جمهوری اسلامی چگونه خطر جنگ را به ابزار چانهزنی تبدیل میکند؟

تهدیدهای اخیر و مکرر مقامهای جمهوری اسلامی ایران علیه پایگاههای آمریکا در اروپا و کشورهای همسایه ایران، از تلاش تهران برای بازسازی قدرت بازدارندگی پس از جنگ حکایت دارد. جمهوری اسلامی میکوشد با گسترش دامنه پاسخ احتمالی، هزینه حمله مجدد را افزایش دهد و بر محاسبات واشنگتن و متحدانش اثر بگذارد. با این حال، اعتبار این راهبرد صرفا به توانایی تحمیل خسارت وابسته نیست، بلکه به برداشت طرف مقابل از هزینههای جنگ، اراده تهران برای اجرای تهدید و امکان کنترل تشدید بحران نیز بستگی دارد. این وضعیت را میتوان در چارچوب نظریه بازیها و مفهوم چانهزنی مبتنی بر خطر در آثار توماس شلینگ بررسی کرد.
حملات گسترده آمریکا و اسرائیل به ایران در سال ۲۰۲۶، کشتهشدن علی خامنهای و آسیب به بخشی از ظرفیتهای نظامی و هستهای جمهوری اسلامی، مسالە قدرت بازدارندگی تهران را در موقعیتی متفاوت قرار داده است.
در چنین شرایطی، جمهوری اسلامی با این پرسش راهبردی روبهرو است که چگونه میتواند در برابر حریفی برخوردار از برتری نظامی، هزینه اقدام مجدد را تا اندازهای افزایش دهد که حمله برای او انتخابی نامطلوب شود. پاسخ قابل مشاهده تهران در سطح مواضع علنی، گسترش دامنه تهدید است.
امیر حاتمی، فرمانده کل ارتش، ۱۸ نوامبر هشدار داد که پاسخ جمهوری اسلامی ایران به حمله احتمالی آمریکا و متحدانش شدیدتر و بدون محدودیت جغرافیایی خواهد بود.
همزمان با این سخنان، اسماعیل کوثری، عضو کمیسیون امنیت ملی مجلس شورای اسلامی نیز اعلام کرد که استفاده آمریکا از خاک کشورهای اروپایی برای حمله به ایران میتواند پاسخ تهران به مبدأ عملیات را در پی داشته باشد.
حمیدرضا حاجیبابایی، نایبرئیس مجلس نیز در همین راستا، بە کشورهای همسایه درباره همکاری نظامی با واشنگتن هشدار داده است.
محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی، نیز ۱۱ نوامبر اعلام کرد که پایگاههای مورد استفاده آمریکا، حتی در اروپا، ممکن است هدف پاسخ نظامی قرار گیرند. پیشتر احمد بخشایش اردستانی، عضو کمیسیون امنیت ملی مجلس، بهطور مشخص از پایگاههای آمریکا در آلمان و ایتالیا نام برده بود.
اگرچه این اظهارات از مقامهایی با اختیارات متفاوت صادر شدهاند و بهتنهایی وجود یک طرح عملیاتی هماهنگ شدە را اثبات نمیکنند، اما همگی بر یک منطق مشترک استوارند: افزایش هزینه احتمالی حمله از طریق گسترش جغرافیایی پیامدهای آن.
منطق بازدارندگی و مسئله اعتبار تهدید
در ادبیات سیاسی بین الملل، بازدارندگی زمانی شکل میگیرد که یک بازیگر، با تهدید به تحمیل هزینه، طرف مقابل را از اقدامی مشخص منصرف کند. بنابراین، معیار موفقیت آن نه شدت تهدید و نه شمار اهداف اعلامشده، بلکه تغییر رفتار مخاطب است.
در مورد جمهوری اسلامی ایران، تهدید پایگاههای آمریکا در کشورهای ثالث میتواند با هدف تأثیرگذاری بر تصمیم دولتهای میزبان نیروهای آمریکایی در سطح صورت گیرد.
در صورتیکە این دولتها احتمال دهند مشارکت در عملیات علیه ایران امنیت آنها را به خطر میاندازد، ممکن است در همکاری نظامی با واشنگتن تجدیدنظر کنند.با این حال، چنین واکنشی قطعی نیست.
تهدید میتواند به همان اندازه که انگیزه خویشتنداری ایجاد میکند، به تقویت همکاری دفاعی با آمریکا نیز بینجامد. ازاینرو، گسترش دامنه تهدید لزوماً معادل افزایش قدرت بازدارندگی نیست.
تمایز میان توانایی تحمیل خسارت و توانایی بازداشتن حریف در برهەهای بحرانی حتی تعیینکنندە تر بە شمار میرود.
جمهوری اسلامی از ظرفیتهای نامتقارن، از جمله موشکها و پهپادهای مدرن برخوردار است، اما برخورداری از این ابزارها بهتنهایی اثبات نمیکند که تهدید علیه اهداف دوردست عملیاتی یا از نظر سیاسی بازدارنده خواهد بود.
از همینرو، با توجە بە رویکرد جمهوری اسلامی از فاصلە آغاز جنگ دوازدە روزە تا جنگ چهل روزە میتوان گفت کە اعتبار تهدید به دو عامل اساسی وابسته است:
توانایی اجرای آن و باور طرف مقابل به اراده تهدیدکننده برای پذیرش پیامدهای اجرا. در صورتیکە واشنگتن تهدیدهای تهران را فاقد اعتبار بداند، ممکن است رفتار خود را تغییر ندهد. در مقابل، اجرای تهدید برای اثبات اعتبار نیز میتواند واکنشی شدیدتر برانگیزد.
این صورتبندی از رویدادها، بازدارندگی جمهوری اسلامی را با تناقضی بنیادین مواجه میکند: تهدید باید بهاندازه کافی جدی باشد که حریف را منصرف کند، اما اجرای آن ممکن است هزینههایی ایجاد کند که هدف اولیه بازدارندگی، جلوگیری از وقوع آنها بوده است.
بازی شاهین و کبوتر و چانهزنی بر سر عقبنشینی
این تناقض را میتوان با استفاده از مدل شاهین و کبوتر در نظریه بازیها توضیح داد. در این مدل، دو بازیگر، میان راهبرد تقابلی و اجتناب از برخورد میتوانند دست بە انتخاب بزنند.
اگر یکی تقابل را برگزیند و دیگری عقبنشینی، بازیگر نخست ممکن است امتیاز بیشتری به دست آورد. اما تقابل همزمان میتواند هزینهای فراتر از منفعت مورد اختلاف ایجاد کند.
در تحلیل بحرانهای نظامی، این صورتبندی شمای مشخصتری از این مواجهه راهبردی را نشان میدهد. هر بازیگر میکوشد طرف مقابل را به عقبنشینی وادارد، در حالی که اصرار متقابل بر ادامه مسیر، خطر برخورد را افزایش میدهد.
در بحران ایران و آمریکا، تهران میکوشد واشنگتن را متقاعد کند که حمله مجدد ممکن است جنگ را به کشورهای دیگر گسترش دهد. آمریکا نیز با حفظ فشار نظامی و اقتصادی میتواند در پی تغییر رفتار جمهوری اسلامی باشد.
در چنین وضعیتی، هر یک طرفین ممکن است خویشتنداری دیگری را ترجیح دهد، اما نگران باشد که عقبنشینی خود او به تضعیف اعتبارش منجر شود.
با این حال، این بحران یک بازی ساده دونفره نیست. اسرائیل، دولتهای اروپایی و کشورهای حوزە خلیج فارس نیز هرکدام ترجیحات و محاسبات امنیتی مستقل خود را دارند. بنابراین، مدل شاهین و کبوتر نه پیشبینیکننده نتیجه بحران، بلکه ابزاری برای توضیح خطر تقابل متقابل و دشواری عقبنشینی است.
توماس شلینگ در کتاب The Strategy of Conflict این منطق را از زاویه چانهزنی راهبردی گسترش میدهد.
در چارچوب این نظریە، بازیگران میتوانند با افزایش خطر تشدید ناخواسته بحران، بر تصمیم طرف مقابل اثر بگذارند. شلینگ این سازوکار را تهدیدی میداند که بخشی از نتیجه آن به عدم قطعیت وابسته است.
از این منظر، تهدیدهای فرامنطقهای تهران را میتوان تلاشی برای افزایش عدم قطعیت در محاسبات واشنگتن تفسیر کرد. پیام ضمنی چنین تهدیدهایی حاکی از آن است که آمریکا شاید بتواند حملهای را آغاز کند، اما لزوماً قادر نخواهد بود دامنه پیامدهای آن را تعیین کند.
بااینهمه، میان تهدید لفظی و ایجاد خطر واقعی تشدید بحران تفاوت وجود دارد. برای اثبات اینکه جمهوری اسلامی عمداً سازوکاری را برای کاهش کنترل بر روند درگیری ایجاد کرده است، شواهد عملیاتی بیشتری لازم است.
اما آنچه کە در سطح علنی مشاهده میشود، استفاده از ادبیات تهدید برای افزایش هزینه ادراکشده حمله است.
انسجام داخلی و محدودیتهای سیاسی بازدارندگی
اعتبار بازدارندگی صرفاً منوط بە ظرفیت نظامی نیست. توان تحمل هزینههای اقتصادی و اجتماعی و حفظ انسجام نهادی نیز بر محاسبات حریف تأثیر میگذارد.
در همین چارچوب، علی مقواساز، دبیر ستاد هفته بسیج نیز با تأکید بر پیوند بسیج و مردم و اشاره به تجمعات شبانه، تصویری از مشارکت اجتماعی و پایداری داخلی را در سطح داخلی ایران ارائه کرده است. این موضعگیری را میتوان بخشی از تلاش برای نمایش توان بسیج منابع در شرایط بحران دانست.
با این حال، ادعای انسجام اجتماعی را نمیتوان بدون توجه به اعتراضات داخلی و سابقه سرکوب معترضان پذیرفت.
از سوی دیگر، مخالفت با حکومت نیز الزاماً به معنای حمایت از حمله خارجی نیست. در تحلیل بازدارندگی، مسالە تعیینکننده توان واقعی حکومت برای تحمل فشار و برداشت حریف از این ظرفیت است، نه صرفاً روایت رسمی از حمایت عمومی.
در سطحی دیگر، محمدرضا نقدی، مشاور فرمانده کل سپاه نیز با تأکید بر پایان قریبالوقوع اسرائیل، روایتی از پیروزی نهایی را ارائه کرده است.
اتخاذ چنین مواضعی اگرچە میتوانند به بازسازی تصویر قدرت پس از خسارتهای جنگ، صرفا در میان برخی از افراد کمک کنند، اما همزمان هزینه سیاسی عقبنشینی را افزایش دهند.
تعهدات علنی حداکثری ممکن است انعطافپذیری بازیگران را در مذاکرات بعدی محدود کنند. هنگامی که پیروزی تنها در شکست کامل طرف مقابل تعریف شود، پذیرش توافقی محدود دشوارتر خواهد شد. البته اظهارات یک مقام بهتنهایی نشاندهنده تصمیم نهایی مجموعه ساختار قدرت نیست.
تله بازدارندگی
تهدیدهای جمهوری اسلامی را میتوان تلاشی برای تبدیل توانایی تحمیل هزینه به قدرت چانهزنی دانست.
تهران میکوشد با افزایش دامنه خطر، واشنگتن و متحدانش را به این نتیجه برساند که حمله مجدد ممکن است پیامدهایی فراتر از دستاوردهای نظامی اولیه داشته باشد.
با این حال، موفقیت چنین راهبردی به اعتبار تهدید، برداشت طرف مقابل و امکان مهار تشدید بحران وابسته است. هیچیک از این عوامل صرفاً با اعلام آمادگی نظامی تضمین نمیشود.
مدل شاهین و کبوتر نشان میدهد چرا بازیگران ممکن است با وجود آگاهی از هزینههای تقابل، همچنان بر مواضع خود پافشاری کنند. نظریه شلینگ نیز توضیح میدهد که چگونه افزایش خطر جنگ میتواند به اهرم چانهزنی تبدیل شود. اما هیچیک تضمین نمیکنند که مخاطب تهدید عقبنشینی خواهد کرد.
تله بازدارندگی جمهوری اسلامی در همین تناقض نهفته است: تهران میکوشد با افزایش خطر جنگ، احتمال حمله مجدد را کاهش دهد، در حالی که گسترش دامنه تهدید میتواند همان واکنشهایی را برانگیزد که کنترل بحران را دشوارتر میکنند.
بنابراین، سرنوشت این راهبرد نه به شدت ادبیات تهدید، بلکه به توانایی آن در تغییر محاسبات حریف، بدون ورود به چرخه تشدید متقابل، وابسته است.











