وقتی اتاق‌های واکنش اضطراری زنان در سودان جای بخشی از دولت را گرفتند
در روزهایی که جامعه ایران زیر بار بحران‌های شدید اقتصادی و سایه پیامدهای جنگ قرار دارد، بازخوانی تجارب جهانی می‌تواند گامی مؤثر برای مدیریت نیازهای اولیه و کاهش آلام عمومی در دل بحران باشد. در این میان، زنان که به دلیل ساختار ناعادلانه تقسیم کار، بیشترین بار تامین غذا، دارو و امنیت خانواده را به دوش می‌کشند، نشان داده‌اند با ایجاد شبکه‌های همیاری، سریع‌تر و پایدارتر از دیگران قادر به مدیریت بحران هستند. تجربه درخشان زنان سودان در مواجهه با جنگ خانمان‌سوز سال‌های اخیر، الگویی عینی از این توانمندی را به تصویر می‌کشد.
جنگ سودان از ۱۵ آوریل ۲۰۲۳، با آغاز درگیری میان ارتش سودان و نیروهای شبه‌نظامی «پشتیبانی سریع» آغاز شد، جنگی که پس از بیش از سه سال همچنان ادامه دارد. در این مدت، درگیری‌ها به سراسر کشور گسترش یافته و سودان را به یکی از بزرگ‌ترین بحران‌های انسانی جهان تبدیل کرده است.
در این جنگ بسیاری از مواردی که زندگی روزمره را سرپا نگه می‌داشتند، تدریجا از حیز انتفاع خارج شدەاند.
بیمارستان‌ها آسیب دیدەاند، مسیرهای ارتباطی قطع، دسترسی به غذا و دارو دشوار و میلیون‌ها نفر خانه‌هایشان را ترک کردەاند. اما در میانە این فروپاشی، گروهی از زنان سودانی تلاش کردەاند تا بقای مسالەای را تداوم بخشند کە در آمارهای جنگ کمتر دیده می‌شود: امکان ادامه زندگی.
در سودان، شبکه‌هایی از داوطلبان محلی موسوم به اتاق‌های واکنش اضطراری یا Emergency Response Rooms شکل گرفتند. این گروه‌ها در محله‌ها سازماندهی گشتە و وظیفه آنها انتقال کمک به کسانی بودە است که دیگر نمی‌توانستند به ساختارهای رسمی دسترسی داشته باشند.
این شبکه‌ها از دل سنت کمیته‌های همیاری محله‌ای و تجربه بسیج اجتماعی پیش از جنگ شکل گرفتند و پس از آغاز درگیری در آوریل ۲۰۲۳، به یکی از مهم‌ترین اشکال کمک‌رسانی از پایین به بالا تبدیل شدەاند.
اما در دل این شبکه گسترده، زنان به تدریج ساختارهای ویژه خود را ایجاد کردند: «اتاق‌های واکنش اضطراری زنان».
این اتاق‌ها فقط محل توزیع کمک نبودند بلکه زنان در آنها تلاش کردند فضایی را ایجاد کنند که بتواند هم‌زمان پاسخگوی نیازهای جسمی، روانی و اجتماعی زنان و دختران باشد.
سازمان ملل این مراکز را نمونه‌ای از سازوکارهای محلی می‌داند که در آنها مراقبت، امنیت و تاب‌آوری در کنار یکدیگر قرار گرفته‌اند.
از دورهمی‌های زنانه تا شبکه‌ای برای بقا
شاید یکی از جالب‌ترین ویژگی‌های این تجربه، چگونگی شکل‌گیری آن باشد. برخی از اتاق‌های زنان از جمع‌شدن‌های کوچک زنان آغاز شدند. زنان دور هم جمع می‌شدند، درباره وضعیت خود و محله‌شان حرف می‌زدند و تلاش می‌کردند بفهمند چه کسی به کمک نیاز دارد.
همین گفت‌وگوهای ابتدایی به تدریج به ساختاری برای حمایت متقابل تبدیل شد. بر اساس گزارشی منتشر شدە در ٢٠٢٥، آنچه در ابتدا گردهمایی‌های غیررسمی زنان بود، به شبکه‌ای برای حمایت روانی و سپس به تعاونی‌های زنان تبدیل شد و تا أواخر ۲۰۲۵ بیش از ۹۰ اتاق واکنش اضطراری زنان در نقاط مختلف سودان فعالیت داشتند.
یکی از ملموس‌ترین نمونه‌های این همکاری، آشپزخانه‌های جمعی بود. در محله‌هایی که دسترسی به غذا دشوار شد، زنان با استفاده از امکانات موجود، آشپزخانه‌هایی راه انداختند تا برای خانواده‌های آواره و آسیب‌پذیر غذا تهیه کنند.
در یکی از نمونه‌های روایت‌شده در خارطوم، یک رستوران محلی در ساعات صبح به آشپزخانه‌ای متعلق به اتاق واکنش اضطراری تبدیل می‌شد. سمیه، صاحب رستوران، به همراه دخترش و گروهی از داوطلبان، هر روز برای صدها خانواده آواره غذای گرم تهیه می‌کردند. زنانی که برای دریافت غذا می‌آمدند، بخشی از همان شبکه اجتماعی بودند که این آشپزخانه را سرپا نگه داشته بود.
اهمیت این آشپزخانه‌ها فقط در ارائە یک وعده غذا خلاصه نمی‌شد. در شرایط جنگ، تهیه غذا به معنای ایجاد یک نقطه اتصال میان اعضای جامعه است که می‌توان نیازهای دیگر را هم شناسایی کرد: خانواده‌ای که به دارو نیاز دارد، زنی که باید از منطقه خارج شود، کودکی که از مدرسه بازمانده یا فردی که به حمایت روانی احتیاج دارد.
وقتی بیمارستان دیگر در دسترس نیست
بحران فقط مربوط به غذا نبود. سیستم درمانی سودان نیز در اثر جنگ به‌شدت آسیب دیدە و بسیاری از مردم امکان دسترسی عادی به خدمات پزشکی را از دست دادەاند. اتاق‌های واکنش اضطراری در برخی از مناطق تلاش کردند بخشی از این خلأ را از رساندن دارو و تجهیزات پزشکی گرفته تا کمک به انتقال بیماران و هماهنگی با کارکنان درمانی پر کنند.
ایفای این از سوی زنان اهمیت بیشتری پیدا میکند. گزارش دیده‌بان حقوق بشر درباره خشونت جنسی در خارطوم نشان می‌دهد که داوطلبان اتاق‌های واکنش اضطراری، همراه با گروه‌های زنان و کارکنان درمانی، در مواردی برای بازماندگان خشونت جنسی خدمات پزشکی، حمایت روانی، ارجاع به مراکز درمانی و حتی انتقال زنان و خانواده‌هایشان به مناطق امن‌تر را هماهنگ کرده‌اند.
این فعالیت‌ها در شرایطی انجام می‌شد که خود امدادگران نیز در معرض خطر بودند و حملات به مراکز درمانی، قطع ارتباطات و کمبود تجهیزات، امکان پاسخ‌گویی را محدود می‌کرد.
بازتعریف زنان از مساله امنیت
یکی از تفاوت‌های مهم اتاق‌های زنان با بسیاری از سازوکارهای عمومی امدادرسانی این بود که زنان تلاش کردند تعریف خودشان از «نیاز» را وارد پاسخ به بحران کنند.
امنیت برای یک زن در میانه جنگ فقط به معنای زنده ماندن از بمباران نیست. خشونت جنسی، جابه‌جایی اجباری، از دست دادن درآمد، مراقبت از کودکان، دسترسی به خدمات بهداشتی و سلامت روان نیز بخشی از مسئله امنیت است.
به همین دلیل، اتاق‌های واکنش اضطراری زنان در کنار توزیع غذا و خدمات پزشکی، فضاهای امنی برای زنان و کودکان ایجاد کردند. این فضاها برای مشاوره، حمایت روانی، دریافت اطلاعات و دسترسی به خدمات بود.
از کمک‌رسانی به سوی شکل‌گیری کنش جمعی
تجربه سودان در همین‌جا متوقف نمی‌شود. بخشی از این گروه‌ها به تدریج از پاسخ فوری به بحران به سمت ایجاد ساختارهای پایدارتر حرکت کردند. آنها از تعاونی‌های زنان گرفته تا برنامه‌های آموزش، حمایت اقتصادی و فعالیت‌های مدنی را در دستور کار قرار دادند.
در واقع زنان در این تجربه توانایی‌های خود را به عنوان نیروهای داوطلبی که در نبود سازمان‌های بزرگ بین‌المللی، کمک‌رسانی می‌کردند به ظرفیت اجتماعی تبدیل کردند که می‌تواند پس از پایان مرحله اضطراری نیز باقی بماند.
یک مطالعه منتشرشده در سال ۲۰۲۴ درباره سازمان‌های زن‌محور در سودان نیز بر همین تحول تأکید دارد: بخشی از این سازمان‌ها در کنار پاسخ به نیازهای فوری، به موضوعاتی مانند اصلاحات حقوقی، کاهش انگ اجتماعی و تغییر ساختارهای تبعیض‌آمیز نیز پرداخته‌اند. به این معنا، زنان سودانی مرز میان «امدادگر» و «کنشگر اجتماعی» را کم‌رنگ کردند.
بحران شکل دیگری از قدرت زنان را آشکار میکند
تجربه سودان را نمی‌توان صرفاً داستانی درباره قهرمانی زنان در جنگ دانست. چنین روایتی ممکن است بخش مهم‌تری از مسالە را پنهان کند: اینکه چرا زنان مجبور شدند بخشی از وظایفی را بر عهده بگیرند که در شرایط عادی باید بر دوش نهادهای عمومی و دولت باشد.
با این حال، این تجربه نشان می‌دهد که در شرایط فروپاشی، شبکه‌های اجتماعی و اعتماد محلی می‌توانند به اندازه منابع مالی اهمیت داشته باشند. زنان سودانی با تکیه بر رابطه‌های موجود، تقسیم کار، مهارت‌های محلی و تصمیم‌گیری جمعی، شکل متفاوتی از پاسخ به بحران ساختند.
این تجربه همچنین تعریف مقاومت را تغییر می‌دهد. مقاومت همیشه به معنای حمل سلاح یا حضور در میدان نبرد نیست.
گاهی مقاومت یعنی پختن غذای یک محله، رساندن دارو به یک بیمار، پیدا کردن یک مسیر امن برای خروج یک خانواده، فراهم کردن فضایی امن برای یک زن یا بازگرداندن کودکی به کلاس درس.
در سودان، بخشی از زنان تصمیم گرفتند در میانه جنگ، زندگی روزمره را تا جایی که ممکن است دوباره بسازند.
