انقلاب ۱۳۵۷، زنان کرد عمدتاً در کنار دیگر نیروهای سیاسی برای تغییر حکومت مبارزه میکردند. اما در جریان خیزش ژن، ژیان، ئازادی، مسئله آزادی زنان و اختیار آنان بر بدن و زندگی خود، به یکی از محورهای اصلی اعتراض تبدیل شده بود.
فاصله میان این دو لحظه تاریخی، صرفاً روایتی از افزایش مشارکت زنان نیست. بلکە بنیادیتر، تغییر موقعیت آنان از مشارکتکنندگان در پروژههای سیاسی دیگران به کنشگرانی است که میکوشند دستور کار سیاسی خود را تعریف کنند.
این جابهجایی، پرسشی بنیادین را درباره ماهیت قدرت پیش میکشد: آیا حضور در عرصه عمومی، بدون امکان تعیین قواعد آن، میتواند به برابری بینجامد؟
یورگن هابرماس، سپهر عمومی را فضایی برای گفتوگو و شکلگیری افکار عمومی در بیرون از اقتدار مستقیم دولت میدانست.
اما نانسی فریزر با نقد تصور یک سپهر عمومی واحد و فراگیر، نشان داد که امکان حضور رسمی، لزوماً به معنای برخورداری از قدرت برابر نیست. گروههای مسلط نهتنها منابع و نهادهای سیاسی، بلکه زبان مشروع سخن گفتن و مرزهای موضوعات قابل بحث را نیز تعیین میکنند.
در برابر چنین انحصاری، گروههای بهحاشیهراندهشده در تلاشند تا سپهرهای عمومی بدیلی را برسازند تا تجربههای نادیدهگرفتهشده خود را به مطالبات سیاسی تبدیل کنند.
این فضاها صرفاً محلهای مقاومت نیستند. بلکە در درون آنها، برداشتهای تازهای از هویت، عدالت و روابط اجتماعی شکل میگیرد که میتواند نظم مسلط را به پرسش بکشد.
تجربه زنان کرد در ایران، این مفهوم را به شرایطی پیچیدهتر پیوند میدهد. آنان اگرچە با تبعیض جنسیتی مشترک برخاستە از حکومت دینی، با دیگر زنان ایران روبهرو هستند، اما هویت مجزای آنان، موقعیت طبقاتی، تفاوتهای مذهبی و جغرافیای سیاسی کردستان نیز بر زندگی و کنشگریشان اثر میگذارد.
از منظر فمینیسم تقاطعی Intersectionality و ژئوپلیتیک فمینیستی، این روابط قدرت را نمیتوان جدا از یکدیگر فهمید.
کنترل بدن زنان، اقتدار خانواده، سیاستهای حکومت مرکزی و جایگاه کردستان در ساختار سیاسی ایران، در مقیاسهای متفاوت عمل میکنند، اما پیامدهای آنها در زندگی روزمره به یکدیگر میرسند.
از همین رو، بازپسگیری سپهر عمومی برای زنان کرد، نه مبارزه با یک شکل واحد از سلطه، بلکه فرایندی تاریخی برای مقابله با روابط قدرتی است که در دولت، جامعه و حتی جنبشهای مدعی رهایی بازتولید میشوند.
مرحله نخست: انقلاب و محدودیت رهایی از ساختارهای مردانه
انقلاب ۱۳۵۷ فرصت تازهای را برای مشارکت سیاسی زنان کرد فراهم کرد. در شهرهای کردستان، زنان به تجمعات عمومی، فعالیتهای حزبی و جنبشهای اجتماعی پیوستند. حضور آنان در سازمانهای چپ و جریانهای سیاسی کردستان، امکان خروج از برخی نقشهای سنتی را برای زنان فراهم آورد و مسائل مربوط به نابرابری اجتماعی و حقوق زنان را وارد گفتوگوهای سیاسی کرد.
پیوستن شماری از زنان به صفوف نیروهای پیشمرگە در اوان انقلاب ١٣٥٧، آشکارترین نمود این تغییر بود. زنانی که سلاح حمل میکردند و در مبارزه سیاسی حضور داشتند، مرزهای تثبیتشده میان نقشهای زنانه و مردانه را به چالش میکشیدند.
با این حال، عبور از این مرزها به معنای فروپاشی مناسبات مردسالارانه نبود. زنان میتوانستند بهعنوان نیروی مبارز پذیرفته شوند، اما مطالبات مستقل آنان همچنان در برابر اهداف کلان سیاسی جایگاهی فرعی داشته باشد.
در برخی از سازمانها، ضرورت مبارزه ملی یا طبقاتی، طرح مسائل جنسیتی را به آیندهای نامعلوم موکول میکرد. به این ترتیب، آزادی زنان به تحقق پروژهای بزرگتر وابسته میشد که خود زنان الزاماً در تعیین اولویتهای آن نقش برابر نداشتند.
این تناقض، یکی از محدودیتهای بنیادین جنبشهای رهاییبخش را آشکار میکند. مخالفت با سلطه سیاسی، بهخودیخود به معنای مخالفت با تمام شکلهای سلطه نیست.
یک جنبش ممکن است اقتدار حکومت مرکزی را به چالش بکشد، اما تقسیم نابرابر قدرت میان زنان و مردان را در ساختار درونی خود حفظ کند.
برای زنان کرد، این مسالە در شرایطی پیچیدهتر رخ میداد. مشارکت سیاسی آنان علاوه بر فشار حکومت، با قضاوتهای اجتماعی و محدودیتهای خانوادگی نیز مواجه بود. زنانی که در عرصه مبارزه حضور مییافتند، گاه در همان جامعهای که برای آزادی آن فعالیت میکردند، با بدگمانی روبهرو میشدند.
با تثبیت کنترل جمهوری اسلامی بر شهرهای کردستان و گسترش سرکوب در دهه ۱۳۶۰، امکان فعالیت مستقل زنان کاهش یافت. فشار امنیتی و محدودیتهای اجتماعی، نهتنها سازمانهای سیاسی، بلکه روابط خانوادگی و تصمیمهای مربوط به زندگی زنان را نیز تحت تأثیر قرار داد.
در این وضعیت، بدن زنان به محل تلاقی اقتدار حکومتی و کنترل اجتماعی تبدیل شد. حکومت از طریق تحمیل حجاب اجباری و سیاستهای تفکیک جنسیتی، حضور زنان در سپهر عمومی را سازمان میداد. همزمان، بخشی از مناسبات خانوادگی و اجتماعی نیز استقلال زنان را محدود میساخت.
تجربه این دوره نشان داد که رهایی سیاسی بدون دگرگونی روابط جنسیتی، ناقص باقی میماند. همین شکاف، زمینه بازاندیشی در رابطه میان مبارزه ملی، عدالت اجتماعی و استقلال زنان را در نسلهای بعد فراهم کرد.
مرحله دوم: پیدایش عرصههای عمومی بدیل و سیاسیشدن زندگی روزمره
با آغاز دوره اصلاحات در سال ۱۳۷۶، امکان تازهای برای فعالیت مدنی پدید آمد. زنان کرد، همگام با دیگر زنان ایران، از فضای نسبتاً بازتر سیاسی برای ایجاد انجمنهایی استفاده کردند که برخلاف بسیاری از تشکلهای دوره انقلاب، مطالبات جنسیتی را در مرکز فعالیت خود قرار میدادند.
این تغییر، صرفاً جابهجایی از فعالیت حزبی به فعالیت مدنی نبود. بلکە مهمتر، تغییر در تعریف امر سیاسی بود.
خشونتهای خانوادگی، قتلهای ناموسی، حقوق کودکان و اختیار زنان بر بدن، دیگر مسائل خصوصی یا موضوعاتی فرعی در برابر مبارزه سیاسی تلقی نمیشدند. این مسائل به بخشی از منازعه بر سر عدالت و قدرت تبدیل شدند.
اهمیت این انجمنها را باید در توانایی آنها برای تغییر مرز میان امر خصوصی و عمومی جستوجو کرد. خشونتی که پیشتر در محدوده خانواده پنهان میماند، در این فضاها به موضوع گفتوگو، اعتراض و سازمانیابی تبدیل میشد.
زنان با روایت تجربههای خود، نهتنها درباره آسیبهای فردی سخن میگفتند، بلکه روابط اجتماعی تولیدکننده آن آسیبها را نیز به پرسش میکشیدند.
از این منظر، سپهر عمومی بدیل تنها مکانی برای بیان مطالبات از پیش موجود نیست. خود این فضا در شکلگیری آگاهی سیاسی نقش دارد. تجربهای که ممکن است در ابتدا مشکلی فردی به نظر برسد، در گفتوگوی جمعی به نشانهای از نابرابری ساختاری تبدیل میشود.
با این حال، ایجاد چنین فضاهایی در کردستان با مقاومت روبهرو بود. برخی از نیروهای سنتی، استقلال انجمنهای زنان را تهدیدی علیه نظم خانواده میدانستند. در بخشی از جریانهای سیاسی نیز فعالیت مستقل زنان با بدگمانی مواجه میشد.
این مخالفتها نشان میداد که منازعه بر سر سپهر عمومی، تنها میان زنان و حکومت جریان ندارد. زنان برای تعیین موضوعات مشروع فعالیت سیاسی، با اقتدار مردانه در جامعه خود نیز درگیر بودند.
در همین نقطه، معنای استقلال فمینیستی روشنتر میشود. استقلال، صرفاً فاصله گرفتن از احزاب یا نهادهای حکومتی نیست، بلکه توانایی تعریف مسائل زنان بدون وابستهکردن آنها به تأیید ساختارهای مسلط است.
مرحله سوم: فمینیسم تقاطعی و منازعه بر سر مرکز و پیرامون
گسترش سازمانیابی زنان کرد، امکان همکاری با جنبش سراسری زنان ایران را افزایش داد. کارزار یک میلیون امضا در سال ۱۳۸۵، یکی از عرصههای این همکاری بود. اما مشارکت در یک جنبش مشترک، اختلاف بر سر معنای برابری و جایگاه هویتهای متفاوت را از میان نبرد.
در جریان برنامهریزی مراسم هشتم مارس ۲۰۰۷ در همدان، از فعالان کرد خواسته شده بود بدون تأکید بر هویت کردی و صرفاً با هویت ایرانی حضور یابند. این اختلاف ظاهراً بر سر نحوه معرفی هویت بود، اما در سطحی عمیقتر، به مسئله قدرت درون جنبش زنان مربوط میشد.
زمانیکە یک جنبش، تجربه گروهی از زنان را معیار عمومی تعریف تبعیض قرار میدهد، ممکن است نابرابریهای دیگر را به حاشیه براند.
در چنین وضعیتی، برابری به معنای برخورداری همگان از جایگاهی مشابه در ساختاری از پیش تعریفشده فهمیده میشود، بیآنکه خود آن ساختار و روابط نابرابر درون آن بررسی شود.
برای زنان کرد، جنسیت از موقعیت اتنیکی و جغرافیایی جدا نبود. تجربه آنان از کنترل امنیتی، محدودیتهای سیاسی و مناسبات اجتماعی، با موقعیت زنان در مرکز کشور تفاوتهایی داشت. نادیده گرفتن این تفاوتها، خطر بازتولید همان سلسلهمراتبی را به همراه داشت که جنبش زنان در سطح جنسیتی با آن مخالفت میکرد.
فمینیسم تقاطعی، امکان فهم این تعارض را فراهم میکند. در این رویکرد، تبعیضها صرفاً متراکم نمیشوند، بلکه در ارتباط با هم تجربههای متفاوتی از نابرابری را ایجاد میکنند. بنابراین، مسالە زنان کرد را نمیتوان به جمع ساده تبعیض جنسیتی و تبعیض ملی یا اتنیکی تقلیل داد.
این رویکرد، در عین حال، پرسشی انتقادی را متوجه جنبش سیاسی کردستان میکند. اگر مرکزگرایی در جنبش زنان ایران میتواند مطالبات ملی و اتنیکی را نادیده بگیرد، آیا جریانهای ملیگرای کرد نیز ممکن نیست با اولویتدادن به مسالە ملی، استقلال زنان را محدود کنند؟
تجربه زنان کرد نشان میدهد که این دو خطر در برابر یکدیگر قرار ندارند. هر دو میتوانند از منطق مشابهی پیروی کنند: تعریف یک هدف عمومی و فرعیکردن مطالباتی که با اولویتهای نیروهای مسلط سازگار نیستند.
از این منظر، استقلال فمینیستی نه به معنای جدایی از مبارزات اجتماعی و ملی، بلکه به معنای بازتعریف رابطه با آنهاست. چنین استقلالی امکان بستر سازی برای این فرصت را مهیا میکند کە همکاری سیاسی بر پایه بهرسمیتشناختن تفاوتها شکل بگیرد، نه حذف آنها به نام وحدت.
در سالهای بعد، فعالیت انجمنهایی مانند آسوی روژ و ژیوانو، توجه به خشونت علیه زنان را با بررسی شرایط اقتصادی و اجتماعی پیوند داد.
تمرکز بر زنان مناطق حاشیهای نشان میداد که امکان رهایی، به برخورداری از منابع اقتصادی، موقعیت طبقاتی و روابط قدرت در خانواده نیز وابسته است.
در نتیجه، معضل نابرابری، از تغییر قوانین یا افزایش حضور زنان فراتر میرفت و به ساختارهایی مربوط میشد که نابرابری را در زندگی روزمره بازتولید میکنند.
مرحله چهارم: ژن، ژیان، ئازادی و افق سیاست فمینیستی
خیزش ژن، ژیان، آزادی در سال ۱۴۰۱، لحظهای بود که تجربههای انباشتەشدە چند نسل از کنشگری زنان کرد، در قالب زبانی سیاسی با دامنهای گستردهتر آشکار شد.
شعار ژن، ژیان، آزادی در مراسم خاکسپاری ژینا امینی در سقز، مسالە زنان را به موضوعی محوری در اعتراضات تبدیل کرد. اهمیت این تحول صرفا در گسترش جغرافیایی گفتمان ژن، ژیان آزادی نبود، بلکه در پیوندی قرار داشت که میان آزادی زنان، زندگی و رهایی سیاسی برقرار میکرد.
در این چارچوب، آزادی زنان دیگر مطالبهای نبود که تحقق آن به آینده یک انقلاب یا پیروزی یک جنبش ملی موکول شود. بلکە در مقابل، مسالە جنسیت به یکی از معیارهای سنجش خود آزادی سیاسی تبدیل شد.
این تغییر، امکان بازاندیشی در معنای دموکراسی را نیز فراهم میکند. اگر دموکراسی صرفا به تغییر حکومت یا گسترش مشارکت رسمی محدود شود، ممکن است نابرابریهای موجود در خانواده، جامعه و سازمانهای سیاسی همچنان باقی بمانند. اما هنگامی که اختیار بر بدن، استقلال اقتصادی و برابری در تصمیمگیری به بخشی از تعریف دموکراسی تبدیل شود، مرزهای سیاست نیز گسترش مییابد.
از منظر نظریات سپهرهای عمومی بدیل، جنبش ژن، ژیان آزادی در سال ۱۴۰۱ را میتوان برهەای قلمداد کرد که گفتمان شکلگرفته در شبکههای محدودتر زنان کرد، وارد عرصه عمومی گستردهتری شد.
این تحول به معنای از میان رفتن اختلافها یا شکلگیری یک جنبش یکپارچه نبود، بلکه نشان داد مطالباتی که سالها در حاشیه قرار داشتند، میتوانند زبان مشترکی برای اعتراض ایجاد کنند.
سرکوب اعتراضات نیز به پایان کنشگری منجر نشد. بخشی از فعالیتها به شبکههای غیررسمی، گروههای مطالعاتی و ارتباطات فراملی منتقل شد.
چنین فضاهایی امکان تداوم گفتوگو و بازسازی پیوندهای سیاسی را فراهم میکنند، هرچند محدودیتهای امنیتی و تفاوتهای اجتماعی همچنان بر دامنه فعالیت آنها اثر میگذارند.
این تجربه، رابطه میان کنشگری کردستان و همبستگی فراملی را نیز به پرسش میکشد. اگرچە گسترش ارتباطات میتواند صدای زنان کرد را به عرصههای وسیعتری برساند، اما همبستگی زمانی از نظر سیاسی معنادار است که تفاوت موقعیتها و نابرابری قدرت میان گروههای مشارکتکننده را نادیده نگیرد.










