چرا شی جینپینگ در برابر پوتین، بە سردی برخورد کرد؟

سردی برخورد شی جینپینگ با پوتین، در برابر استقبال بە مراتب گرمتر وی از ترامپ، از منظر دیپلماسی نمادین میتواند نشانهای از تغییر موازنه قدرت میان پکن و مسکو باشد. اما مسالە بنیادی تر، تناقض نهفته در مشارکت راهبردی دو کشور است. روسیه با هدف مقابله با هژمونی غرب، در پی جنگ اوکراین به چین وابستهتر گشتە و این وابستگی، قدرت چانهزنی مستقل مسکو را محدود کرده است. پکن در مقابل، میکوشد از روسیه بهعنوان شریک راهبردی بهره ببرد، بیآنکه هزینه تقابل کرملین با غرب را تماماً بپذیرد.
رفتار سرد شی جینپینگ، رئیسجمهور چین، با ولادیمیر پوتین در حاشیه اجلاس همکاری اقتصادی آسیا و اقیانوسیه (APEC) در شنژن، توجه رسانهها و تحلیلگران بینالمللی را به خود جلب کرده است.
درحالیکه چین و روسیه طی سالهای اخیر از روابط خود با عنوان مشارکت راهبردی بدون محدودیت یاد کردهاند، تصاویر منتشرشده از مراسم استقبال و ضیافت شام اجلاس، صحنههایی متفاوت از صمیمیت ادعایی دو رهبر را به نمایش گذاشت.
موضوع فقط دست ندادن یا جابهجایی در عکس یادگاری نیست، بلکه مسئله اصلی، معنای سیاسی این رفتارها در شرایطی است که نظم بینالمللی با رقابت فزاینده آمریکا و چین، جنگ اوکراین و تغییر موازنه قدرت در اوراسیا مواجه است.
یکی از صحنههای بحثبرانگیز اجلاس، لحظهای بود که پوتین پس از دست دادن با دونالد ترامپ، به سمت شی جینپینگ رفت.
در تصاویر منتشرشده، شی برخوردی بهمراتب سردتر را از خود نشان دادە و سپس با اشاره دست، پوتین را به سمت محل دیگری هدایت کرد تا برای عکس یادگاری در کنار همسرش و رئیسجمهور ویتنام قرار بگیرد.
در مقابل، شی برای استقبال از ترامپ شخصاً به فرودگاه رفت و با او برخوردی گرم داشت. این اقدام در تشریفات دیپلماتیک چین اقدامی قابلتوجه محسوب میشود. استقبال از پوتین به یکی از مقامهای ارشد حزب کمونیست واگذار شده بود.
این تفاوت در سطح استقبال، از منظر پروتکل دیپلماتیک اهمیت دارد. در سیاست خارجی چین، تشریفات صرفاً مجموعهای از رفتارهای ظاهری نیست، بلکه ابزاری برای انتقال پیام درباره جایگاه، اهمیت و وزن سیاسی طرف مقابل است. بنابراین، میتوان این رفتار را نوعی نمایش کنترلشده فاصله سیاسی دانست.
مهمترین زمینه تحلیل این رفتار را باید در تغییر ساختار روابط اقتصادی و راهبردی دو کشور جستوجو کرد.
پس از آغاز جنگ اوکراین در سال ۲۰۲۲ و اعمال تحریمهای گسترده غرب علیه مسکو، روسیه بهتدریج به چین بهعنوان یکی از مهمترین شرکای تجاری، اقتصادی و فناورانه خود وابستهتر شد.
بازار چین برای صادرات انرژی روسیه و تأمین بسیاری از کالاهای صنعتی اهمیت اساسی دارد. دسترسی به زنجیره تأمین و محصولات صنعتی چین بخشی از فشار ناشی از محدودیتهای غرب را جبران میکند و همراهی سیاسی پکن نیز به مسکو امکان میدهد تصویر انزوای کامل بینالمللی روسیه را به چالش بکشد.
چین نیز از همکاری با روسیه منافع مهمی را از جمله دسترسی به منابع انرژی، همکاری در حوزه امنیت اوراسیا و برخورداری از شریکی قدرتمند در برابر فشارهای آمریکا بە دست می آورد.
بااینحال، این منافع متقابل الزاماً به معنای برابری قدرت دو طرف نیست. اقتصاد چین بسیار بزرگتر و جایگاه آن در تجارت جهانی گستردهتر است. در نتیجه، رابطهای که در ادبیات رسمی دو کشور مشارکت راهبردی معرفی میشود، در عمل با عدم توازن فزاینده قدرت همراه است.
عامل مهم دیگر، حضور همزمان دونالد ترامپ در این اجلاس است. چین در شرایطی میزبان رهبران دو قدرت بزرگ هستهای جهان است که روابط پکن و واشنگتن همچنان با اختلافات جدی تجاری، فناوری، امنیتی و ژئوپلیتیکی روبهروست.
برای شی جینپینگ، دیدار با ترامپ فرصتی را مهیا کرد تا نشان دهد کە چین صرفاً یک قدرت منطقهای یا شریک روسیه نیست، بلکه یکی از مراکز اصلی تصمیمگیری در سیاست جهانی است.
در مقابل، استقبال شخصی و گرم از ترامپ، در کنار برخورد رسمیتر با پوتین، میتواند حامل چند پیام باشد.
نخست، چین میخواهد نشان دهد که قادر است مستقیماً با آمریکا مذاکره کند و برای مدیریت رقابت با واشنگتن نیازی به میانجیگری روسیه ندارد. دوم، پکن نمیخواهد در افکار عمومی بینالمللی بهعنوان شریک سیاسیای شناخته شود که تمام سیاست خارجی خود را با منافع مسکو تنظیم میکند. سوم، شی احتمالاً میخواهد به ترامپ نشان دهد که چین در مناسبات بینالمللی از استقلال عمل برخوردار است و روابط نزدیک با روسیه مانع مذاکره با آمریکا نمیشود.
یکی از مهمترین تفاوتهای راهبردی پکن و مسکو نیز به جنگ اوکراین مربوط میشود. برای پوتین، جنگ اوکراین مسالەای مرتبط با امنیت ملی، جایگاه بینالمللی روسیه و آینده نظام امنیتی اروپا است.
کرملین برای پایان دادن بە جنگ به توافقی نیاز دارد که بتواند آن را در داخل روسیه و در سطح بینالمللی بهعنوان دستاورد سیاسی معرفی کند.
اما چین با مسالە متفاوتی روبهروست. پکن از تضعیف موقعیت روسیه در برابر غرب سود نمیبرد، زیرا روسیه همچنان یکی از شرکای مهم ژئوپلیتیکی چین است. در عین حال، تداوم جنگ و تشدید تحریمها میتواند هزینههای اقتصادی و دیپلماتیک بیشتری برای چین ایجاد کند.
چین همچنین نمیخواهد روابط تجاری و سرمایهگذاری خود با اروپا را قربانی حمایت بیقیدوشرط از مسکو کند.
بنابراین، پکن به دنبال حفظ همکاری با روسیه، بدون پذیرفتن تمام هزینههای سیاست خارجی کرملین است. این تفاوت منافع را باید یکی از عوامل مهم سردی ظاهری روابط دو رهبر دانست؛ نه لزوماً نشانه اختلافی مستقیم بر سر یک موضوع مشخص.
تحریمهای غرب و محدودیت دسترسی روسیه به بازارهای مالی و فناوری جهانی، قدرت انتخاب اقتصادی مسکو را کاهش داده است.
در چنین شرایطی، چین از قدرت چانهزنی بیشتری برخوردار میشود. این وضعیت ممکن است در مذاکرات انرژی، قراردادهای تجاری، قیمتگذاری صادرات روسیه و همکاریهای فناورانه به سود پکن تمام شود.
به عبارت دیگر، دو کشور همچنان به یکدیگر نیاز دارند، اما میزان این نیاز متقابل یکسان نیست. پوتین به چین برای کاهش فشارهای غرب نیاز دارد، درحالیکه شی میتواند بدون وابستگی مشابه به روسیه، روابط گستردهای با آمریکا، اروپا و سایر اقتصادهای آسیایی حفظ کند.
این عدم تقارن در زمینە وابستگیها، زمینه شکلگیری نوعی سلسلهمراتب غیررسمی در روابط دو کشور را فراهم کرده است.
بااینحال، نمیتوان رفتار اخیر شی را به معنای پایان اتحاد چین و روسیه تلقی کرد. دو رهبر همچنان درباره همکاریهای سیاسی، اقتصادی و امنیتی گفتوگو میکنند و هر دو کشور در برابر برخی سیاستهای آمریکا منافع مشترکی دارند.
چین از همکاری با روسیه برای تقویت موقعیت خود در اوراسیا و ایجاد موازنه در برابر واشنگتن بهره میبرد و روسیه نیز به حمایت اقتصادی و دیپلماتیک پکن نیازمند است. این منافع مشترک همچنان مانع مهمی در برابر گسست روابط دو کشور محسوب میشود.
رفتار شی جینپینگ در اجلاس شنژن را باید در چارچوب رقابت قدرتهای بزرگ و تغییر ساختار روابط چین و روسیه تحلیل کرد. چین از اتحاد با روسیه منافع قابلتوجهی به دست میآورد، اما در عین حال نمیخواهد در موقعیتی قرار بگیرد که سیاست خارجیاش تابع اولویتهای مسکو باشد.
پوتین نیز برای حفظ موقعیت بینالمللی روسیه به حمایت و همکاری چین نیاز دارد که در شرایط تحریمهای غرب اهمیت بیشتری پیدا کرده است.
در نهایت، مسئله اصلی نه دست دادن یا ندادن دو رئیسجمهور، بلکه این پرسش است که در نظم جهانی آینده، روسیه تا چه اندازه میتواند مستقل از چین عمل کند و چین تا چه حد حاضر است هزینه حفظ قدرت روسیه را بپردازد.











