پروژه کلان انتقال آب بە فلات مرکزی با چالش‌های اجرایی، مالی و زیست محیطی روبه‌رو است

دریا درویش

پروژه عظیم انتقال آب از خلیج فارس به فلات مرکزی، که قرار بود بحران آب در شرق را کاهش دهد، اکنون خود به منبعی از چالش‌های اقتصادی و زیست‌محیطی تبدیل شده است. در حالی‌که کرمان با شدیدترین خشکسالی سال‌های اخیر روبه‌روست، فاز دوم طرح همچنان به دلیل کمبود اعتبار نیمه‌تمام مانده است.

پروژه انتقال آب خلیج فارس به فلات مرکزی که با نام «طرح ملی ساقی کوثر» هم شناخته می‌شود مجموعه‌ای از طرح‌های عظیم است که  قرار است آب شور خلیج فارس را شیرین کند و از طریق خطوط لوله به هفده استان مرکزی در ایران برساند. 

کارفرمای اصلی این پروژه شرکت تأمین و انتقال آب خلیج فارس (WASCO) است که در سال ۱۳۹۲ به ثبت رسیدە و شرکت‌های بزرگ صنایع و معادن بزرگ کرمان و یزد، سهامداران آن هستند.

درمرحله نخست، هدف این طرح تأمین آب صنایع بزرگ استان کرمان مانند شرکت معدنی و صنعتی گل گهر سیرجان و مجتمع مس سرچشمه رفسنجان بود که به هدف خود دست یافت و صنایع معدنی استان کرمان و یزد از آن بهره‌مند شدند.

به گفته منابع رسمی، هر یک از خطوط مختلف این پروژم جریان متفاوتی دارد. به عنوان مثال، شرکت دولتی آب منطقه‌ای خراسان رضوی کارفرمای طرح تأمین و انتقال آب شرب و صنعت استان‌های شرق از دریای عمان است.

علاوه بر این، قرارگاه سازندگی خاتم‌الانبیاء، وابسته به سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، نیز مسئولیت اجرای طرح انتقال آب دریای عمان به سه استان شرقی را بر عهده گرفته است.

در فاز دوم پروژه که فاز تأمین آب شرب شهرهای کرمان و رفسنجان اختصاص دارد، شرکت آب منطقه‌ای کرمان به عنوان مجری طرح معرفی شده است.

هدف مرحله دوم رساندن حدود هزار لیتر آب در ثانیه به کرمان بود که سالانه ۳۰میلیون مترمکعب آب برای مردم استان کرمان تأمین کند و بنا بود مهرماه امسال به بهره‌برداری برسد.

اما  به گزارش خبرگزاری مهر، ‌مرحله دوم طرح که  به تأمین آب شرب شهرهای کرمان و رفسنجان اختصاص داشت همچنان ناتمام مانده است.

اما ریشه این تاخیر در کجاست؟ به گفته سخنگوی مجری طرح در کرمان، ریشه تاخیر به عدم تامین اعتبارات برمی‌گردد.

به گفته وی سهم تعهد شده صنایع برای انتقال آب به کرمان مبلغ ۳.۷همت (هزار میلیارد تومان) بود، اما تنها ۲۰۰ میلیارد تومان از آن پرداخت شده است.

شرکت‌های معدنی کرمان نیز متعهد شده بودند که هر کدام هزار میلیارد تومان برای تکمیل فاز شرب بپردازند، اما پس از پایان فاز اول و زمانی که صنایع از سهم خود برخوردار شدند، دیگر به تعهدات خود عمل نکردند.

در کنار مشکلات مالی، پروژه با انتقادات زیست‌محیطی هم روبه‌روست. مهم‌ترین آن‌ها مربوط به تخلیه شورابه در خلیج فارس و دریای عمان است. بازگرداندن پساب حاصل از نمک زدایی به دریا می‌تواند جان موجودات دریایی را به خطر بیندازد و تنوع زیستی را کاهش دهد.

کارشناسان می‌گویند این روند در سال‌های اخیر باعث ایجاد «کویرهای دریایی» در اطراف تأسیسات آب‌شیرین‌کن برخی کشورهای خلیج فارس شده است.

خلیج فارس به دلیل بسته بودن و گردش محدود آب، بسیار آسیب‌پذیر است و تغییرات شوری در آن می‌تواند اثرات جبران‌ناپذیری داشته باشد.

از سوی دیگر، این پروژه انرژی بسیار زیادی هم مصرف می‌کند و از نظر زیست محیطی رد پای کربن بالایی به جای می‌گذارد.

علاوه بر این،‌ به جز دریا خشکی هم  از عبور خط لوله‌ها آسیب می‌بیند. عبور خط لوله‌ها از مسیرهای طبیعی باعث تخریب زیستگاه‌ها و برهم خوردن تعادل منابع آبی می‌شود. در مقصد هم احتمال افزایش آلودگی وجود دارد.

برخی نمایندگان مجلس هشدار داده‌اند که پروژه‌های مشابه در گذشته، بدون مجوز زیست‌محیطی و تحت فشار سیاسی اجرا شده‌اند و همین امر بحران‌های اکولوژیکی و اجتماعی جدی به‌وجود آورده است.

این نگرانی‌های زیست محیطی در حالی ابراز می شوند که وضعیت خشکسالی در شرق ایران وخیم است.

استان کرمان با خشکسالی شدید، افت سالانه ۱.۸ متری سطح آب زیرزمینی و کسری تجمعی منابع زیرزمینی به ۱.۲ میلیارد مترمکعب روبه‌رو است. کارشناسان هشدار می‌دهند اگر این پروژه تا پایان آذرماه افتتاح  نشود، کرمان در تابستان ۱۴۰۵ با مشکلات جدی در تأمین آب شرب روبرو خواهد شد.