مصادره صدای مردم و آسیبهایی که به جنبش مدنی وارد میشود

علی اصغر فریدی
اعتراض مردم آبدانان پس از جانباختن ۱۳ کارگر در واژگونی اتوبوس، به صحنه مناقشه بر سر مصادره شعارهای معترضان تبدیل شدە است. در حالی که شعار مرگ بر ستمگر، چه شاه، چه رهبر در تجمعات شنیده میشد، برخی از رسانهها با انتشار ویدئوهایی که شعار بازگشت پهلوی در آنها برجسته شده بود، روایتی متفاوت را بازنمایی کردند. انتقاد اصلی متوجه مصادره صدای معترضان به سود جریان سلطنتطلب است. اگر صداگذاری و انتساب نادرست شعارها تأیید شود، چنین اقدامی مصداق تحریف رسانهای است که مطالبات قربانیان را به حاشیه میراند و اعتماد عمومی را تضعیف میکند.
دو روز قبل مردم آبدانان در پی واژگونی مرگبار اتوبوس حامل کارگران شرکت انجیال دهلران که منجر به جان باختن سیزده نفر از کارگران شده بود، به خیابان آمدند.
اعتراض مردم آبدانان از دردی واقعی و ملموس برخاست، قصور در ایمنی جاده، قراردادهای سست حملونقل و بیتوجهی به جان کارگران. شعارها عمدتا حول پاسخگویی، استعفا و همدردی با خانوادههای داغدار میچرخید.
در میان معترضان، شعار مرگ بر ستمگر، چه شاه چه رهبر نیز شنیده شد. این شعار با نفی هر دو نظام سلطنتی و جمهوری اسلامی، مخالفت با بازتولید استبداد را بیان میکند. با این حال، بازتاب رسانهای این تجمع در برخی موارد تصویری متفاوت از شعارهای مطرحشده ارائه داد.
برخی رسانهها، ویدئوهایی را از همین تجمع منتشر کردند که در آنها شعار این آخرین نبرده، پهلوی برمیگرده، از طریق صداگذاری یا برجستهسازی گزینشی بر تصاویر غالب شده بود.
این شیوه بازنمایی، با تغییر نسبت میان صدا و تصویر، میتواند برداشت مخاطب از گرایش سیاسی معترضان و ماهیت تجمع را تحت تأثیر قرار دهد.
چنین رویکردی پیشتر نیز با اتهام تحریف صوتی و بازنمایی گزینشی اعتراضات مواجه شده است. مسالە، صرفاً برجستهکردن یک شعار در برابر شعار دیگر نیست، بلکه انتساب روایتی سیاسی به مجموعهای از معترضان است که لزوماً دیدگاه واحدی ندارند.
در صورت اثبات دستکاری یا انتساب نادرست شعارها، این اقدام از چارچوب گزارشگری حرفهای خارج میشود و به تحریف واقعیت و مصادره صدای معترضان در خدمت یک جریان سیاسی مشخص میانجامد.
تبدیل اعتراض به میدان رقابت سیاسی
رسانههایی که در فضای تبعید فعالیت میکنند، اغلب درگیر رقابتی شدید برای تعریف روایت غالب هستند.
زمانیکە یک اعتراض مطالبهمحور رخ میدهد، وسوسه تبدیل آن به نشانهای از حمایت گسترده از یک آلترناتیو خاص قوی میشود. برجستهکردن شعار سلطنتی این کارکرد را دارد که حس جایگزین آماده و پیشروی سیاسی ایجاد کند.
اما وقتی شعار اصلی مردم حول مرگ کارگران و بیکفایتی مسئولان است، تحمیل روایت دیگری از بیرون، صدای واقعی را خفه میکند.
این کار اعتماد را از بین میبرد. مردم داخل کشور که با خطر جانی فیلم میگیرند و شعار میدهند، احساس میکنند صدایشان دزدیده شده است.
هر بار که چنین تحریفی افشا شود، حتی گزارشهای درست نیز زیر سؤال میروند و فضای عمومی به سمت بدبینی و انفعال میرود.
چرا چنین کاری انجام میشود؟
هدف صداگذاری معمولا بزرگنمایی حضور یک جریان سیاسی و ایجاد تصویر «اجماع مردمی» است. رسانهای که میخواهد نشان دهد مردم در پی بازگشت یک سلسله یا حمایت از یک رهبر مشخص هستند، ممکن است شعارهای منتخب را روی تصاویر اعتراض قرار دهد، حتی اگر آن شعارها در صحنه واقعی گفته نشده باشند.
این کارعلاوه براینکه در راستای کمک به یک جریان خاص با اهداف خاصی انجام میشود، از طرفی برای جذب مخاطب و تولید محتوای هیجانانگیز انجام میشود.
شعارهای احساسی، کوتاه و قطبیکننده در شبکههای اجتماعی سریعتر پخش میشوند تا گزارش دقیق از علت مرگ کارگران، وضعیت ایمنی جادهها، مسئولیت شرکتها و فساد ساختاری. در نتیجه، درد واقعی مردم زیر وزن یک روایت تبلیغاتی گم میشود.
تقسیم مردم و دور شدن از مطالبه مشترک
بزرگترین خطر این نوع عملکرد، تبدیل اعتراض به محور «پهلوی یا ضدپهلوی» است. مردم برای امنیت، آزادی، عدالت، کرامت انسانی و پایان ستم مبارزه میکنند، نه برای آنکه خشمشان به نفع یک سلسله یا یک رهبر خاص مصادره شود.
شعار مرگ بر ستمگر، چه شاه باشد چه رهبر، دقیقا همین مرز را روشن میکند. این شعار میگوید مردم حاضر نیستند یک استبداد را با استبداد دیگری عوض کنند.
اما وقتی شعارهای سلطنتطلبانه بر تصاویر اعتراضی صداگذاری میشود، این پیام مردم مخدوش میشود و فضایی ایجاد میشود که در آن هر منتقد حکومت، نماینده یک جریان سیاسی خاص تلقی شود.
شکاف در میان معترضان و سود رژیم
یکی از خطرناکترین پیامدهای این اقدامات یعنی صداگذاری اعتراضات، ایجاد شکاف در میان خود معترضان است. بخشی از جامعه شعار «نه شاه نه شیخ» را ترجیح میدهد و تمرکز را روی حقوق مدنی، کارگری و پایان سرکوب میگذارد.
اما زمانیکە رسانهای تلاش میکند کل اعتراض را به سمت یک خط سیاسی خاص بکشاند، این بخش از مردم فاصله میگیرند یا بیاعتماد میشوند. نتیجه، تضعیف ظرفیت اتحاد تاکتیکی حول مطالبات مشترک است.
جمهوری اسلامی از این شکافها بهره مستقیم میبرد. رژیم بهراحتی میتواند کل تجمع را «توطئه سلطنتطلبان» یا «پروژه خارجی» جا بزند و سرکوب را توجیه کند.
مطالبات واقعی کارگران و خانوادههای داغدار در سایه جدلهای نمادین گم میشود. هرچه اپوزیسیون بیشتر قطبی شود، کار حکومت برای حفظ قدرت آسانتر میگردد.
فرسایش اعتماد عمومی و خستگی جامعه
افکار عمومی جامعه ایران پس از سالها سرکوب، سانسور و روایتهای متناقض، به شدت نسبت به رسانهها حساس شده است.
وقتی رسانهای که ادعای حمایت از مردم را دارد، صدای آنان را دستکاری میکند، نتیجه افزایش بدبینی عمومی است.
مردم نه به روایت رسمی حکومت اعتماد دارند و نه به روایت گزینشی برخی رسانههای مخالف. این فضای شک و تردید، همبستگی حول قربانیان واقعی را تضعیف میکند و انرژی جنبش را به جدلهای هویتی در شبکههای اجتماعی منحرف میسازد.
در نهایت، چنین اقداماتی به خستگی و انفعال بخشی از جامعه دامن میزند. کسانی که احساس میکنند صدایشان نه توسط رژیم و نه توسط بخشی از اپوزیسیون شنیده میشود، انگیزه مشارکت را از دست میدهند.
که این بیانگیزه کردن مردم و معترضان شاید یکی از اهداف پنهان همین جریانات و کسانی باشد که اعتراضات را مصادره و صداگذاری میکنند، عملکرد چندین ساله آنها چنین چیزی را نشان میدهد.
نمونههای تاریخی دستکاری و پروپاگاندا
استفاده از تصویر، صدا و روایت ساختگی برای مشروعیتبخشی به قدرت یا بیاعتبارسازی مخالفان، سابقهای طولانی در حکومتهای اقتدارگرا دارد.
در آلمان نازی، عملیات هیملر، بهشکل پرچم دروغین طراحی شد تا حمله به لهستان، حملهای لهستانی علیه آلمان جلوه داده شود و بهانهای برای جنگ فراهم آید. در شوروی استالینی، تصاویر تاریخی دستکاری میشدند و مخالفان از عکسها حذف میشدند تا روایت رسمی قدرت تقویت شود.
در اندونزی دوران سوهارتو، تبلیغات ضدانفجاری نادرست و گسترده به یکی از ستونهای مشروعیت حکومت تبدیل شد در آفریقای جنوبی آپارتاید نیز دولت برنامه تبلیغاتی و لابیگری پنهانی گستردهای برای دفاع از آپارتاید و مقابله با مخالفان اجرا کرد.
در تمامی این نمونهها، هدف مشترک یکی بود: کنترل روایت، ایجاد ترس، قطبیکردن جامعه و توجیه سرکوب. امروز نیز دستکاری صدا و تصویر، اگرچه با ابزارهای مدرنتر انجام میشود، همان هدف قدیمی را دنبال میکند.
درسهای تاریخی و ضرورت احترام به صدای مردم
همانطور که پیشتر اشارە شد، این پدیده منحصر به ایران و بخشی از به اصطلاح اپوزیسیون ایرانی نیست. در بسیاری از جنبشهای اعتراضی و انقلابها، رسانههای تبعیدی یا جریانهای خاص تلاش کردهاند روایت دلخواه خود را بر صدای مردم تحمیل کنند.
نتیجه چنین تحریفی، تضعیف قدرت جمعی، قطبیشدن و فراهمشدن بهانه برای سرکوب بوده است. تجربه نشان میدهد که جنبشهای پایدار زمانی شکل میگیرند که صدای واقعی مردم داخل کشور، بدون فیلتر ایدئولوژیک، شنیده و احترام گذاشته شود.
اعتراض مردم آبدانان از درد مرگ کارگران و بیتوجهی به جان انسانها برخاستە است. تحمیل شعار سیاسی خاص از بیرون، هم به آن کارگران بیاحترامی است و هم به حق مردم برای تعریف خواستههای خود.
راه درست، گزارشگری دقیق، پذیرش تنوع شعارها و تمرکز بر مطالبات مشترک حقوق بشری و مدنی است. هر اقدامی که این اصل را نقض کند، نه به سود مردم، بلکه به سود جمهوری اسلامی و تداوم وضعیت موجود تمام میشود.
مبارزه واقعی مردم ایران زمانی معنادار است که بر حقیقت، شفافیت و مطالبات انسانی تکیه کند؛ نه بر صداها و شعارهایی که به صحنه اعتراض چسبانده شده باشند.
مردم حق دارند صدای خودشان را بشنوند، نه صدایی که به نام آنها ساخته شده است.











