آیا تغییر رژیم در ایران همچنان امکانپذیر است؟

سمیە توحیدی
قریب بە نە ماه پس از آغاز حملات آمریکا و اسرائیل بە جمهوری اسلامی که بە تضعیف توان نظامی تهران منجر شد، حکومت همچنان کنترل ایران را محکم در دست دارد. در حالی که تهران زرادخانه تسلیحاتی خود را بازسازی میکند و نیروهای امنیتی آن تا حد زیادی دستنخورده باقی ماندهاند، واشنگتن، کشورهای اروپایی و اورشلیم با این پرسش دشوار مواجە هستند کە آیا یک کارزار نظامی دیگر میتواند شرایطی را ایجاد نماید که ایرانیان بتوانند جمهوری اسلامی را سرنگون کنند؟
از نگاە شمار کثیری از ساکنان ایران، دموکراسیخواهان، نیروهای اپوزیسیون، آمریکا و اسرائیلیها تغییر حکومت در ایران بهترین نتیجه خواهد بود.
اما پس از ۴۷ سال حکومت سرکوبگرانه و با توجه به اینکه تجربههای عراق و افغانستان هنوز از یاد نرفتهاند، آیا چنین هدفی دستیافتنی است؟
عملیات خشم حماسی و شیر غران از سوی آمریکا و اسرائیل در ۲۸ فوریه آغاز شدند. این حملات تنها اندک زمانی پس از آن صورت گرفت که حکومت، خیزش سراسری دیماە را سرکوب کرده و دهها هزار نفر از شهروندان خود را بە قتل رساندە بود.
در آن زمان میل وافری مبنی بر پذیرش این امید در میان قاطبە ساکنان ایران وجود داشت که عملیات خشم حماسی و شیر غران، حکومت را به اندازهای تضعیف نماید که ایرانیان بتوانند کنترل امور را در دست گرفتە و کار را به پایان برسانند.
ترامپ نیز در سخنرانی صبح همان روز گفت: زمانیکە کار ما تمام شد، حکومت خود را در دست بگیرید. آن زمان حکومت از آن شما خواهد بود.
هشت ماه و نیم بعد، اگر چە پایەهای حکومت ولایت فقیە تضعیف شده است، اما سازوکارهای امنیتی، مبانی حکومتی و سیاستهای سرکوبگرانە آن همچنان پابرجا هستند.
پرسش این است که آیا دور دیگری از حملات میتواند نتیجه متفاوتی دربر داشته و بە تغییر رژیم در ایران منجر گردد؟
یکی از دلایل تداوم حکومت ولایت فقیە در ایران برخورداری سازوکارهای حکومتی از قدرت ارعاب مردم است. در حالیکە کارزارهای نظامی در دو جنگ دوازدە روزە و چهل روزە، تقریباً بهطور کامل بر هدف قرار دادن توانمندیهای نظامی آن متمرکز بود، بخش بزرگی از تشکیلاتی که حکومت برای سرکوب مردم از آن استفاده میکرد، از حملات جان سالم به در برد.
تحلیل تازە جاناتان سایه، از بنیاد دفاع از دموکراسیها (FDD)، تنها ۲۱۰ حمله قابل تأیید به اهداف مرتبط با امنیت داخلی و دستگاههای سرکوب را شناسایی کرده است. این اهداف شامل پایگاههای سپاه پاسداران انقلاب اسلامی و نیروهای بسیج مستضعفین، نیروی انتظامی، وزارت اطلاعات و مراکز تبلیغاتی میشوند.
این تعداد در مقایسه با حدود ۱۳ هزار هدفی که بنا بر گزارشها آمریکا مورد حمله قرار داد و ۱۰ هزار و ۸۰۰ حملهای که اسرائیل آن را انجام داده است، اندک بە شمار میرود.
میان حملات به توانمندیهای نظامی ایران و حملاتی که دستگاه سرکوب آن را هدف گرفتهاند، عدم توازن قابلتوجهی وجود دارد.
در خصوص بانک اهدافی کە مورد حملە قرار گرفتەاند، ارتش اسرائیل برآورد میکند که این حملات به کشته شدن چهار تا پنج هزار نفر از نیروهای حکومت منجر شده است که بیشتر آنها از نیروهای امنیتی، اعم ااز سپاە، بسیج و نیروهای وزارت اطلاعات بودەاند.
اگرچە این رقم قابل توجە بە شمار میرود، اما یگانهایی که در ماه ژانویه در رشت و دیگر شهرها به معترضان شلیک کردند، عمدتاً پایگاهها، تسلیحات و حقوق خود را حفظ کردند.
این کارزار بیش از آنکه تسلط حکومت بر مردم خود را تضعیف کند، توانایی ایران برای تهدید همسایگانش را کاهش داد. ترامپ هفته گذشته نیز در حضور خبرنگاران اعلام نمود که جمهوری اسلامی ایران بهعنوان یک قدرت نظامی عملاً از صحنه خارج شده است.
با این حال، ایران همچنان بیش از هزار و ۷۰۰ موشک بالستیک را با برد کافی برای رسیدن به اسرائیل در اختیار داشتە و به گزارش بلومبرگ، میتواند ماهانه حدود ۵۰ موشک تولید کند.
از سوی دیگر، اگرچە تأسیسات هستهای ایران بمباران شدند، اما آژانس بینالمللی انرژی اتمی اعلام کردە است کە نمیتواند محل یا وضعیت حدود ۴۴۰ کیلوگرم اورانیوم غنیشده تا سطح ۶۰ درصد را تأیید کند و همچنین قادر به تأیید محل دقیق یک تأسیسات غنیسازی تازه اعلامشده نیست.
در همین حال، منازل و کارخانههای ایران با قطعی برق و کمبود آب مواجە هستند. در حالی که ایرانیان عادی با مشکلات دستوپنجه نرم میکنند، حکومت همچنان به بازسازی زرادخانه تسلیحاتی خود ادامه میدهد.
با تمامی این موارد روشن نیست که آیا واشنگتن همچنان تغییر حکومت در ایران را هدفی دستیافتنی میداند یا نه.
ترامپ گفته است که آمریکا نیازی به توافق با ایران ندارد. در همین حال، او از طریق محاصره دریایی بنادر ایران و تشکیل کارگروه جدیدی به نام دروازه آهنین (Iron Gate)، با هدف مسدود کردن مسیرهای زمینی و مسیرهای عبوری از دریای خزر، فشار اقتصادی بر تهران را دنبال میکند.
آنچه کە در این میان همچنان نامشخص است، حاکی از این پرسش است که آیا هدف از این فشارها واداشتن حکومت ایران به دادن امتیاز در مذاکرات است یا کمک به سرنگونی آن.
اما در مقابل، نگاهی بە اظهارات مقامات اسرائیلی نشان میدهد کە اهداف اعلامشده این کشور، فراتر از این است.
به گزارش تایمز اسرائیل، بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، به خبرنگاران گفته است که این حکومت باید سقوط کند. او معتقد است هرگونه توافقی که به بقای حکومت کنونی ایران بینجامد، همچنان به آن امکان میدهد برای دستیابی به بمب هستهای تلاش کند و شبکه نیروهای نیابتی خود را بازسازی کند.
با توجه به نقش سپاه پاسداران انقلاب اسلامی در حمایت از حماس، حزبالله و حوثیها، اسرائیل از دلایل موجهی برای تمرکز بر سرنگونی حکومت جمهوری اسلامی ایران برخوردار است.
با این حال، محاصرهای که هدف آن گرفتن امتیاز است، با کارزاری که برای برکناری یک حکومت طراحی شده، اهداف متفاوتی دارد. از این رو، واشنگتن و اسرائیل ناگزیرند بر سر نتیجهای که در پی دستیابی به آن هستند، به توافق برسند.
در غیر این صورت، تهران از هر انگیزهای برای بهرهبرداری از اختلاف میان این دو رویکرد برخوردار خواهد بود.
تا زمانی که دو پایتخت این مسالە را حلنشده باقی بگذارند، تهران میتواند همچنان منتظر ماندە و این انتظار، با توجه به توان تولید ماهانه ۵۰ موشک، برای آن ارزشمند است.
دور تازه حملات چه نتایجی میتواند داشته باشد؟
در میانە تمامی گمانەزنیها، آغاز دور جدیدی از حملات میتواند تأسیسات نفت و گاز، نیروگاهها و زیرساختهای هستهای باقیمانده ایران را هدف قرار دهد.
چنین حملاتی بە موازات محاصره بنادر دریایی ایران، میتواند دسترسی حکومت به منابع مالی، سوخت و ارتباطات را بیش از پیش محدود کند. با این حال، پرسشهای جدی درباره دستاوردهای چنین کارزاری و اینکه چه کسانی هزینه آن را متحمل خواهند شد، وجود دارد.
مردم عادی ایران هماکنون نیز بهای بحران اقتصادی ناشی از بلندپروازیهای جمهوری اسلامی را میپردازند. گزارشها حاکی از اوضاع نابسامان اقتصادی در ایران، و نابودی طبقە متوسط است.
اما از سوی دیگر، آسیب بیشتر به زیرساختها، بیآنکه لزوماً بە از کار انداختن نهادهای قدرت منجر گردد، میتواند رنج و مشکلات مردم را تشدید کند.
در واکنش بە تحریمها، جممهوری اسلامی ایران همچنان توان اقدام تلافیجویانه را با استفاده از موشکها و پهپادهای خود و تهدید کشتیرانی در تنگه هرمز را حفظ کردە است.
فرماندهان نظامی این کشور در برهە کنونی، تهدیدهای خود را مبنی بر اقدامات تلافیجویانه در خارج از خاورمیانه گسترش دادەاند.
در همین حال، شماری از تحلیلگران تردید دارند که محاصره یا یک کارزار هوایی محدود برای وادار کردن حکومت ایران به دادن امتیازهای قابلتوجه کافی باشد.
از همین رو پرسش دیگری نیز در این میان مطرح میشود: پس از این دورە چه خواهد شد؟ پروندە مداخلە آمریکا در افغانستان سرانجام به شکست انجامید و کارنامه برنامەهای آمریکا در عراق همچنان بهشدت مسالهدار است. آیا پروندە ایران نیز با چنین سرنوشتی مواجە خواهد شد؟
اگرچە شرایط ایران کاملا متفاوت است، اما این تفاوتها ضرورت تدوین برنامهای معتبر را برای دوران پس احتمال فروپاشی جمهوری اسلامی ایران از میان نمیبرد.
از همین رو پرسش دیگری نیز در این میان مطرح میشود: پس از این دورە چه خواهد شد؟ پروندە مداخلە آمریکا در افغانستان سرانجام به شکست انجامید و کارنامه برنامەهای آمریکا در عراق همچنان بهشدت مسالهدار است.
اگرچە شرایط ایران کاملا متفاوت است، اما این تفاوتها ضرورت تدوین برنامهای معتبر برای دوران پس از آن را از میان نمیبرد.
مخالفت با جمهوری اسلامی چیزی نیست که لازم باشد در واشنگتن ایجاد شود. ساکنان ایران، اعم از ترک، عرب، بلوچ، کرد و... در سالهای ۲۰۰۹، ۲۰۱۹، ۲۰۲۲ و ۲۰۲۶، بدون آنکه منتظر یک کارزار نظامی خارجی بمانند، علیه حکومت به پا خاستند. آمادگی آنان برای مقاومت آشکار است، اما اینکه بتوانند بر دستگاه امنیتی مسلح غلبه کنند، پرسش دیگری بە شمار میرود.
اما در این میان، تجربە زیستە عراق حاکی از این نکتە است که برنامهریزی و طرحهای از پیش آمادە شدە در مراکز مطالعاتی یا نظامی الزاما نمیتوانند به برکناری یک حکومت با توسل به زور ختم شدە و بە دستیابی بە یک حکومت بهتر منجر شوند.
هرگونه گذار سیاسی مستلزم نهادینە شدن ذهنیت دموکراتیک، حفظ زیرساختهای دولتی دارای عملکرد مؤثر و فراهم کردن دلایلی برای نیروهایی است که مرتکب جرایم جدی نشدهاند تا از حکومت جدا شوند.
آیا تغییر حکومت در ایران دستیافتنی است؟
با توجە بە دو دورە جنگهای ١٢ روزە و چهل روزە، بە نظر میرسد این هدف بالقوه دستیافتنی است، اما با توجە بە تضعیف جمهوری اسلامی ایران از طریق حملات هوایی، این امر تنها بخشی از الزامات تحقق آن بە شمار می رود. برای دستیابی به چنین نتیجهای، سه تغییر ضروری خواهد بود.
نخست، راهبرد نظامی باید با اهداف سیاسی مورد نظر همسو شود. اگر قرار است ساکنان ایران از فرصت واقعی برای مقابله با حکومت ولایت فقیە برخوردار شوند، تضعیف نهادهای مسئول سرکوب مردم باید به یکی از محورهای اصلی عملیات تبدیل شود.
شمار اندک حملات تأییدشده به این نهادها، تردیدهای جدی ای را درباره میزان توجه به این هدف در عملیاتهای انجامشده تاکنون ایجاد کردە است.
دوم، ایرانیان باید دلایل قانعکنندهای داشته باشند تا باور کنند خیزشی دوباره میتواند به نتیجهای متفاوت بینجامد.
بنیاد دفاع از دموکراسیها (FDD) اکنون گزارش میدهد که جنبش جامعە مدنی ایران، اعم از زنان در نواحی مختلف ایران، اصناف، کارگران و بازنشتگان، آن هم در شرایطی که درآمدهای نفتی حکومت تحت فشار قرار دارند، در حال بازیابی توان و تحرک خود برآمدە است.
با این حال، آمادگی برای گسترش اعتراضات معیشتی لزوماً به معنای توانایی غلبه بر نیروهای مسلحی نیست که همچنان از ساختار فرماندهی منسجم، تجهیزات و منابع مالی برخوردارند.
شکلگیری چشماندازی معتبر برای تغییر، تا حدی به شکاف موجود در صفوف این نیروها بستگی دارد. عامل تعیینکننده دیگر آن است که نیروهای جداشده از حکومت تا چه اندازه اطمینان داشته باشند که پس از گسستن پیوند خود با ساختار قدرت، امکان برخورداری از آیندهای متفاوت را تجربە خواهند کرد.
با در نظرداشت تمامی متغیرهای حاکم بر یک جامعە متکثر، حتی اگر تغییر حکومت در ایران امکانپذیر نباشد، جلوگیری از دستیابی جمهوری اسلامی به سلاح هستهای همچنان هدفی قاطع و تغییرناپذیر ماندە است.
اما درصورتیکە ایران بە کشوری همانند کرە شمالی بدل شود، سرنوشت مردم و آیندە دموکراسی بە کدام مسیر منتهی خواهد شد؟
برای نمونە، کره شمالی در سال ۲۰۰۳ از پیمان منع گسترش سلاحهای هستهای خارج شد و در سال ۲۰۰۶ سلاح هستهای خود را آزمایش کرد.
تجربه این کشور نشان میدهد که اجازه دادن به یک حکومت اقتدارگرا برای عبور از آستانه دستیابی به سلاح هستهای تا چه اندازه خطرناک بودە و میتواند بە تباهی حتی بنیادهای حداقلی رفاە در یک کشور منتهی شود.
برای اسرائیل و آمریکا، این هدف به معنای جلوگیری از آن است که ایران بتواند اورانیوم غنیشده خود را برای ساخت تسلیحات هستهای بازیابی کند، برنامه هستهای خود را از نو بازسازی نمودە یا با بهرهگیری از یک توافق، از بازرسیهای مؤثر بگریزد.
هرگونه کاهش فشار بر تهران از نگاە آمریکا و اسرائیل و حتی کشورهای اروپایی میتواند بر محدودیتهایی مشروط باشد که بتوان پایبندی به آنها را راستیآزمایی کرد، نه به تضمینهای حکومتی متکی باشد که بارها فعالیتهای خود را پنهان کرده است.
اما صداهای شنیدە شدە از داخل جامعە ایران، نگاە برخی از محافل امنیتی و نظامی حاکی از این نکتە است کە تغییر حکومت همچنان میتواند بهترین نتیجه برای آنان و سراسر منطقه خاورمیانه باشد.
از همین رو بە نظر میرسد تعلل آمریکا و اسرائیل در از سرگیری دور دیگری از حملات، بە دلیل سنجش میزان تأثیر آن در پیشبرد هدف نهایی بودە است.
مردم ایران بارها نشان دادهاند که خواهان تغییر رادیکال و حرکت بە سوی حاکمیتی فراسوی ولایت فقیە بودە و برای دستیابی به آن حاضرند جان خود را به خطر بیندازند.
اما پرسش این است که آیا واشنگتن و اسرائیل میتوانند به فراهم شدن شرایطی کمک کنند که ایرانیان در آن از شانسی واقعی برای موفقیت برخوردار باشند.











