Search this site

ورود بمب‌افکن راهبردی بی‌۱ به کارزار آمریکا علیه ایران، نشانه عبور واشنگتن به مرحله‌ای سنگین‌تر از عملیات هوایی است. این هواپیمای مافوق صوت که توان حمل ۸۴ بمب هدایت‌شونده یا ۳۶ موشک کروز را دارد، می‌تواند در یک مأموریت چندین هدف را منهدم کند. هم‌زمان، حملات آمریکا از انبارهای موشکی و پدافند هوایی تا تأسیسات مرزی، اسکله‌ها و شناورها گسترش یافته است. با وجود پایان دوازدهمین شب حملات، پنتاگون همچنان جزئیات مأموریت‌های بی‌۱ را برای افکار عمومی منتشر نکرده است. گزارش‌ها حاکی از آن است که یک بمب‌افکن راهبردی بی‌۱ با محموله‌ای سنگین از تسلیحات متعارف، از بریتانیا وارد عملیات علیە ایران شده است. نیروهای آمریکایی هم‌زمان انبارهای موشک و پهپاد، تجهیزات دریایی، مواضع نظارت ساحلی، سامانه‌های پدافند هوایی و تأسیسات مرزی ایران را در چارچوب کارزار هوایی رو به گسترش خود هدف قرار داده‌اند. اکسیوس روز پنجشنبه گزارش داد که ارتش آمریکا استفاده از بمب‌افکن‌های راهبردی بی‌۱ لنسر را در کارزار نظامی جاری خود علیه ایران آغاز کرده است. به‌کارگیری این بمب‌افکن، تشدید قابل‌توجه عملیات هوایی واشنگتن را نشان می‌دهد. براساس این گزارش، دست‌کم یک فروند بمب‌افکن بی‌۱ پس از پرواز از بریتانیا، در حملات هفته جاری شرکت کرد. وب‌سایت‌های عمومی ردیابی پرواز، مسیر این هواپیما را ثبت کرده بودند. فرماندهی مرکزی آمریکا، سنتکام، در اطلاعیە خود پس از عملیات به استفاده از این بمب‌افکن اشاره نکرد. هنوز مشخص نیست این هواپیما چه هدف یا اهدافی را بمباران کرده یا به‌دلیل قابلیت‌های ویژه‌اش برای این مأموریت انتخاب شده است. بی‌۱ یک بمب‌افکن دوربرد مافوق صوت است و می‌تواند یکی از سنگین‌ترین محموله‌های تسلیحات متعارف موجود در زرادخانه آمریکا را حمل کند. این محموله می‌تواند شامل ده‌ها موشک کروز یا ده‌ها تن بمب باشد. بی‌۱ می‌تواند طیف گسترده‌ای از مهمات هدایت‌شونده دقیق را در یک مأموریت علیه چندین هدف به کار گیرد. این بمب‌افکن همچنین توان حمل حداکثر ۸۴ بمب هدایت‌شونده دقیق یا ۳۶ موشک کروز دوربرد را دارد. ظرفیت حمل موشک آن از ظرفیت بسیاری از ناوهای مجهز به موشک‌های هدایت‌شونده بیشتر است. بی‌۱ همچنین می‌تواند بیش از شش ساعت بر فراز منطقه عملیاتی باقی بماند و از نیروهای زمینی پشتیبانی هوایی نزدیک ارائه دهد. این هواپیما به سامانه‌های پیشرفته هدف‌گیری نیز مجهز است که برای تشخیص اهداف نظامی از نیروهای خودی مستقر در زمین طراحی شده‌اند. آمریکا در کارزارهای نظامی پیشین خود به‌طور گسترده از بمب‌افکن بی‌۱ استفاده کرده است، اما این هواپیما به‌اندازه بی‌۲ مورد توجه افکار عمومی قرار نگرفته است. ارتش آمریکا در ژوئن ۲۰۲۵ از بمب‌افکن بی‌۲ در عملیاتی موسوم به چکش نیمه‌شب علیه تأسیسات هسته‌ای ایران استفاده کرد. در همین حال، ایران هیچ نشانه‌ای از کاهش مواضع نظامی خود بروز نداده است. رسانه‌های ایران بامداد امروز گزارش دادند که گذرگاه مرزی شلمچه میان ایران و عراق در یکی از تازه‌ترین حملات آمریکا هدف قرار گرفته است. این گذرگاه حدود ۵۰ کیلومتر با مرز عراق و کویت فاصله دارد. همزمان با آن، برخی از چهره‌های سیاسی و امنیتی در تهران نیز هشدار داده‌اند که ایران ممکن است اعزام نیروی زمینی علیه این کشور حاشیه خلیج فارس را بررسی کند. براساس گزارش رسانه‌های ایران، موشک‌های آمریکایی محل تجمع نیروهای مرزبانی ایران در نزدیکی گذرگاه شلمچه را هدف قرار دادند. در این حمله دو نفر کشته شدند. منطقه اطراف اندیمشک، واقع در حدود ۸۰ کیلومتری مرز عراق، نیز از دیگر اهداف گزارش‌شده بود. ویدئویی که فرماندهی مرکزی آمریکا، سنتکام، منتشر کرد، حمله هوایی به یک خودروی در حال حرکت در داخل ایران را نشان می‌داد. سنتکام هیچ اطلاعاتی درباره این هدف منتشر نکرد. در این تصاویر همچنین حملاتی به محدوده یک فرودگاه، یک اسکله دریایی و یک شناور دیده می‌شد. این شناور بلافاصله پس از اصابت آتش گرفت. متعاقب خاتمە دوازدهمین موج حملات، فرماندهی مرکزی آمریکا، سنتکام، در بیانیه‌ای اعلام کرد کە نیروهای آمریکایی اهداف نظامی ایران، از جمله توانمندی‌های دریایی، تأسیسات نگهداری موشک و پهپاد، مواضع نظارت ساحلی و تجهیزات پدافند هوایی را هدف قرار داده‌اند. وزارت دفاع آمریکا اعلام کرده است که نیروهای این کشور از زمان ازسرگیری عملیات، ده‌ها هدف نظامی ایران را مورد حمله قرار داده‌اند. پنتاگون با این حال، جزئیات اندکی درباره هر یک از این مأموریت‌ها منتشر کرده است.

المانیتور: عنبرین زمان ترجمە: سمیە توحیدی سیامند معینی، عضو شورای اجرایی حزب حیات آزاد کردستان، پژاک، در مصاحبه‌ای اختصاصی که روز سه‌شنبه از طریق واتس‌اپ با المانیتور انجام شد، در پاسخ بە پرسشهای عنبرین زمان، ادعای عباس عراقچی درباره نقش ترکیه در جلوگیری از مشارکت کردها در طرح‌های آمریکا و اسرائیل را برای تغییر حکومت در ایران را رد کرد. معینی ایران را دشمن اصلی پژاک دانست و اعلام نمود کە آمریکا و اسرائیل به‌دلیل مخالفت آنکارا از چنین هدف راهبردی‌ای صرف‌نظر نمی‌کنند. او تأکید کرد پژاک از حمایت برای گذار دموکراتیک در ایران استقبال می‌کند. معینی همچنین ادعای همکاری پژاک با ایران یا ترکیه را بی‌اساس خواند و به کشته‌شدن چهار عضو این گروه در کمین اخیر نیروهای ایرانی در مهاباد اشاره کرد. از سوی دیگر، او ترکیه را متهم کرد که با پشتیبانی اطلاعاتی و نظامی، حملات ایران علیه پژاک را تسهیل کرده است. معینی همچنین درباره تلاش آنکارا برای تحریک آذری‌های ایران علیه کردها هشدار داد و گفت موفقیت این سیاست می‌تواند میلیون‌ها نفر را آواره کند و فاجعه‌ای گسترده در منطقه رقم بزند. عضو شورای رهبری یکی از قدرتمندترین گروه‌های مسلح مخالف حکومت جمهوری اسلامی ایران در میان کردها، ادعاهای عباس عراقچی، وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی ایران را رد کرده است. عراقچی در مصاحبه‌ای که روز یکشنبه پخش شد، مدعی شده بود ترکیه مانع از مشارکت کردها در طرح‌های آمریکا و اسرائیل برای سرنگونی حکومت ایران شده است. سیامند معینی، عضو شورای اجرایی حزب حیات آزاد کردستان، پژاک، روز سه‌شنبه در مصاحبه‌ای اختصاصی با المانیتور اعلام نمود کە این تصور کە آمریکا یا اسرائیل به‌دلیل مخالفت ترکیه از هدفی راهبردی با چنین ابعادی صرف‌نظر کنند، غیرممکن است. او در این بارە اعلام نمود کە پژاک معتقد است که تغییر حکومت، با وجود اختلافات اخیر میان اسرائیل و آمریکا، همچنان هدف مشترک دو کشور است. معینی همچنین وجود سیاەنماییهای موجود را مبنی بر وجود همکاری مخفیانه حزبش با ترکیه و ایران برای ناکام گذاشتن هرگونه تلاش دیگر گروه‌های کرد برای تضعیف حکومت ایران را رد کرد. او خاطرنشان کرد که چهار عضو پژاک در ماه ژوئن، در کمین نیروهای حکومتی در مهاباد، جان باختند. گمان می‌رود دو عضو سپاه پاسداران انقلاب اسلامی ایران نیز در درگیری‌های پس از آن کشته شده باشند. افزون بر این، هواداران پژاک نیز در کنار دیگر کردهایی که جرئت می‌کنند بر حقوق ملی خود پافشاری کنند، به‌طور معمول بازداشت می‌شوند. براساس آمار ارائه‌شده از سوی سازمان حقوق بشری هه‌نگاو، گمان می‌رود حکومت ایران از ماه ژانویه تاکنون دست‌کم ۳۶ زندانی کرد را اعدام کرده باشد. سیامند معینی در عین حال، درباره تلاش‌های ادعایی ترکیه برای تحریک جمعیت آذری ایران علیه کردها هشدار داد و گفت چنین اقدامی پیامدهایی فاجعه‌بار برای منطقه خواهد داشت. پژاک در سال ۲۰۰۴، پس از سرنگونی صدام حسین به‌دست آمریکا در سال ۲۰۰۳، با مساعدتهای حزب کارگران کردستان، پ‌ک‌ک، به همراه شاخه سوری آن، یگان‌های مدافع خلق، ی‌پ‌گ، تأسیس شد. این اقدام بخشی از راهبردی پیش‌دستانه برای ایجاد حضوری سازمان‌یافته در هر دو کشور، با پیش‌بینی مداخله غرب علیه حکومت‌های آن‌ها بود. حزب کارگران کردستان، از سال ۱۹۸۴ شورشی مسلحانه را علیه دولت ترکیه پیش برده است، اما در ماه مارس سال گذشته، در چارچوب مذاکرات صلح جاری میان آنکارا و عبدالله اوجالان، رهبر زندانی پ‌ک‌ک، آتش‌بس تازه‌ای اعلام کرد. ادعاهایی از این دست کە پژاک با حکومت اسلامی ایران به توافقی تاکتیکی دست یافته بود، ریشه در توافق آتش‌بس سال ۲۰۱۱ دارد که پس از موجی از حملات هوایی ایران به پایگاههای این حزب در کوهستان قندیل منعقد شد. نیروهای پژاک از آن زمان تاکنون، به‌طور پراکنده با نیروهای ایران درگیر شده‌اند، اما این درگیری‌ها هیچ‌گاه به رویارویی گسترده‌ای نینجامیده است. دیگر گروه‌های اپوزیسیون کرد در ایران هموارە خاطرنشان می‌کنند که جمهوری اسلامی ایران از زمان آغاز جنگ در اواخر فوریه، هیچگونە عملیات تهاجمی ای را علیه پایگاه‌های پژاک در اقلیم کردستان انجام نداده است. در مقابل، نیروهای این گروه‌ها حتی پیش از آغاز جنگ نیز به‌طور سیستماتیک هدف حملات پهپادی و موشکی ایران قرار گرفته‌اند. با وجود این تردیدها، مشارکت پژاک در ائتلافی متشکل از پنج حزب عمده اپوزیسیون کرد که در ماه فوریه تشکیل شد، به‌عنوان گامی بزرگ در مسیر وحدت کردها مورد استقبال قرار گرفتە است. ائتلاف نیروهای سیاسی کردستان ایران در این راستا اعلام کردە است که برای سرنگونی حکومت ایران و تحقق حق تعیین سرنوشت کردها در ایران تلاش خواهد کرد. با این حال، بیشتر تحلیلگران اتفاق‌نظر دارند که راهبرد کلان پژاک بر ابهام راهبردی استوار است. این گروه از طریق تعامل تاکتیکی مستمر با همه طرف‌های ذی‌نفع، گزینه‌های خود را باز نگه می‌دارد. عراقچی مدعی شده بود ترکیه با جلوگیری از حمایت آمریکا از تغییر حکومت در ایران، نقشی مؤثر ایفا کرده است. معینی در پاسخ به این ادعا گفت: پذیرش این ادعا برای من دشوار است. من به‌هیچ‌وجه باور ندارم که آمریکا یا اسرائیل به‌دلیل ملاحظات مربوط به مخالفت ترکیه، از هدفی راهبردی با چنین ابعادی صرف‌نظر کنند. آمریکا و اسرائیل ممکن است بر سر برخی مسائل تاکتیکی اختلاف‌نظر داشته باشند، اما در بلندمدت از مشارکتی راهبردی برخوردارند. ایران قادر نیست در برابر چنین هم‌سویی راهبردی پیروز شود. ایران دولتی دیکتاتوری و خودکامه است. نظام آن با خشونت، اعدام و شکنجه پابرجا نگه داشته شده است. سپس از معینی درباره خصومت ایران با اسرائیل و آمریکا پرسیده شد. وی پاسخ داد: جمهوری اسلامی از همان لحظه‌ای که در سال ۱۹۷۹ به قدرت رسید، سرکوب نیروهای دموکراتیک در ایران را در پیش گرفت. تهران راهبرد صدور پروژه انقلابی اسلام‌گرایانه خود را اتخاذ کرد. در چارچوب این سیاست، برای ایجاد و حمایت از سازمان‌های نیابتی مسلح در عراق، یمن، سوریه و لبنان سرمایه‌گذاری کرد. از نظر ما، این راهبرد به یکی از منابع اصلی بی‌ثباتی در سراسر خاورمیانه تبدیل شده است. هم‌زمان، خصومت با اسرائیل و هدف اعلام‌شده نابودی کشور اسرائیل، به یکی از ارکان اصلی برنامه منطقه‌ای حکومت تبدیل شد. رهبران ایران بارها به‌طور علنی و صریح اعلام کردند که اسرائیل نباید دیگر وجود داشته باشد. درک منطق چنین موضعی برای من دشوار است. نابودی کشوری دیگر بر چه مبنای حقوقی، اخلاقی یا سیاسی می‌تواند توجیه شود؟ جوامع یهودی هزاران سال در سراسر خاورمیانه زندگی کرده‌اند. همین رویه در چهارم نوامبر ۱۹۷۹ نیز آشکار شد که در آن برهە جمهوری اسلامی سفارت آمریکا در تهران را تصرف کرد. آن اقدام خصمانه علیه آمریکا، حاکمان ایران را در مسیری قرار داد که آنان را به وضعیت امروز رسانده است. در ادامه، از معینی پرسیده شد که آیا اسرائیل، سازمان اطلاعات مرکزی آمریکا و دیگر نهادها کوشیده‌اند پژاک را به مشارکت فعال در طرح‌های خود برای تغییر حکومت ترغیب کنند. معینی پاسخ داد: من از هیچ تماسی با این نهادها یا نهادهای هیچ کشور دیگری اطلاع ندارم. با این حال، موضع ما روشن و صریح است. ما از حمایت هر دولت، سازمان یا کنشگر سیاسی که حقیقتاً آماده کمک به گذار از نظام تمامیت‌خواه ایران به نظامی دموکراتیک باشد، استقبال می‌کنیم. ما موضع خود را بدون هیچ ابهامی روشن کرده‌ایم. ما جانب جنگ را نمی‌گیریم. با این حال، از هر نیرویی که اقداماتش به تضعیف ایران و هموار شدن مسیر استقرار نظامی دموکراتیک در کشور کمک کند، استقبال می‌کنیم. سپس از معینی درباره ادعاهای مربوط به همکاری پژاک با حکومت ایران پرسیده شد. او پاسخ داد: پژاک در سراسر روژهلات، کردستان ایران، از حضوری سازمان‌یافته برخوردار است. این جنبش، با وجود تلاش‌های مستمر برای تضعیف و بی‌اعتبار کردن آن، همچنان از اعتماد و حمایت بخش‌های بزرگی از مردم برخوردار است. در دیگر مناطق ایران نیز پژاک به‌طور گسترده به‌عنوان جنبشی سیاسی و پیشرو شناخته می‌شود که از برابری زنان، مشارکت آنان در همه عرصه‌های زندگی و همچنین حقوق ملی تمامی ساکنان ایران حمایت می‌کند. نیروهای ما به‌طور پیوسته در داخل ایران فعال مانده‌اند. در تازه‌ترین مورد، یکی از واحدهای کوچک‌تر ما در کمینی افتاد که نیروهای نظامی ایران آن را ترتیب داده بودند. نبرد پس از آن ۱۰ ساعت ادامه یافت و چهار تن از رفقای ما در جریان آن جان باختند. با توجه به این واقعیت، درک این ادعا که ما با ایران یا ترکیه همکاری می‌کنیم، برایم دشوار است. چگونه ممکن است هم‌زمان در میدان نبرد با حکومت ایران مقابله کنیم و با آن همکاری داشته باشیم؟ در ادامه، از معینی درباره ادعاهایی پرسیده شد که براساس آن‌ها، پ‌ک‌ک از پژاک و ظرفیت آن برای بسیج کردهای ایران به‌عنوان برگ چانه‌زنی در مذاکرات خود با آنکارا استفاده می‌کند. معینی پاسخ داد: به نظر من، روند گفت‌وگویی که آقای اوجالان هدایت می‌کند، ابتکاری سیاسی، سنجیده و دوراندیشانه است. تا آنجا که از آن اطلاع دارم، چنین اتفاقی، یعنی استفاده پ‌ک‌ک از پژاک به‌عنوان اهرم فشار در گفت‌وگوهایش با ترکیه، رخ نداده است. ترکیه باید از این فرصت نادر استفاده کند و روند گفت‌وگو را با صداقت، بلوغ سیاسی و ذهنی باز پیش ببرد. هیچ کشوری بیش از خود ترکیه از این روند منفعت نخواهد برد. مشکل این است که بسیاری از مردم میان پ‌ک‌ک و پژاک تمایز قائل نمی‌شوند و در نتیجه تصور می‌کنند نیروهای پژاک صرفاً بخشی از پ‌ک‌ک هستند. درست است که پ‌ک‌ک و پژاک با هم در یک ائتلاف حضور دارند، هر دو در چارچوب فراگیر اتحادیه جوامع کردستان فعالیت می‌کنند که از ایدئولوژی اوجالان پیروی می‌کند. با این حال، هر یک اهداف سیاسی مشخص و ساختار تشکیلاتی متمایز خود را دارد و هم‌زمان در زمینه مسائل مشترک با دیگری همکاری می‌کند. در حال حاضر، ایران همچنان دشمن اصلی ماست. مبارزه سیاسی پ‌ک‌ک به ترکیه محدود است و این حزب در آنجا مبارزات خود را برای دموکراسی و آزادی دنبال می‌کند. با این حال، مناقشه میان پ‌ک‌ک و ترکیه همچنان حل‌نشده باقی مانده است و دستیابی به هرگونه راه‌حل پایدار، از روند توسعه دموکراتیک ترکیه جدایی‌ناپذیر است. این امر نیز مستلزم آن است که ترکیه حقوق ملت کرد را در داخل این کشور را به رسمیت بشناسد. متأسفانه ترکیه با هرگونه خودمدیریتی یا جایگاه سیاسی برای کردها در منطقه مخالفت می‌کند. این کشور همچنان مسالە کرد را از دریچه‌ای شوونیستی و به‌شدت ملی‌گرایانه می‌نگرد. همگون‌سازی همچنان یکی از ارکان اصلی سیاست دولت بوده است. براساس این طرز تفکر، ترک‌ها سزاوار برخورداری از تمامی حقوق دانسته می‌شوند، در حالی که دیگر ملت‌ها، از جمله کردها، ارمنی‌ها، آشوری‌ها، چرکس‌ها، آذربایجانی‌ها و دیگران، از به رسمیت شناخته شدن به‌صورت برابر محروم می‌مانند. از معینی درباره ادعاهای مربوط به همکاری فعال ترکیه با ایران علیه گروه‌های کرد پرسیده شد. معینی در پاسخ، شواهد موجود درباره این همکاری را فراوان دانست. شواهد فراوانی وجود دارد که نشان می‌دهد ترکیه علیه اپوزیسیون کرد در ایران اقدام و در عملیات‌هایی که ما را هدف قرار داده‌اند، حمایت نظامی و اطلاعاتی خود را در اختیار ایران گذاشته است. ترکیه سال‌هاست کە این امکان را برای جمهوری اسلامی ایران مهیا نمودە است کە با پهپادها و هواپیماهای نظامی به ما حمله کند کە در جریان آن ده‌ها تن از رفقای ما در آن حملات جان باختەاند. نیروی هوایی ایران توان انجام این حملات را بە صورت مستقل نداشت و به همین دلیل، از ترکیه کمک خواست. ترکیه در این زمینه به‌طور کامل از ایران حمایت کردە است. بسیاری از رفقای ما در آن حملات جان باختند یا زخمی شدند. در یکی از این موارد، من نیز بە عنوان هدف مشخص شدە بودم، اما حمله به لطف تدابیر احتیاطی ما ناکام ماند. این حملات از زمان ازسرگیری روند گفت‌وگو در ترکیه متوقف شده‌اند. پهپادها و هواپیماهای نظامی ترکیه نیز از آن زمان تاکنون هیچ عملیاتی علیه ما انجام نداده‌اند. از معینی درباره حمایت ادعایی ترکیه از آذری‌های ایران نیز پرسیده شد. او در پاسخ، سیاست‌های ترکیه در قبال کردها و آذری‌های ایران را بدینگونە تشریح کرد. ترکیه سال‌هاست می‌کوشد در مسالە کرد مداخله کند. این مداخله تنها به داخل مرزهای ترکیه محدود نبوده و کردها در عراق، سوریه و ایران را نیز هدف قرار داده است. ترکیه هم‌زمان کوشیده است شبکه‌های اطلاعاتی خود را در داخل ایران ایجاد کند، اما به این اقدامات بسنده نکرده است. این کشور در آذربایجان ایران کوشیده است آذری‌ها را ترک معرفی کند و فرایندی را پیش ببرد که از نظر ما، همگون‌سازی تدریجی در سراسر منطقه است. ترکیه همچنین می‌کوشد آذربایجانی‌های ایران را علیه کرد تحریک کند. موفقیت این راهبرد پیامدهایی فاجعه‌بار برای منطقه خواهد داشت و میلیون‌ها نفر را از خانه‌هایشان آواره خواهد کرد. اگر این سیاست‌ها متوقف نشوند، منطقه با فاجعه‌ای در ابعادی عظیم روبه‌رو خواهد شد. ما خواهان دوستی با مردم ترکیه هستیم. نمی‌خواهیم دو ملت ما به درگیری با یکدیگر کشانده شوند. برعکس، معتقدیم که به‌عنوان دو ملت همسایه می‌توانیم در کنار یکدیگر زندگی کنیم و با هم آینده‌ای امن و مرفه بسازیم.

علی‌اصغر فریدی کناره‌گیری اسرائیل از دور جدید جنگ را باید نه عقب‌نشینی، بلکه صورت‌بندی تازه‌ای از مدیریت ائتلافی منازعه دانست. واشنگتن با تحمیل خویشتن‌داری بر تل‌آویو، می‌کوشد ضمن جلوگیری از گسترش افقی جنگ، امکان چانه‌زنی با تهران را حفظ کند. در مقابل، اسرائیل از نوعی تقسیم‌کار نامتقارن بهره می‌برد: آمریکا هزینه عملیاتی مهار ایران را می‌پردازد و نتانیاهو بدون پذیرش تلفات، فرسایش نظامی و مخاطره انتخاباتی، اعتبار بازدارندگی خود را حفظ می‌کند. بااین‌حال، این تعادل به کنترل هرمز، انسجام ائتلاف و خودداری ایران از حمله مستقیم وابسته است و بنابراین ثباتی ساختاری ندارد. خاورمیانه در سال ۲۰۲۶ یکی از پرتنش‌ترین فصل‌های چند دهه‌ اخیر خود را از سر می‌گذراند. همه‌چیز از ۲۸ فوریه با عملیات مشترک آمریکا و اسرائیل موسوم به خشم حماسی آغاز شد، حمله‌ گسترده هوایی که زیرساخت‌های نظامی، هسته‌ای و لجستیک ایران را هدف گرفت و حتی به کشته شدن رهبر جمهوری اسلامی انجامید. آن مرحله، تصویری روشن از اتحاد عملیاتی تل‌آویو و واشنگتن به دست می‌داد، دو ارتش که شانه‌به‌شانه همدیگر، هدف مشترکی را دنبال می‌کردند. اما آن‌چه امروز از جنگ آمریکا و ایران، شاهد آن هستیم، تصویری متفاوت است. پس از میانجی‌گری فشرده‌ پاکستان و قطر، در ۱۸ ژوئن یادداشت تفاهمی میان تهران و واشنگتن در چارچوب موسوم به سند اسلام‌آباد امضا ش که قرار بود به تنش‌ها پایان دهد و مسیر تنگه‌ هرمز را ایمن نگه دارد. این آرامش اما دیری نپایید. اختلاف بر سر تفسیر مفاد کلیدی توافق، به‌ویژه درباره‌ی کنترل هرمز، به شکافی جدی انجامید و از ۷ ژوئیه، تبادل آتش میان ایران و آمریکا از نو آغاز شد. نکته‌ی برجسته اما این‌جا است، در این دور، اسرائیل برخلاف مرحله‌ی نخست، عملا از میدان جنگ کنار کشیده است، نکته‌ای گنگ و تعجب‌برنگیز، که بسیاری دنبال پاسخی برای آن هستند. درخواستی که رد شد نکته‌ای که این تصویر را پیچیده‌تر می‌کند، این است که کناره‌گیری اسرائیل از در جنگ با ایران، انتخاب یک‌طرفه‌ی اسرائیل نبوده است. بر اساس گزارش‌های رسانه‌های عربی و خود اسرائیل، تل‌آویو به‌صراحت از واشنگتن خواسته بود اجازه دهد به حملات هوایی آمریکا علیه ایران بپیوندد، اما دولت ترامپ این درخواست را نپذیرفته است. شبکه‌ی اسرائیلی کان از این هم فراتر رفته و مدعی شده است که ترامپ مستقیما به اسرائیل دستور داده است کە در هیچ رویارویی نظامی با ایران دخالت نکند، مگر آنکه خود ایران ابتدا اسرائیل را هدف قرار دهد. بنا به گزارش اکسیوس نیز، ترامپ در تماسی با نتانیاهو، از وی خواسته بود به دیپلماسی فرصت دهد و از پاسخ نظامی فوری خودداری کند. این رویکرد، تصویر رایج از «اسرائیل همیشه مشتاق جنگ» را کمی پیچیده‌تر می‌کند. آن‌چه در این مرحله قابل مشاهدە است، نه حاکی از بی‌میلی تل‌آویو، بلکه محدودیتی است که واشنگتن بر آن تحمیل کرده است، شاید برای آنکه دامنه‌ی درگیری کنترل‌پذیر بماند و راه بازگشت به میز مذاکره بسته نشود. ملاحظات داخلی اسرائیل: از غزه تا صندوق رأی با این حال، این تصویر تنها به تصمیم واشنگتن محدود نمی‌شود. خود اسرائیل هم دلایل مستقلی را برای پرهیز از ورود گسترده دارد. ارتش این کشور هم‌زمان با چند جبهه‌ی فرسایشی دیگر مانند لبنان، کرانه‌ی باختری و آماده‌سازی برای دور تازه‌ای از عملیات در غزه، دست‌وپنجه نرم می‌کند و به گفته‌ی برخی مقام‌های نظامی، سطح انضباط در ارتش نیز به پایین‌ترین حد خود در سال‌های اخیر رسیده است. عملیات دوربرد علیه اهدافی در عمق ایران از سوی اسرائیل، هزینه‌ی لجستیکی سنگینی دارد که در شرایط کنونی توجیه‌پذیری کمتری پیدا کرده است. بعد سیاسی داخلی نیز نقش پررنگی را ایفا می‌کند. انتخابات کنست برای ۲۷ اکتبر ۲۰۲۶ تعیین شده و بنیامین نتانیاهو رسما نامزدی خود را اعلام کرده است. نظرسنجی‌ها نشان می‌دهند کە حزب لیکود دیگر برتری قاطع پیشین را ندارد و رقبایی مانند گادی آیزنکوت با حزب «یاشار» فاصله را کم کرده‌اند. در چنین فضایی، ورود به جنگی پرهزینه و بی‌نتیجه‌ی روشن، ریسک سیاسی سنگینی برای نتانیاهو به همراه دارد. در مقابل، حفظ نقش «ناظر آماده‌باش» به او امکان می‌دهد کارنامه‌ی امنیتی خود را بدون تحمل هزینه‌ی مستقیم یک جنگ تازه، به رأی‌دهندگان عرضه کند. تنگە هرمز، نفت و محاسبه‌ منطقه‌ای در این میان بعد اقتصادی نیز نادیده‌گرفتنی نیست. کانون دور جدید درگیری‌ها، برخلاف مرحله‌ی اول که بیشتر حول برنامه‌ی هسته‌ای بود، اکنون به کنترل تنگه‌ی هرمز گره خورده است که سهم بزرگی از انرژی جهان از آن عبور می‌کند. تشدید ناامنی در این منطقه، قیمت نفت را بالا برده و بر اقتصادهای منطقه، از جمله خود اسرائیل، فشار وارد کرده است. کشورهای عربی حاشیه‌ خلیج فارس هم به‌روشنی خواهان مهار این تنش‌ها هستند، چرا که امنیت کشتیرانی برای اقتصادشان حیاتی است. در چنین شرایطی، حفظ روابط عادی‌سازی‌شده با این کشورها برای اسرائیل اهمیتی راهبردی دارد که دخالت مستقیم در جنگی تازه می‌تواند آن را به خطر بیندازد. پایان باز یک بازی احتیاط‌آمیز عدم حضور مستقیم اسرائیل به معنای بی‌طرفی کامل نیست. هرگاه ایران مستقیما اسرائیل را هدف قرار داده است، تل‌آویو بی‌درنگ پاسخ داده است. اما آن‌چه در جریان است، نوعی تقسیم‌کار موقت است، آمریکا بار نظامی اصلی را بر دوش می‌کشد و اسرائیل در حالت آماده‌باش، منتظر لحظه‌ای می‌ماند که یا مجبور به ورود شود یا بتواند از طریق دیپلماسی و فشار اقتصادی به اهداف بلندمدت خود و در رأس همه، جلوگیری از دستیابی ایران به سلاح هسته‌ای برسد. این استراتژی، هرچند در کوتاه‌مدت به کاهش نسبی تنش کمک کرده است، اما ذاتا شکننده است. اگر درگیری‌های کنونی طولانی شوند، یا ایران فرصتی برای بازسازی توان نظامی خود بیابد، فشار داخلی در اسرائیل برای ورود قاطع‌تر افزایش خواهد یافت. در پایان می‌توان گفت، سرنوشت این معادله همان‌قدر که به میدان نبرد در تنگه‌ی هرمز بستگی دارد به صندوق‌های رای اسرائیل در اکتبر و به سرنوشت دیپلماسی‌ای گره خورده که یک‌بار در اسلام‌آباد امضا و در ژوئیه فروپاشید.

سمیە توحیدی با آغاز دور جدید تنشها میان ایران و آمریکا، هم اکنون تأسیسات نظامی آمریکا در سراسر کشورهای حوزە خلیج فارس و حتی دورتر، در اردن به‌ راحتی در برد موشک‌های ایران قرار دارند. این وضعیت میراث تصمیم‌های مربوط به استقرار پایگاه‌های امریکا در دوره‌ای است که نیروهای آمریکایی با دشمنانی به‌مراتب کم‌توان‌تر روبه‌رو بودند. اکنون که جنگ این آسیب‌پذیری را آشکار کرده است، دلایل بیشتری برای انتقال نیروهای آمریکایی به نقاطی دورتر از برد تسلیحات ایران مطرح می‌شود. درگیری میان ایالات متحده و ایران، یکی از مؤلفه‌های سیاست آمریکا، یعنی الگوی استقرار پایگاه‌های آمریکا در خاورمیانه را برجسته کرده است که تا پیش از سال جاری توجه بسیار اندکی به آن می‌شد. پایگاه‌های آمریکا در منطقه اکنون هدف حملات ایران قرار گرفته‌اند و حداقل تا روزهای اخیر گزارشها حاکی از کشته‌شدن دست‌کم ۱۷ نظامی آمریکایی، زخمی‌شدن حدود ۵۰۰ نفر دیگر و واردآمدن میلیاردها دلار خسارت به تجهیزات منجر شده‌اند. استراتژیستهای آمریکایی این معضل را ناشی از یک مشکل جغرافیایی قلمداد می کنند. به بیان ساده، ایالات متحده در سراسر خلیج فارس پایگاه‌هایی را در اختیار دارد که بیش‌ازحد به ایران نزدیک‌اند. بزرگ‌ترین پایگاه آمریکا در خاورمیانه، پایگاه هوایی العدید در قطر است که پیش از آغاز جنگ کنونی، حدود ۱۰ هزار نیروی آمریکایی در آن فعالیت می‌کردند. این پایگاه همچنین مقر فرماندهی پیشرو ستاد فرماندهی مرکزی ایالات متحده، سنتکام، و محل استقرار مرکز عملیات هوایی ترکیبی است که تمامی فعالیت‌های هوایی آمریکا در سراسر خاورمیانه را کنترل می‌کند. پایگاە ناوگان پنجم ایالات متحده و فرماندهی مرکزی نیروهای دریایی آمریکا نیز در بحرین قرار دارد. آمریکا همچنین پایگاه‌های مهمی را در کویت و امارات متحده عربی و حضور نظامی در عمان و عربستان سعودی دارد. تمامی این مراکز به‌راحتی در برد حملات ایران قرار دارند. از نگاە کارشناسان نظامی، الگوی استقرار پایگاه‌ها زمانی منطقی بود که ایالات متحده در افغانستان و عراق با دشمنانی می‌جنگید که از توان حمله به این پایگاه‌ها برخوردار نبودند. در سال ۲۰۰۱، زمانیکە آمریکا عملیات نظامی خود را علیه طالبان در افغانستان آغاز کرد، پایگاه‌های ایالات متحده در خلیج فارس بسیار کارآمد و تقریباً آسیب‌ناپذیر بودند. در جریان جنگ عراق که در سال ۲۰۰۳ آغاز شد نیز وضعیت مشابهی وجود داشت. هیچ‌یک از این دو دشمن قادر نبودند پایگاه‌های آمریکا را با موشک بمباران کند و پهپادها نیز تازه در حال ورود به عرصه نبرد بودند و تهدید محسوب نمی‌شدند. اما این الگوی استقرار پایگاه‌ها امروز و در جریان درگیری با ایران، بسیار آسیب‌پذیر است. با توجه به برد موشک‌ها و پهپادهای موجود در زرادخانه جمهوری اسلامی ایران، پایگاه‌های دورتر آمریکا نیز همچنان در معرض خطر خواهند بود. برای نمونه، پایگاە عریفجان در کویت، کە پایگاە فرماندهی پیشرو ارتش آمریکا است، تنها ۶۲ مایل با ایران فاصله دارد. پایگاه دریایی آمریکا در بحرین حدود ۱۲۸ مایل و پایگاه العدید ۱۷۰ مایل از ایران فاصله دارند. همه این پایگاه‌ها کاملاً در برد موشک‌های ایران قرار گرفته‌اند. برای مقایسه، فاصله ایران تا اسرائیل حدود ۱۱۰۰ مایل است. الگوی استقرار پایگاه‌های ایالات متحده آمریکا در خلیج فارس بازتاب‌دهنده چالش‌های قدیمی، از جمله ضرورت محافظت از متحدان آمریکا در خلیج فارس و منطقه گسترده‌تر خاورمیانه در برابر اتحاد جماهیر شوروی است. این الگو ممکن است در جریان جنگ‌های افغانستان و عراق کارآمد بوده باشد، اما اکنون به میراثی منسوخ تبدیل شده است که از نظر فرماندهان نظامی، استراتژیستها و سیاستمداران جان نیروهای آمریکایی را به خطر می‌اندازد. مجله نیروهای هوایی و فضایی در ژانویه گزارش دادە است کە شماری از نیروهای آمریکایی در حال تخلیه پایگاه هوایی العدید در قطر، پایگاه اصلی نظامی آمریکا در خاورمیانه، هستند... [و] به نظر می‌رسد هواپیماهای آمریکایی نیز منتقل شده‌اند. این نیروها و هواپیماها به کجا منتقل شده‌اند؟ تاکنون ده‌ها فروند هواپیمای آمریکایی به فرودگاه بن‌گوریون و پایگاه هوایی رامون در اسرائیل انتقال یافته‌اند. از سوی دیگر، ایالات متحده همچنین از پایگاه‌هایی در اردن استفاده می‌کند که نیروهای آمریکایی هفته گذشته در آن متحمل تلفاتی شدند و دو نفر از آنان جان باختند. ژنرال بازنشسته فرانک مکنزی، فرمانده پیشین سنتکام، معتقد است انتقال نیروها و تجهیزات بیشتری به مناطق دورتر از ایران و خلیج فارس ضرورت دارد. او در این بارە به میدل ایست آی گفت: هیچ فرد عاقلی هرگز پایگاە فرماندهی پیشرو سنتکام را، آن‌طور که می‌دانید، در فاصله ۱۰۰ مایلی ایران، [در قطر] مستقر نمی‌کند؛ بااین‌حال، این پایگاە دقیقاً در همان‌جا قرار دارد. او الگوی کنونی استقرار پایگاه‌های ایالات متحده را یک بازمانده تاریخی توصیف کردە و بر این باور است کە راهبرد آمریکا برای استقرار پایگاه‌ها با واقعیت موجود در صحنه مطابقت ندارد. مکنزی همچنین بر این باور است کە آمریکا باید نگاە خود را بە غرب معطوف کند، باید استقرار پایگاه در اسرائیل را بررسی کند. به اعتقاد او، فاصله اسرائیل از ایران و اعمال کمترین محدودیت بر حقوق دسترسی، استقرار پایگاه و عبور هوایی آمریکا، موسوم به «ABO»، دو دلیل این ضرورت هستند. از دیگر مکان‌های دورتر از ایران که می‌توان آن‌ها را بررسی کرد، غرب عربستان سعودی و مصر هستند، اما هیچ‌یک از این دو مکان از سامانه‌های پدافند هوایی موجود در اسرائیل برخوردار نیستند و هیچ‌کدام نیز شرایط انعطاف‌پذیرتری در زمینه حقوق دسترسی، استقرار پایگاه و عبور هوایی فراهم نمی‌کنند. بااین‌حال، ازآنجاکه ایالات متحده در چند کشور حاشیه خلیج فارس پایگاه دارد، بهتر است به‌جای متمرکز کردن تمامی تجهیزات و توان هوایی خود در یک مکان، ایجاد پایگاه‌های جدید و پراکنده در چند نقطه را بررسی کند. اما انجام این کار به‌آسانیِ سخن گفتن درباره آن نیست. اسرائیل ممکن است از استقرار یک پایگاه آمریکایی استقبال کند، اما مصر، عربستان سعودی یا دیگر کشورهای منطقه ممکن است چنین پایگاهی را باری بر دوش خود بدانند که احتمالاً حملات را متوجه آن‌ها خواهد کرد. این کشورها همچنین ممکن است میزبانی از چنین پایگاهی را ابزاری برای اعمال نفوذ بر ایالات متحده و گرفتن امتیازهای سیاسی یا، در مورد مصر، دریافت کمک‌های بیشتر از آمریکا تلقی کنند. افزون بر این، بە نظر می رسد کە احداث پایگاه‌های جدید در مقطعی که بودجه دفاعی ایالات متحده با فشارهای سنگینی روبه‌رو است، هزینه بسیار زیادی را در پی داشتە باشد. قطر در سال ۱۹۹۶ بین یک تا دو میلیارد دلار برای ساخت پایگاه العدید هزینه کرد و از آن زمان تاکنون نیز بیش از شش میلیارد دلار دیگر صرف نگهداری از آن کرده است. الگوی جدید استقرار پایگاه‌های آمریکا بی‌تردید در آیندەای بعد از حل و فصل مسالە ایران موضوع بحث و بررسی قرار خواهد گرفت. مارک مونتگمری، دریابان بازنشسته نیروی دریایی ایالات متحده، در گفت‌وگویی با شبکه فاکس‌نیوز گفتە است کە ارتش آمریکا از هم‌اکنون برای جایگزینی پایگاه‌هایی که فاصله بسیار کمی با ایران دارند، به مکان‌های دیگری چشم دوختە است. در این بارە مونتگمری همچنین اعلام نمودە است کە ما دیگر مانند پیش از جنگ به این پایگاه‌ها متکی نیستیم. فکر می‌کنم این نیروها را در نقاط دیگری مستقر خواهیم کرد. اینکه این نیروها به کجا و در چه زمانی منتقل خواهند شد و چه کسی هزینه مکان‌های جدید را پرداخت خواهد کرد، پرسش‌هایی هستند که ارتش و کنگره ایالات متحده در حال بررسی آن‌ها هستند. اما بە نظر می رسد سمت و سوهای این مسالە استراتژیک برای آمریکا، همچنان حول تسلیم یا توافق با ایران رقم خواهد خورد.

زریان خالدی صنعت خودروسازی در ایران امروز در موقعیتی کم‌سابقه و متناقض قرار دارد: از یک‌سو به یکی از گران‌ترین کالاهای مصرفی برای بخش بزرگی از جامعه تبدیل شده و از سوی دیگر، همچنان با چالش‌های جدی ایمنی روبه‌رو است. این دوگانگی در حالی روی دادە است کە این صنعت هم‌زمان نماد شعار خودکفایی در چهار دهه اخیر به شمار می‌رود. این یادداشت نشان می‌دهد که گرانی، ناایمنی و سیاست خودکفایی، پدیده‌هایی جدا از هم نیستند، بلکه حاصل ساختاری اقتصادی-سیاسی هستند که نه‌تنها انتخاب مصرف‌کننده را محدود کرده است بلکه جانش را نیز به خطر انداخته است. صنعت خودرو ایران، نه پیش از انقلاب و نه پس از آن، هرگز بر پایه‌ی تولید واقعی و مستقل شکل نگرفت. شرکت ایران ناسیونال کە بعدها به ایران‌خودرو تغییر نام داد، در سال ۱۳۴۱ با هدف مونتاژ خودرو تأسیس شد و نخستین محصول فراگیر آن، پیکان، در سال ۱۳۴۶ بر اساس قراردادی با کمپانی روتس/تالبوت انگلیس و با استفاده از قطعات وارداتی، وارد خط تولید شد. طراحی، مهندسی و حتی نام اصلی این خودرو (هیلمن هانتر) متعلق به ایران نبود. این الگو در دهه‌های بعد نیز تکرار شد. پس از انقلاب، پروانه‌ی تولید پژو ۴۰۵ از فرانسه گرفته شد کە تا امروز ادامه دارد. این الگوی مونتاژی، برخلاف روایت رسمی، هرگز به تولید واقعی و مستقل منجر نشد. بر اساس گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس در سال ۱۴۰۳، بیش از ۲.۱ میلیارد دلار برای مونتاژ خودرو در داخل کشور ایران هزینه شده است. درحالی‌که واردات مستقیم خودروی کامل تنها ۱.۵۹ میلیارد دلار هزینه داشته است. این گزارش نتیجه می‌گیرد که صنعت خودرو با وجود ادعای خودکفایی، همچنان وابستگی گسترده‌ای به واردات قطعات دارد و از تردید شدید درباره ادعای تولید کاملاً داخلی و ناتوانی قطعه‌سازان در ساخت فناوری‌های پیچیده رنج می‌برد. همچنین، هدف‌گذاری رسمی برای تولید سه میلیون خودرو تا سال ۱۴۰۴، کمتر از ۵۵ درصد محقق شد. درحالی‌که در همین بازه زمانی، به‌جای کاهش هزینه‌ی تولید، قیمت خودرو بیش از ده برابر افزایش یافت. اگر در واقعیت، صنعت خودروسازی در ایران همواره بر اساس مونتاژ بوده است، چرا این مونتاژ در گفتمان جمهوری اسلامی به نمادی از استقلال و مقاومت تبدیل شدە است؟ پاسخ را باید نه در ماهیت صنعتی‌ آن، بلکه در کارکرد ایدئولوژیک این شعار، جستجو کرد. مفهوم اقتصاد مقاومتی، که در ادبیات رهبر سابق جمهوری اسلامی ایران صورت‌بندی و به سیاست رسمی بدل شد، خودکفایی صنعتی را نه به‌عنوان یک هدف اقتصادی قابل‌سنجش، بلکه به‌عنوان ابزاری برای بقا در برابر تحریم و فشار بین‌المللی معرفی می‌کند. در این چارچوب، حتی خودرویی که با قطعات وارداتی مونتاژ می‌شود، تنها به دلیل آن‌که در «داخل مرزهای کشور» سرهم شده، ارزش نمادین پیدا می‌کند. هر پراید یا تیبا، فارغ از کیفیت پایین آن، می‌تواند به نشانه‌ای برای اثبات این ادعا تبدیل ‌شوند که ایران در شرایط تحریم نیز می‌تواند خود محصول تولید کند. این کارکرد نمادین، مستقل از آمار واقعی وابستگی ارزی، تداوم می‌یابد، زیرا بیش از آن‌که نیازی صنعتی را پاسخ دهد، کارکردی سیاسی دارد. در سوی دیگر ماجرا، سیاست واردات خودرو در ایران، در سه دهه‌ی اخیر، همواره میان دو قطب آزادسازی و ممنوعیت در نوسان بود است. اگرچە از اواخر دهه‌ی ۱۳۶۰ به‌مدت ۱۳ سال واردات خودرو آزاد شد اما از سال ۱۳۷۳ به بعد به‌دلیل مشکلات ارزی دوباره ممنوع شد. آنچه امروز باقی مانده است، نظامی دوگانه است. از یک سو ممنوعیت مطلق واردات خودروهایی با حجم موتور بالای ۲۵۰۰ سی‌سی و از سوی دیگر امکان واردات محدود خودرو با تعرفه‌هایی که در برخی موارد به ۱۹۰ درصد ارزش خودرو می‌رسد. این هزینه‌ها با مالیات بر ارزش افزوده، عوارض هلال‌احمر و دیگر عوارض قانونی نیز افزایش می‌یابد. نتیجه‌ی عملی چنین سیاستی این است که واردات خودرو نه مطلقا ممنوع، بلکه به فعالیتی انحصاری و پرسود برای دولت تبدیل شده است. هر خودرویی که وارد ایران می‌شود، بخش قابل توجهی از قیمت نهایی آن مستقیماً به خزانه دولتی بازمی‌گردد، درحالیکه همین تعرفه‌ی سنگین دسترسی مصرف‌کننده عادی به این بازار را عملا محدود می‌کند. این وضعیت، بازار داخلی خودرو را نیز به‌طور مستقیم تحت تأثیر قرار داده است. در شرایطی که رقابت خارجی تقریبا محدود شده، دو خودروساز بزرگ دولتی و شبه‌دولتی، یعنی ایران‌خودرو و سایپا، بخش عمده‌ای از بازار خودروهای سواری داخلی را در اختیار دارند. حتی پس از واگذاری بخشی از سهام ایران‌خودرو در بهمن ۱۴۰۳، دولت همچنان حدود ۲۰ درصد سهام این شرکت را در اختیار دارد و ایران‌خودرو به‌تنهایی نزدیک به ۵۷ درصد بازار خودروهای سواری را در دست دارد. این ساختار حمایتی، به تولیدکننده امکان می‌دهد بدون فشار رقابتی واقعی، کالایی با کیفیت پایین را با قیمتی که سالانه چندبرابر می‌شود، به فروش برساند بدون آنکه نیازی به بهبود واقعی کیفیت یا کاهش قیمت احساس کند. در همین حال، مناطق آزاد تجاری ایران -کیش، قشم، چابهار، انزلی، ارس، اروند و ماکو- مسیری موازی و کاملاً متفاوت باز کرده‌اند. در این مناطق، واردات خودرو از برخی حقوق ورودی و سود بازرگانی معاف بودە و خودروهای روز جهان، بدون تعرفه‌ی سنگین، وارد می‌شوند. اما این خودروها تنها با پلاک منطقه‌ای می‌توانند در محدوده‌ی همان منطقه تردد کنند و خروجشان به سرزمین اصلی منوط به کسب مجوز و پرداخت حقوق ورودی است. بر اساس مصوبه‌ی بودجه‌ی ۱۴۰۵، تنها به تعداد محدودی از این خودروها (پنجاه‌هزار دستگاه) اجازه داده شده با بیست درصد تخفیف در حقوق ورودی، پلاک ملی بگیرند. این سازوکار عملاً یک کانال دوم درآمدزایی برای دولت ایجاد کرده است. همچنین صرفا کسانی که توان مالی یا دسترسی جغرافیایی به این مناطق دارند، می‌توانند خودروی به‌مراتب باکیفیت‌‌تر تهیه کنند، اما این امتیاز به‌عنوان یک حق عمومی در اختیار همه شهروندان قرار نمی‌گیرد، بلکه عملا به کالایی تبدیل شده است که دسترسی به آن همچنان وابسته به سازوکارها و مجوزهای دولتی است. پیامد مستقیم این معماری برای شهروند عادی، دورشدن فزاینده‌ی خودرو از دسترس وی است. در سال ۱۳۹۲، خرید یک پراید معادل سی ماه حداقل دستمزد یک کارگر بود، اما امروز همان خودرو معادل بیش از پنجاه ماه دستمزد است. طبق برآوردهای اخیر، ارزان‌ترین خودروی داخلی (ساینا) معادل ۴۴ ماه حقوق کارگر، کوییک اتوماتیک ۶۱ ماه و برخی مدل‌های بالاتر بیش از صد ماه حقوق قیمت دارند. به بیان دیگر، کارگری که با حداقل دستمزد کار می‌کند باید بیش از سه تا هشت سال، بدون هیچ هزینه‌ دیگری، پس‌انداز کند تا صاحب ابتدایی‌ترین خودروی تولید داخل شود. بُعد فراموش‌شده‌ی این بحران، مساله ایمنی است. آمار سازمان پزشکی قانونی نشان می‌دهد در سال‌های ۱۴۰۱ و ۱۴۰۲ به‌ترتیب حدود ۱۹هزار و ۴۹۰ و ۲۰هزار و ۴۵ نفر در تصادفات رانندگی جان باختند. به عبارتی در همین دو سال بیش از سی‌ونه هزار نفر کشته شده است. طبق گزارش یونیسف، نرخ سوانح رانندگی در ایران بیست برابر میانگین جهانی است. در تعطیلات نوروز ۱۴۰۳، از میان خودروهای درگیر در تصادفات منجر به جرح یا فوت، نود درصد خودروی داخلی و تنها ده درصد خودروی خارجی بودند. این نسبت به‌روشنی نشان می‌دهد مسئولیت اصلی این کشتار بر عهده همان خودروهایی است که سیاست حمایتی دولت تولیدشان را تضمین کرده است. این مسئله صرفا به برداشت عمومی محدود نبودە و در ارزیابی‌های ایمنی نیز بازتاب یافته است. در تست تصادف، خودروی پراید تنها به‌سختی به دو ستاره از پنج ستاره‌ی ایمنی دست می‌یابد. ستون‌ها و سقف آن دچار پیچش می‌شوند، درها باز می‌شوند و داشبورد به پای راننده آسیب جدی می‌زند. خودروی تیبا نیز هرگز از سوی نهادهای معتبر بین‌المللی مانند یورو‌ان‌کپ تست نشده و بر اساس ارزیابی‌های داخلی، به‌سختی به دو ستاره می‌رسد. محدودیت واردات و فقدان رقابت موثر خارجی، از عوامل اصلی تداوم تولید چنین خودروهایی با فاصله قابل توجه از استانداردهای جهانی است. آنچه در نگاه نخست مجموعه‌ای از سیاست‌های پراکنده به‌نظر می‌رسد- ممنوعیت واردات، تعرفه‌ی سنگین، مناطق آزاد گزینشی، شعار خودکفایی- در واقع اجزای یک ساختار واحد در سیاست‌گذاری خودرو هستند. این ساختار از یک سو با محدود کردن حضور رقبای خارجی، انحصار تولیدکننده‌ی داخلی را تضمین می‌کند و از از سوی دیگر از محل تعرفه‌ها و مجوزهای وارداتی، برای دولت درآمد ایجاد می‌کند. دولت در مناطق آزاد، کانال درآمدی موازی‌ای برای اقشار مرفه‌تر می‌گشاید و با روایت خودکفایی، محصول نازل این نظام را به نمادی از مقاومت ملی بدل می‌کند. در چنین شرایطی، مصرف‌کننده عادی که نه توان مالی خرید خودروهای وارداتی را دارد و نه امکان بهره‌مندی از امتیازات مناطق آزاد، بیشترین هزینه این نظام را پرداخت می‌کند که هم در قیمت خودرو و هم در کیفیت و ایمنی آن خود را نشان می‌دهد.

حملات نظامی آمریکا به ایران برای یازدهمین شب متوالی ادامه یافت و گزارش‌ها حاکی از هدف قرار گرفتن مناطقی در دست‌کم ۱۰ استان، از آذربایجان شرقی و کردستان تا خوزستان، بوشهر و سیستان و بلوچستان است. هم‌زمان، سامانه‌های پدافند هوایی در چند نقطه تهران فعال شدند و ارتش و سپاه پاسداران انقلاب اسلامی نیز از ادامه حملات به مواضع آمریکا در منطقه خبر دادند. بامداد چهارشنبه ۳۱ تیرماه، برخلاف شب‌های گذشته که بخش عمده حملات آمریکا بر جنوب ایران متمرکز بود، گزارش‌هایی از حمله به مناطقی در غرب و شمال‌غرب کشور منتشر شد. رسانه‌های داخلی ایران همچنین از شنیده شدن صدای انفجار یا فعالیت پدافند هوایی در تهران، تبریز، بانه، کبودراهنگ، کنگاور، ایلام، خوزستان، بوشهر و چابهار خبر دادند. پایگاه خبری جماران گزارش داد که از حدود ساعت سه و نیم بامداد، سامانه‌های پدافند هوایی در شرق، غرب، شمال‌شرق و جنوب تهران چند بار فعال شدند. برخی منابع محلی گفتند این سامانه‌ها در حال مقابله با اهداف پروازی کوچک یا ریزپرنده‌های احتمالی بوده‌اند. مقام‌های ایرانی تاکنون درباره ماهیت این اهداف و نتیجه عملکرد سامانه‌های پدافندی توضیح بیشتری نداده‌اند. در آذربایجان شرقی، مدیریت بحران استانداری اعلام کرد یک مرکز نظامی در اطراف تبریز حدود ساعت دو و ۴۰ دقیقه بامداد هدف حمله هوایی قرار گرفته است. این نهاد دولتی تاکید کرد که هیچ نقطه‌ای در داخل شهر تبریز هدف قرار نگرفته و انفجارها در خارج از محدوده شهری رخ داده است. هنوز گزارشی از تلفات یا میزان خسارت‌های این حمله منتشر نشده است. این دومین حمله گزارش‌شده به اطراف تبریز در روزهای اخیر است. مقام‌های محلی گفته بودند حمله بامداد دوشنبه ۲۹ تیر به این منطقه یک کشته و چند زخمی بر جای گذاشته است. در استان کردستان نیز مقام‌های محلی از هدف قرار گرفتن نقطه‌ای در خارج از محدوده شهری بانه در ساعت دو و ۵۵ دقیقه بامداد خبر دادند. آن‌ها گفتند شرایط در این شهرستان عادی است و حمله، امنیت مناطق مسکونی را مختل نکرده است. جزئیاتی درباره نوع هدف یا خسارت‌های احتمالی منتشر نشده است. معاون سیاسی، امنیتی و اجتماعی استانداری همدان نیز تایید کرد که نقاطی در شهرستان کبودراهنگ هدف حمله هوایی آمریکا قرار گرفته‌اند، اما درباره محل دقیق اهداف توضیحی نداد. پایگاه هوایی نوژه در نزدیکی کبودراهنگ قرار دارد، با این حال مشخص نیست آیا این پایگاه هدف حمله بوده است یا نه. در ایلام، مقام‌های محلی حمله به ارتفاعات دینارکوه در شهرستان آبدانان و منطقه انارک در شهرستان چوار را تایید کردند. فرماندار آبدانان گفت حمله به دینارکوه تلفات جانی نداشته است. بر اساس گزارش‌ها، حمله به انارک موجب آتش‌سوزی در بخشی از اراضی منابع طبیعی شد، اما از وارد شدن خسارت به مناطق مسکونی گزارشی منتشر نشده است. حملات به جنوب ایران نیز ادامه یافت. استانداری خوزستان از هدف قرار گرفتن نقاطی در اطراف بهبهان، امیدیه و هندیجان خبر داد. ساکنان بندر ماهشهر نیز از شنیده شدن چند صدای انفجار خبر داده‌اند، اما محل دقیق و منشأ این انفجارها اعلام نشده است. در بوشهر، فرمانداری از شنیده شدن دو انفجار خبر داد و گفت بررسی‌های اولیه حاکی از حمله به دو نقطه در حومه شهر است. محمد مظفری، فرماندار بوشهر، گفت تا زمان انتشار گزارش اولیه، خسارتی به زیرساخت‌های شهری وارد نشده و ارزیابی‌های بیشتر ادامه دارد. در سیستان و بلوچستان نیز رسانه‌های دولتی ایران از شنیده شدن چهار انفجار در چابهار و صدای پرواز هواپیما خبر دادند. گزارش‌هایی نیز از وقوع انفجار در محدوده کنارک منتشر شد. مقام‌های استانی گفتند شرایط پس از این رویدادها تحت کنترل قرار گرفته است. در مقابل، معاون استانداری هرمزگان گزارش‌های اولیه درباره حمله به سیریک و بندرعباس را رد کرد و گفت تا ساعت سه و ۱۵ دقیقه بامداد، انفجار یا حمله‌ای در این استان ثبت نشده بود. فرماندهی مرکزی ایالات متحده، سنتکام، اعلام کرد عملیات یازدهمین شب از ساعت هفت عصر به وقت شرق آمریکا آغاز شده و با هدف تضعیف توانایی ایران برای تهدید کشتیرانی تجاری در تنگه هرمز انجام گرفته است. سنتکام ساعاتی بعد، از پایان عملیات خبر داد و گفت مراکز عملیاتی نظامی، تجهیزات و توانمندی‌های دریایی، آشیانه‌های هواپیما، مراکز نگهداری پهپاد و زیرساخت‌های لجستیکی نظامی ایران هدف قرار گرفته‌اند. این فرماندهی همچنین مدعی شد ایران طی سه ماه گذشته بیش از ۳۰ کشتی تجاری را در تنگه هرمز هدف قرار داده است. ایران درباره این آمار اظهار نظر نکرده است. در واکنش، ارتش ایران اعلام کرد در مرحله بیست‌ویکم عملیات «صاعقه»، پایگاه‌ها و مراکز آمریکا در کویت را با پهپاد هدف قرار داده است. سپاه پاسداران انقلاب اسلامی نیز گفت عملیات موسوم به «تنبیه متجاوز آمریکایی» ادامه دارد. هنوز گزارش مستقلی از اهداف، میزان خسارت‌ها یا تلفات احتمالی حملات دو طرف منتشر نشده است.

انتخاب خلیل الحیه به ریاست دفتر سیاسی حماس بیش از آنکه نشانه تغییر راهبردی باشد، بیانگر تلاش این جنبش برای حفظ انسجام رهبری پس از کشته شدن شماری از رهبران ارشد آن است. الحیه از نزدیک‌ترین متحدان یحیی السنوار به شمار می‌رود و در سال‌های اخیر، هم در مدیریت مذاکرات آتش‌بس و هم در هدایت روابط حماس با ایران و حزب‌الله نقش محوری داشته است. از این رو، انتظار می‌رود دوره انتقالی تحت رهبری او بیش از هر چیز بر تداوم سیاست‌های پیشین و بازآرایی ساختار رهبری حماس متمرکز باشد. روز گذشتە، خلیل الحیه با پیروزی در انتخابات ریاست دفتر سیاسی حماس، هدایت این گروە را برای یک دوره انتقالی و موقت بر عهده گرفت که انتظار می رود زمینه‌ساز مرحله‌ای تازه در سیاستهای حماس باشد. این تحول در شرایطی رخ می‌دهد که حماس پس از حمله هفتم اکتبر ۲۰۲۳، شماری از برجسته‌ترین رهبران خود را در پی عملیات‌های ترور اسرائیل از دست داده است. الحیه در این انتخابات با خالد مشعل در رقابت بود و برای نخستین بار به ریاست دفتر سیاسی حماس رسید. او در زمان حمله هفتم اکتبر، معاون یحیی السنوار رئیس حماس در نوار غزه بود و پس از کشته شدن اسماعیل هنیه، رئیس پیشین دفتر سیاسی حماس، در پایان ژوئیه ۲۰۲۴ و در جریان سفرش به تهران، یحیی السنوار رهبری این جنبش را بر عهده گرفت، اما او نیز در اکتبر همان سال کشته شد. در فاصله میان کشته شدن هنیه و انتخاب الحیه، او ریاست حماس در نوار غزه را حفظ کرد و هم‌زمان ریاست هیأت مذاکره‌کننده این گروە را در گفت‌وگوهای آتش‌بس بر عهده داشت. الحیه همچنین عضو شورای رهبری موقتی بود که برای اداره امور این گروە تشکیل شد. در این شورا، خالد مشعل، زاهر جبارین مسئول حماس در کرانه باختری، نزار عوض‌الله، دبیر شورا، و محمد درویش، رئیس مجلس شورای حماس، نیز عضویت داشتند. خلیل الحیه در سال ۱۹۶۰ در نوار غزه متولد شدە است. او در اوایل دهه ۱۹۸۰ به گروە اخوان‌المسلمین پیوست که بعدها جنبش حماس از متن آن برآمد. الحیه از زمان تأسیس حماس در سال ۱۹۸۷ نیز از اعضای این جنبش بوده است. در سپتامبر ۲۰۲۵، او در دوحه هدف عملیاتی قرار گرفت که شماری از رهبران حماس را نیز هدف قرار داده بود. در این حمله، همام، یکی از پسرانش، به همراه سه تن از همراهانش کشته شد. پیش از آن نیز عزام، چهارمین پسر الحیه، در حمله‌ای در نوار غزه که یکی از نیروهای میدانی گردان‌های عزالدین قسام، شاخه نظامی حماس را نیز هدف قرار داده بود، بە قتل رسید. اعضای خانواده الحیه پیش از این نیز بارها هدف حملات اسرائیل قرار گرفته‌اند. در سال ۲۰۰۷، حمله هوایی به خانه او در محله شجاعیه شهر غزه به کشته شدن شماری از بستگانش انجامید. هفت سال بعد و در جریان جنگ ۲۰۱۴، خانه اسامه، پسر بزرگ الحیه، هدف بمباران قرار گرفت و او به همراه همسر و سه فرزندش کشته شدند. نام خلیل الحیه در جریان انتخابات قانون‌گذاری فلسطین در سال ۲۰۰۶ بیش از گذشته مطرح شد که در جریان آن حماس با جنبش فتح رقابت می‌کرد. او در آن دوره با حضور در نشست‌های خبری، سیاست‌های تشکیلات خودگردان فلسطین را فاقد مشروعیت می‌دانست. این مواضع، به‌ویژه پس از پیروزی حماس در انتخابات، جایگاه او را در میان رهبران این جنبش بیش از پیش تثبیت کرد. پس از آنکه حماس در سال ۲۰۰۷ کنترل نوار غزه را در دست گرفت، خلیل الحیه به‌تدریج به یکی از چهره‌های بانفوذ این جنبش تبدیل شد. او فعالیت سیاسی خود را از مسئولیت‌های محلی در شهر غزه آغاز کرد، سپس به رده رهبری حماس در سراسر نوار غزه راه یافت و سرانجام در جمع رهبران ارشد جنبش قرار گرفت. حمایت مستمر فرماندهان شاخه نظامی حماس، از جمله احمد الجعبری و عزالدین الحداد، در پیشرفت سیاسی او نقشی مهم داشت. تلاش‌های مکرر برای ترور الحیه و کشته شدن شماری از فرزندانش نیز به اعتبار و نفوذ او در درون حماس افزود و تصویر او را به‌عنوان یکی از رهبران حماس تقویت کرد. پیش از حمله هفتم اکتبر ۲۰۲۳، یحیی السنوار از الحیه و شماری دیگر از اعضای دفتر سیاسی حماس در غزه خواست این منطقه را ترک و مسئولیت‌هایی را در خارج از نوار غزه بر عهده بگیرند. افرادی که به خارج فرستاده شدند، از طرح اصلی السنوار اطلاعی نداشتند و تصور می‌کردند خروجشان تنها با مأموریت‌های خارجی و وظایف سازمانی آنان ارتباط دارد. الحیه در جریان جنگ، در مصاحبه‌ای با مرکز اطلاع‌رسانی فلسطین، رسانه وابسته به حماس گفت هدف اولیه از حمله هفتم اکتبر آغاز یک جنگ گسترده نبود. بلکە به گفته او، حماس این حمله را بە عنوان عملیاتی محدود طراحی کرده بود تا شماری از نظامیان اسرائیلی را به اسارت درآورد و آنان را با زندانیان فلسطینی مبادله کند. الحیه در سراسر دوره جنگ، چه در مواضع داخلی حماس و چه در عرصه سیاسی خارج از این جنبش، همواره از تصمیم یحیی السنوار و فرماندهان گردان‌های عزالدین قسام برای اجرای حمله هفتم اکتبر دفاع کرد. او در کنار نزار عوض‌الله، عضو کنونی دفتر سیاسی حماس، اکنون از جمله چهره‌هایی به شمار می‌رود که مهم‌ترین تصمیم‌ها را در مذاکرات جاری این جنبش اتخاذ می‌کنند. الحیه پیش از این نیز در مذاکرات مربوط به جنگ غزه در سال ۲۰۱۴ و گفت‌وگوهای پس از نبرد سیف‌القدس در سال ۲۰۲۱، نقش فعالی را در هیأت مذاکره‌کننده حماس داشت. الحیه همچنین از جمله رهبران حماس بود که از رویکرد یحیی السنوار برای سوق دادن این جنبش به سمت ازسرگیری روابط با ایران و تحکیم مناسبات با حزب‌الله لبنان حمایت می‌کرد. او به‌تدریج روابط نزدیکی با هر دو طرف برقرار کرد و در کنار صالح العاروری، مسئولیت هدایت دیدارهای حماس با رهبران حزب‌الله لبنان و مقام‌های جمهوری اسلامی ایران را بر عهده گرفت. الحیه همچنین در سال ۲۰۲۲ به نمایندگی از حماس در دیدار با بشار اسد، رئیس‌جمهور مخلوع سوریه، شرکت کرد. این دیدار بخشی از روندی بود که با هدف احیای روابط میان دو طرف آغاز شد، اما هرگز به سرانجام نرسید. انتظار می‌رود الحیه در مسئولیت جدید خود نیز همین رویکرد را مبنی بر تداوم پیوند حماس با آنچه کە محور مقاومت خوانده می‌شود، تداوم بخشد. این محور پس از حمله گسترده حماس در هفتم اکتبر ۲۰۲۳، هدف حملات سنگین اسرائیل قرار گرفت و متحمل ضربه‌های سختی شد. در حلقه نزدیکان الحیه نیز شمار زیادی از چهره‌های نزدیک به یحیی السنوار حضور دارند که همین مشی سیاسی را دنبال می‌کنند. بیشتر این افراد از زندانیان فلسطینی هستند که در چارچوب توافق مبادله اسرا در پرونده گلعاد شالیت در سال ۲۰۱۱ آزاد شدند.

حملات آمریکا به شبکه مواصلاتی جنوب ایران، بخشی از راهبردی برای فرسایش توان لجستیکی و محدود کردن قدرت چانه‌زنی تهران است. جمهوری اسلامی با تداوم حملات موشکی و پهپادی به کشورهای خلیج فارس، هزینه‌های جنگ را افزایش داده و زمینه تشدید فشار نظامی را فراهم کرده است. با این حال، تخریب زیرساخت‌های غیرنظامی و تلفات انسانی، مشروعیت این کارزار را زیر سؤال می‌برد. اکنون تهران میان پذیرش مذاکره‌ای پرهزینه و ادامه مسیری قرار گرفته که می‌تواند به انزوا، فرسایش و از دست رفتن اهرم‌های راهبردی منجر شود. در هفتمین شب از تداوم حملات هوایی گسترده ایالات متحده به ایران، نیروهای آمریکایی با استفاده از جنگنده‌ها، پهپادها و کشتی‌های جنگی، حملات دقیقی را علیه زیرساخت‌های ترابری جنوب ایران به اجرا گذاشتند. بامداد جمعه ۲۶ تیرماه، دست‌کم ۶ پل در شهرستان خمیر استان هرمزگان هدف قرار گرفت و تخریب شد. پل‌هایی نظیر پل گریوه در مسیر بندرعباس‑خمیر‑لار، پل روستای مارو و پل نیمه‌کاره محور بندر خمیر از جمله اهداف این حملات بوده‌اند. هم‌زمان، برج مراقبت دریایی چابهار برای سومین بار در یک هفته هدف حمله قرار گرفته است. اما برای درک این حملات، باید آن را نه به‌عنوان یک عملیات صرفاً نظامی، بلکه به‌عنوان حلقه‌ای از زنجیره‌ی فشار حداکثری ترامپ برای رساندن ایران به پای میز مذاکره و امضای یک توافق جدید تحلیل کرد. هسته‌ی مرکزی استراتژی ترامپ، مذاکره از موضع قدرت است. او بارها اعلام کرده است که قصد ندارد با ایران وارد یک جنگ تمام‌عیار و طولانی شود، بلکه می‌خواهد با اعمال فشار بی‌سابقه، تهران را مجبور به عقب‌نشینی از مواضع خود کند. در این چارچوب، تمامی اقدامات نظامی، از حملات هوایی به زیرساخت‌ها گرفته تا تهدید به اشغال جزیره خارک، در خدمت یک هدف واحد، ایجاد هزینه‌های سنگین برای ایران قرار دارند تا ادامه‌ی مقاومت غیرممکن گشتە و تهران به پذیرش یک توافق جامع وادار شود. در این بارە، ترامپ در مصاحبه با فاکس نیوز به صراحت اعلام نمودە است کەتمام پل‌هایشان را نابود خواهیم کرد، مگر اینکه پای میز مذاکره بنشینند. این جمله، ماهیت ابزاری تمام حملات را آشکار می‌سازد. برای تحقق این هدف، واشنگتن دو راهبرد مکمل را در پیش گرفته است. راهبرد نخست، فلج کردن توان لجستیکی و نظامی ایران از طریق تخریب شبکه‌ی ترابری جنوب است. بندرعباس به عنوان بزرگ‌ترین بندر ایران و پایگاه کلیدی نیروی دریایی ارتش و سپاه پاسداران، حلقه‌ی مرکزی این راهبرد است. با تخریب پل‌های مسیر بندرعباس‑خمیر‑لار، ارتباط این بندر راهبردی با جنوب و به‌تبع آن با مرکز ایران به طور کامل قطع می‌شود. تخریب پل‌های متعدد، هم‌زمان پایگاه‌های ساحلی ایران در امتداد تنگه هرمز را از یکدیگر و از پشتیبانی سرزمین اصلی منزوی می‌سازد. هدف از این اقدامات، از بین بردن توان ایران برای بستن مجدد تنگه هرمز و ادامه‌ی فشار بر بازارهای نفت است. راهبرد دوم، تهدید به اشغال جزیره خارک بە عنوان اهرم نهایی فشار است. این جزیرە، مهم‌ترین مرکز صدور نفت است که حدود ۹۰ درصد از صادرات نفتی ایران از آن عبور می‌کند. ترامپ به‌صراحت تایید کرده است که اگر به اندازه کافی آن‌ها را تضعیف کنیم، جزیره خارک را تصرف خواهم کرد. اما نکته‌ی کلیدی و بحث‌برانگیز، اشاره‌ی او به انجام عملیات زمینی توسط افراد دیگر است. ترامپ در گفت‌وگو با فاکس نیوز تصریح کرد: گاهی اوقات به یک کارزار زمینی نیاز دارید، اما افراد دیگری هستند که کارزار زمینی را برای ما انجام خواهند داد. تحلیل‌گران، اسرائیل را محتمل‌ترین گزینه می‌دانند؛ چرا که هم‌اکنون این کشور، در کنار آمریکا در حال جنگ با ایران است و نیروهای ویژه‌اش توانایی بالقوه برای مشارکت در چنین عملیاتی را دارند. امارات متحده عربی نیز به عنوان گزینه‌ای دیگر مطرح است، هرچند موانع سیاسی جدی، از جمله تلاش‌های اخیر امارات برای کاهش تنش با ایران و هشدار تهران درباره‌ی حمله به اهداف امارات، این گزینه را پیچیده‌تر می‌سازد. با این حال، صرف‌نظر از اینکه چه کشوری عملیات زمینی را انجام دهد، اشغال خارک با چالش‌های بزرگی روبروست و در نهایت به پشتیبانی مستمر آمریکا وابسته است. اما آنچه این سناریو را به یک تهدید جدی تبدیل می‌کند، این است که ترامپ با طرح آن، هزینه‌های عدم توافق را به حداکثر ممکن رسانده است. او به ایران اعلام کردە است کە یا اکنون با شرایط آمریکا موافقت می‌کند، یا با از دست دادن زیرساخت‌هایت و سپس اشغال خارک، عملاً توان چانه‌زنی خود را از دست خواهد داد. این رویکرد، همان مذاکره از موضع قدرت است که ترامپ از ابتدای کارزار انتخاباتی خود بر آن تأکید داشته است. حملات به پل‌ها، تلفات انسانی نیز داشته است؛ بر اساس گزارش‌های رسمی، حملات به دو پل در نزدیکی بندر خمیر منجر به کشته شدن ۷ نفر و مجروح شدن ۹ نفر دیگر شده است و از منظر حقوق بین‌الملل، حمله عمدی به زیرساخت‌های غیرنظامی می‌تواند جنایت جنگی محسوب شود. در مقابل، ایران نیز بە مواضع احزاب کردستانی در اقلیم کردستان، در کشورهای حوزە خلیج فارس حملە و باعث قتل غیرنظامیان شدە است. تمامی این موارد، بە پیچیدگی مسائل انسانی و طرح جنایات جنگی از سوی ایران و آمریکا در جریان این جنگ انجامیدە است. در نهایت، آنچه امروز به عنوان حمله آمریکا به پل‌ها، یا حملات ایران بە زیرساختهای کشورهای حوزە خلیج فارس مشاهده می‌شود، بخشی از جنگی بە شمار می رود کە بنابە اظهارات امروز عباس عراقچی، نتیجە عدم مذاکرە زودتر با آمریکا است. در بعد دیگر، حملات آمریکا بە پلها و برخی از زیرساختهای مواصلاتی ایران، نه یک عملیات تنبیهی صرف و نه مقدمه‌ای اجتناب‌ناپذیر برای اشغال، بلکه ابزاری برای تغییر محاسبات راهبردی ایران و وادار کردن آن به پذیرش توافقی است که ترامپ آن را بهتر از توافق قبلی می‌داند. اگر ایران پای میز مذاکره بنشیند، حملات متوقف خواهد شد و اگر نه، تهدید اشغال خارک به عنوان آخرین اهرم، عملیاتی خواهد شد. این همان منطقی است که ترامپ از پیش اعلام کرده و گفته بود: هفته بعد اوضاع برای آن‌ها واقعاً بد می‌شود، مگر اینکه پای میز مذاکره بنشینند.

چرخش تازه آنکارا در قبال سامانه اس-۴۰۰، بیش از آنکه صرفاً یک معامله تسلیحاتی باشد، نشانه تغییر در محاسبات راهبردی دولت رجب طیب اردوغان است. دولتی که سال‌ها خرید این سامانه روسی را نماد استقلال راهبردی ترکیه در برابر فشارهای غرب معرفی می‌کرد، اکنون برای بازگشت به برنامه اف-۳۵، آماده کنار گذاشتن همان اهرمی شده است که زمانی از آن به‌عنوان دستاوردی راهبردی دفاع می‌کرد. این تغییر موضع، بار دیگر نشان می‌دهد سیاست خارجی اردوغان بیش از آنکه بر یک دکترین ثابت استوار باشد، بر عمل‌گرایی و جابه‌جایی مداوم میان مراکز قدرت شکل گرفته است. این رویکرد اگرچه در مقاطعی دست آنکارا را برای چانه‌زنی باز گذاشته، اما هم‌زمان اعتماد شرکای غربی و شرقی را نیز با تردیدهای فزاینده روبه‌رو کرده است. متعاقب برگزاری نشست سران ناتو و دیدار اردوغان و ترامپ، ترکیه در حال مذاکره برای انتقال سامانه پیشرفته پدافند هوایی اس-۴۰۰ روسیه به امارات متحده عربی است. با اتخاذ چنین تصمیمی، آنکارا امیدوار است کە مخالفت‌های آمریکا با فروش جنگنده‌های پیشرفته اف-۳۵ به این کشور را برطرف کند. با این وجود مقام‌های آمریکایی و منطقه‌ای آگاه از موضوع این خبر را اعلام کردند. این مذاکرات نشان‌دهنده تلاش تازه دولت رجب طیب اردوغان، رئیس‌جمهوری ترکیه برای پایان دادن به اختلافی است که از سال ۲۰۱۹ میان آنکارا و واشنگتن شکاف ایجاد کرده و به حذف ترکیه از برنامه چندملیتی توسعه، تولید و خرید جنگندەهای اف-۳۵ انجامیده است. ایالات متحده در سال ۲۰۱۹، پس از خرید سامانه پدافند هوایی اس-۴۰۰ روسیه از سوی ترکیه، این کشور را از برنامه تولید و خرید جنگنده‌های اف-۳۵ کنار گذاشت. واشنگتن نگران بود استقرار هم‌زمان اس-۴۰۰ و اف-۳۵ در ترکیه، به سامانه روسی امکان دهد داده‌های حساس این جنگنده، از جمله ویژگی‌های بازتاب راداری و قابلیت‌های پنهان‌کاری آن، را شناسایی و ثبت کند و این اطلاعات احتمالا در اختیار روسیه قرار گیرد. بر اساس گزارشهای منتشر شدە در رسانەهای ترکیە، گفت‌وگوها با امارات پس از سفر دونالد ترامپ به ترکیه در اوایل ماه جاری انجام می‌شود. اگر چە ترامپ در جریان سفر خود به ترکیه برای شرکت در نشست سران ناتو اعلام کرد قصد دارد محدودیت‌های اعمال‌شده بر خرید جنگنده‌های آمریکایی از سوی آنکارا را لغو کند، اما کاخ سفید تا کنون از ارائه جزئیات مرتبط بە این مسالە خودداری نمودە و صرفا به اظهارات اخیر ترامپ ارجاع دادە است. او پیش‌تر گفته بود دولتش احتمال ازسرگیری فروش جنگنده‌های اف-۳۵ به آنکارا را بررسی می‌کند. رئیس‌جمهوری آمریکا در سال‌های اخیر از رجب طیب اردوغان به‌عنوان شریکی مهم در معادلات ژئوپلیتیکی یاد کرده و بر نقش ترکیه در دیپلماسی خاورمیانه و جنگ روسیه و اوکراین تأکید داشته است. آنکارا نیز کوشیده است از روابط خود با واشنگتن، مسکو و بازیگران منطقه‌ای برای افزایش نفوذ سیاسی و امنیتی خود، فراتر از وزن سیاسی و ژئوپولتیک خود بهرەبرداری کند. از سوی دیگر، امارات متحده عربی نیز به تاکنون نسبت بە مذاکرە مربوط بە خرید این سامانە روسی اظهارنظر نکردە است. وزارت دفاع روسیه و وزارت امور خارجه ترکیه نیز درباره مذاکرات و احتمال تغییر محدودیت‌های تسلیحاتی اعمال‌شده بر آنکارا واکنشی منتشر نکردەاند. با این وجود سخنگوی وزارت دفاع ترکیه روز پنجشنبه به خبرنگاران گفت کار درباره این موضوع ادامه دارد، اما توضیح بیشتری را در این بارە ارائه نکردە است. کرملین نیز پیش‌تر در ماه ژوئیه تأیید کرده بود که درباره سامانه اس-۴۰۰ با ترکیه در تماس است. تلاش امارات برای تقویت پدافند هوایی در همین حال، امارات متحده عربی در واکنش به حملات پهپادی و موشکی ایران که در جریان جنگ امسال کشورهای حوزه خلیج فارس را هدف قرار داده، برای تقویت پدافند هوایی خود تلاش می‌کند. به گفته مقام‌های منطقه‌ای، احتمال انتقال اس-۴۰۰ به یکی از کشورهای حوزه خلیج فارس در جریان جنگ با ایران مطرح گردیدە است حملات موشکی و پهپادی ایران فشار زیادی را بر پدافند هوایی متحدان آمریکا وارد کرده بود. اگر چە دولت ترامپ روابط نزدیکی با امارات متحدە عربی داشتە و از نقش این کشور در حمایت از آمریکا در جنگ با ایران تمجید کرده است، اما بە رغم توافق قبلی این کشور با امریکا مبنی بر خرید جنگنده اف-۳۵، اجرای آن توافق حدود پنج سال است که متوقف مانده است. موانع انتقال اس-۴۰۰ با وجود همسویی منافع ترکیه، امارات متحدە عربی و آمریکا، پیشنهاد انتقال سامانه اس-۴۰۰ با مجموعه‌ای از موانع سیاسی، حقوقی و دیپلماتیک روبه‌رو است. ترکیه برای صادرات مجدد این سامانه به موافقت روسیه نیاز خواهد داشت. امارات نیز ممکن است برای دریافت اس-۴۰۰ به موافقت صریح یا ضمنی روسیه و آمریکا نیاز داشته باشد تا انتقال این سامانه به بحران دیپلماتیک با هیچ‌یک از دو طرف منجر نشود. از سوی دیگر، آنکارا احتمالاً خواهان تضمین‌هایی از سوی واشنگتن خواهد بود تا پس از تکمیل انتقال سامانه بتواند جنگنده اف-۳۵ را دریافت کند. پیچیدەگی این روند دلیل ویژەای دارد: بازگشت ترکیه به برنامه اف-۳۵ مستلزم صدور گواهی پایبندی این کشور به قوانین آمریکا خواهد بود. این توافق همچنین ممکن است با مخالفت اعضای بدبین کنگره آمریکا روبه‌رو شود که در تأیید فروش‌های عمده تسلیحاتی نقش دارند. کنگره آمریکا پس از خرید اس-۴۰۰ به‌شدت با تصمیم ترکیه مخالفت نمود و قانونی را به تصویب رساند که به اعمال تحریم علیه آنکارا انجامید و این کشور را از برنامه اف-۳۵ کنار گذاشت. ترکیه پیش از آن یکی از شرکای برنامه چندملیتی توسعه و ساخت اف-۳۵ بود. تحریم‌های آمریکا و حذف این کشور از برنامه، میلیاردها دلار قرارداد بالقوه صنایع دفاعی را از ترکیه گرفت. نگرانی آمریکا و ناتو ترکیه اکنون در کنار چین و هند، یکی از تنها حدود شش کشوری است که سامانه روسی اس-۴۰۰ را در خاک خود مستقر کرده‌اند. اما بن‌بست بر سر این سامانه میان متحدان اصلی سازمان پیمان آتلانتیک شمالی شکاف ایجاد کرده است. مقام‌های دفاعی غربی افزون بر نگرانی درباره دسترسی احتمالی اس-۴۰۰ به اطلاعات پروازی و مشخصات جنگنده اف-۳۵، نسبت به احتمال ادغام سامانه روسی در شبکه پدافند هوایی ناتو و همچنین حضور احتمالی نیروهای روسی در ارتباط با آن ابراز نگرانی کرده‌اند. ترکیه که در جوار روسیه و ایران قرار داشتە و هم‌زمان با افزایش تنش با اسرائیل روبه‌رو است، با طیفی از تهدیدهای هوایی مواجه است. این کشور مدت‌هاست برای نوسازی نیروی هوایی خود تلاش می‌کند و خرید جنگنده بسیار پیشرفته اف-۳۵ نیز بخشی از این برنامه بوده است. با توجە بە این نگرانیها، قانون‌گذاران آمریکایی که در اوایل ماه جاری برای شرکت در نشست ناتو به آنکارا سفر کرده بودند، اعلام نمودەاند کە از توافقی حمایت می‌کنند که بر اساس آن ترکیه سامانه‌های اس-۴۰۰ خود را کنار بگذارد و در مقابل، جنگنده اف-۳۵ دریافت کند. اما، برخی از قانون‌گذاران آمریکایی همچنان درباره بازگرداندن ترکیه به برنامه اف-۳۵ ابراز تردید کرده‌اند و به مخالفت اسرائیل با این فروش اشاره می‌کنند. اسرائیل نگران است فروش جنگنده‌های اف-۳۵ به ترکیه برتری هوایی این کشور در خاورمیانه را تضعیف کند. دینا تیتوس، نماینده دموکرات ایالت نوادا و نائب رئیس فراکسیون حوزە یونان در کنگرە آمریکا، در نامه‌ای که ششم ژوئیه همراه با دیگر قانون‌گذاران خطاب به رهبران مجلس نمایندگان آمریکا نوشت، با بازگشت ترکیه به برنامه اف-۳۵ مخالفت کرد. او در بخشی از این مخالفت به آنچه رویکرد تهاجمی ترکیه در قبال یونان و قبرس خواند، اشاره کرد. تغییر موضع آنکارا تحلیلگران بر این باورند کە مذاکرات کنونی نشان‌دهنده عزم تازه دولت اردوغان برای حل اختلاف بر سر سامانه اس-۴۰۰ است. آرون استاین، تحلیلگر باسابقه مسائل ترکیه و رئیس مؤسسه پژوهش سیاست خارجی، در این بارە بر این باور است کە مواضع آنکارا تقریباً ۱۸۰ درجه تغییر کرده است. از نگاە وی: مواضع مطرح‌شده از سوی آنکارا تقریباً ۱۸۰ درجه تغییر کرده است. اینکه این روند به موفقیت برسد و به‌سرعت نیز موفق شود، موضوع دیگری است، اما دست‌کم آن‌ها درباره این مسئله وارد گفت‌وگو شده‌اند. مقام‌های آمریکایی و ترکیه‌ای طی سال‌های گذشته راه‌حل‌های مختلفی را برای برطرف کردن مشکل اس-۴۰۰ بررسی کرده‌اند که انتقال سامانه به یک کشور ثالث یکی از این گزینه‌ها بوده است. پس از حمله روسیه به اوکراین، انتقال اس-۴۰۰ به اوکراین نیز به‌عنوان یکی از گزینه‌ها مطرح شد. آمریکا و ترکیه در سال‌های اخیر همچنین احتمال تحویل این سامانه به نیروهای نظامی آمریکا را بررسی کرده‌اند تا این نیروها بتوانند توانایی آن را برای تهدید هواپیماهای آمریکایی غیرفعال کنند. اما در این میان، بازیهای عملگرایانە اردوغان در حوزە بین الملل، یکی از دلایلی بودە است کە همچنان نگرانیها را دربارە سیاستهای این کشور دامن می زند. برای نمونە، اردوغان در سال‌های اخیر تلاش کرده است از روابط خود با ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهوری روسیه، برای میانجی‌گری در جنگ اوکراین استفاده کند. اما از سوی دیگر، ترکیه با ارسال پهپادهای ساخت خود، شناورهای جنگی و خودروهای زرهی به تجهیز نیروهای اوکراینی کمک کرده است. مذاکرات انتقال اس-۴۰۰ به امارات، صرفا یک معامله تسلیحاتی بە شمار نمیرود، بلکه بخشی از بازآرایی امنیتی منطقه پس از جنگ ایران و افزایش تهدیدهای موشکی و پهپادی تهران است. امارات می‌کوشد توان دفاعی خود را برای مقابله با نقش مخرب ایران تقویت کند و ترکیه نیز در سایه تنش فزاینده با اسرائیل، بازگشت به برنامه اف-۳۵ را دنبال می‌کند. این چرخش نشان می‌دهد سیاست خارجی اردوغان، برخلاف ادعای استقلال راهبردی، همچنان تابع فشارها، نیازهای امنیتی و معامله‌گری میان قدرت‌های رقیب است.

علی‌اصغر فریدی ایران پس از کشته‌شدن رهبر و فرماندهان ارشد و تخریب گسترده زیرساخت‌هایش در حملات آمریکا، هنوز توان موشکی و شبکه نیابتی خود را حفظ کرده است. این ظرفیت، امکان تهدید کشتیرانی در هرمز و باب‌المندب را فراهم می‌کند، اما موازنه جنگ را تغییر نمی‌دهد. تورم بالای ۵۰ درصد، خسارتی هم‌سنگ تولید ناخالص داخلی، ابهام هسته‌ای و شکاف میان طرفداران جنگ و مذاکره، انسجام حکومت را فرسوده‌اند. تهران می‌تواند جنگ را ادامه دهد، اما نمی‌تواند آن را ببرد یا متوقف کند. کشوری را تصور کنید که شخص اول و بساری از فرمانداهان ارشد نظامی، امنیتی و لایه‌های بالای تصمیم‌گیری‌اش کشته شده‌اند، تورمش از مرز ۵۰ درصد گذشته، خسارت جنگی‌اش تقریبا برابر با کل تولید ناخالص داخلی سالانه‌اش شده، و در عین حال همچنان دارد، اما ناوگان تجاری بین‌المللی را هم‌زمان در دو نقطه یعنی تنگه هرمز و باب‌المندب، تهدید کند. این دقیقا همان تناقضی است که این روزهای ایران را توصیف می‌کند، کشوری که در جبهه اقتصاد در حال باختن است، اما در جبهه نظامی هنوز برگ‌هایی برای بازی دارد. در رابطه با وضعیت کنونی ایران، سوال اصلی این نیست که آیا ایران می‌تواند این جنگ را ادامه دهد یا نه، بلکه این است که چه مدت می‌تواند هزینه‌های سنگین آن را تحمل کند پیش از آنکه یکی از دو جبهه فروبپاشد. در جبهه نظامی ضربه‌خورده، اما هنوز از پا نیافتاده در جریان سومین شب متوالی حملات آمریکا در ۱۳ ژوئیه، سنتکام اهداف نظامی ایران در بوشهر، چابهار، جاسک، کنارک، ابوموسی و بندرعباس را با هدف تحمیل «هزینه سنگین» و کاهش بیشتر توان ایران برای تهدید کشتیرانی در تنگه هرمز مورد اصابت قرار داد. دو روز بعد، در ۱۵ ژوئیه، دور دوم این حملات با همان هدف انجام شد و یک نفتکش خالی نیز در مسیر جزیره خارگ از کار انداخته شد. در جریان هفتمین شب حملات مداوم بە ایران، اما این الگو تا اندازەی با حملە بە مرکز ایران در لار، دچار دگرگونی شدە است و حاکی از ایجاد یک خط امن بە طول ششصد کیلومتری بە منظور از میان برداشتن تهدیدهای موشکی ایران بە نواحی ساحلی در جنوب است. از سوی دیگر، در چند روز گذشته نیز اهدافی در کیش و سایر نقاط جنوب ایران مورد هدف قرار گرفتەاند که علاوه بر مناطق جنوبی ایران، سراسر این کشور را دوباره با قطعی‌های روزانه چند ساعت، قطعی برق مواجه کرده است. اما این حجم از حملات به معنای پایان توان نظامی ایران نیست. بنابر نظر کارشناسان نظامی، ارتش ایران اصلا برای پیروزی در یک جنگ متعارف علیه آمریکا یا اسرائیل طراحی نشده، بلکه برای دوام‌آوردن در برابر چنین جنگی، تحمل آسیب و ادامه نبرد در بلندمدت ساخته شده است. از همینرو، تخمین زده می‌شود که حدود یک‌سوم از توان موشکی ایران همچنان فعال باقی مانده و رژیم توانایی قابل‌توجهی را برای تهدید اهداف در سراسر منطقه، به‌ویژه با توجه به برد بیش از ۲۰۰۰ کیلومتری برخی موشک‌های آن، دارد. در این میان نکته‌ای که ابهام بیشتری به تصویر می‌افزاید، گزارشی با سطح اطمینان پایین از آژانس اطلاعات دفاعی آمریکاست که دولت ترامپ آن را نشت سیاسی به رسانه‌ها خواند. طبق این گزارش، ایران پیش از حملات آمریکا بخش عمده ذخایر اورانیوم غنی‌شده خود را جابه‌جا کرده بود و این حملات، برخلاف ادعای واشنگتن، تاسیسات زیرزمینی را از بین نبرده و توان تولید سلاح هسته‌ای ایران را تنها چند ماه عقب انداخته است. اگر این ارزیابی درست باشد، معنایش این است که آسیب راهبردی به ایران به مراتب کمتر از آن چیزی است که در تبلیغات رسمی آمریکا مطرح می‌شود. جبهه اقتصاد، جایی که شدیدا درد می‌کشد اگر جبهه نظامی داستان دوام است، جبهه اقتصادی داستان فرسایش است، و اینجا وضعیت به مراتب وخیم‌تر. نرخ تورم سالانه ایران به ۵۰.۶ درصد رسیده و صندوق بین‌المللی پول برای سال ۲۰۲۶ تورمی بیش از ۷۰ درصد پیش‌بینی کرده است. اما رقمی که واقعا باید نگران‌کننده تلقی شود، برآورد خود دولت ایران از خسارت جنگی است: نزدیک به ۲۷۰ میلیارد دلار، در برابر تولید ناخالص داخلی پیش‌بینی‌شده ۳۰۰ میلیارد دلاری کشور برای همین سال. به بیان ساده، این یعنی آسیب اقتصادی جنگ عملا معادل نزدیک به کل تولید ناخالص داخلی سالانه ایران است. هیچ اقتصادی، هرچقدر هم بسته و متکی به خودکفایی باشد، نمی‌تواند برای مدت طولانی چنین باری را بدون فروپاشی جدی در معیشت مردم و ثبات داخلی تحمل کند. این همان نقطه‌ای است که به گمان من، بیشتر از هر گلوله یا موشکی، سرنوشت نهایی این جنگ را رقم خواهد زد. شکافی که در پشت صحنه در حال گسترش است نکته‌ای که کمتر مورد توجه قرار می‌گیرد، شکاف داخلی در ساختار قدرت ایران است. اختلاف درون سپاه پاسداران بر سر انتخاب میان مسیر دیپلماتیک یا ادامه نظامی‌گری همچنان باقی است. برخی از چهره‌های وابسته به سپاه، تفاهم‌نامه آتش‌بس ژوئن را بی‌ارزش و خواستار آماده‌شدن برای ادامه جنگ به‌جای بازگشت به میز مذاکره شده‌اند. چنین اختلاف‌نظر علنی نشان می‌دهد رهبری ایران، پس از کشته‌شدن علی خامنه‌ای رهبر پیشین این کشور، در وضعیت انسجام کامل قرار ندارد، و همین فقدان یک مرکز تصمیم‌گیری واحد، پیش‌بینی مسیر آینده جنگ را دشوارتر می‌کند. آیا حکومت ایران می‌تواند دوام بیاورد؟ با کنار هم گذاشتن این سه لایه از شواهد، به نظر می‌رسد که پاسخ نه یک «بله» ساده است و نه یک «نه» قطعی: از نظر نظامی صرف، ایران هنوز توان ادامه حملات پراکنده، تهدید کشتیرانی، و درگیر نگه‌داشتن نیروهای آمریکایی و متحدانش دارد، توانی که شاید به این زودی از بین نرود. اما از نظر اقتصادی، وضعیت به مراتب بحرانی است. تورم بالای ۵۰ درصد و خسارتی نزدیک به کل تولید ناخالص داخلی، فشار داخلی فزاینده‌ای بر حکومت وارد می‌کند که در میان‌مدت می‌تواند مهم‌تر از هر ضربه نظامی مستقیم باشد. از نظر سیاسی، شکاف در درون سپاه بین جناح طرفدار مذاکره و جناح طرفدار تداوم جنگ نشان می‌دهد کە تصمیم نهایی درباره ادامه یا توقف جنگ، لزوما یک تصمیم یکپارچه نیست، بلکه محصول کشمکشی داخلی است که هنوز به سرانجام نرسیده. بازدارندگی از سر ناچاری تهدید اخیر ایران به بستن تنگه باب‌المندب از طریق حوثی‌ها را می‌توان هم‌زمان از دو زاویه متضاد خواند. از یک‌سو، نشانه‌ای از قدرت باقی‌مانده ایران است، یعنی توانایی باز کردن یک جبهه کاملا جدید در هزاران کیلومتر دورتر از مرزهایش. از سوی دیگر، دقیقا نشانه ضعف آن است، چرا که تکیه بر یک نیروی نیابتی به‌جای اقدام مستقیم، خود گویای این واقعیت است که منابع داخلی ایران برای تحمل هزینه یک درگیری مستقیم و گسترده‌تر، به‌شدت کاهش یافته است. عدم انسجام در میان سیاسیون از یک طرف، عدم توافق میان نظامیان و سیاستمداران از طرف دیگر، بی‌اطلاعی عمومی از وضعیت مجتبی خامنه‌ای و حتی عدم دسترسی بسیاری از مقامات بلندپایه نظام به شخص اول مملکت و آشفتگی در میان سران نظام، به ما می‌گوید، در حال حاضر ایران نه می‌تواند این جنگ را ببرد و نه می‌تواند آن را متوقف کند.

شیلان سقزی تصویر مردانی که در خروجی مرزی کُردستان با داس در دست ایستاده‌اند، فقط یک صحنه‌ی معیشتی نیست؛ یک صورت فشرده از نظم سیاسی-اقتصادی ایران امروز است. این تصویر، هم‌زمان از جنگ می‌گوید، از تورم، از بیکاری، از فرسایش کرامت و از آن اقلیت‌شدگی مضاعفی که شهروندان روژهلات کُردستان را در موقعیتی قرار می‌دهد که نه فقط در مرکز قدرت جایی ندارند، بلکه برای ادامه‌ی حیات مجبورند بدن کار خود را به آن سوی مرز ببرند. مهاجرت فصلی به اقلیم کُردستان ، در این معنا، نه انتخابی آزادانه، بلکه پاسخی اجباری به ساختاری است که در داخل ایران دستمزد را می‌بلعد، بازار کار را می‌فشارد و آینده را به تعویق می‌اندازد. گزارش تازه‌ روداو نشان می‌دهد که کارگران از مناطق مختلف کُردستان، به‌ویژه به شرق سلیمانیه و ناحیه‌ی پنجوین، برای کار فصلی در زمین‌های کشاورزی عبور می‌کنند. بعضی از این افراد برای پنج تا شش ماه در سال و حتی یک کارفرما گفته امسال ۷۰ تا ۸۰ کارگر از روژهلات را به کار گرفته است. دستمزد روزانه‌ی آنان هم حدود ۲۵ تا ۳۰ هزار دینار عراقی است کە عددی که اگرچه برای آن‌سوی مرز رقمی جهت تداوم بە شمار میرود، اما در واقع شاخص سقوط ارزش کار در خود روژهلات است. برای فهم این مهاجرت، ابتدا لازم است به اقتصاد ایران نگاه کرد. صندوق بین‌المللی پول برای ۲۰۲۶ تورم مصرف‌کننده‌ی ایران را ۶۸.۹ درصد و رشد واقعی اقتصاد را منفی ۶.۱ درصد پیش‌بینی کرده است؛ یعنی جامعه‌ای که با کاهش رشد و جهش قیمت‌ها هم‌زمان دست‌وپنجه نرم می‌کند. بانک جهانی نیز در گزارش اقتصاد خرد بهار ۲۰۲۶ نوشته است که اقتصاد ایران در سال مالی ۲۰۲۵/۲۶ حدود ۲.۷ درصد کوچک و بازار کار همچنان ضعیف مانده است. در گزارش دیگر بانک جهانی آمده است که اشتغال هنوز حدود ۰.۷ میلیون شغل پایین‌تر از سطح ۲۰۱۹/۲۰ قرار دارد و بحران‌های ساختاری، تحریم‌ها، تنشهای ژئوپلیتیک و اقلیمی، همه با هم به فرسایش بازار کار دامن زده‌اند. این‌ ارقام صرفا شاخص‌های کلان نیستند، زبان آماری همان فشاری‌اند که خانواده‌های کارگری را به نقطه‌ تصمیم‌های دردناک ماندن و فقیرتر شدن، یا رفتن و کار فصلی در آن‌سوی مرز وا میدارد. اما روژهلات صرفا قربانی تورم ملی در ایران نیست. در آن‌جا، فشار اقتصادی با یک موقعیت سیاسی خاص ترکیب می‌شود؛ حاشیه‌نشینی تاریخی، تبعیض ساختاری و فقدان سرمایه‌گذاری پایدار. همین‌جاست که اقلیت بودن به‌تنهایی کافی نیست و باید از اقلیت‌شدگی مضاعف سخن گفت که در آن هم به‌عنوان شهروند یک دولت مرکزی، در موقعیت فرودست قرار دارید و هم به‌عنوان نیروی کار مرزی، در معرض جابه‌جایی اجباری. بدون گمان دلیل اصلی رفت‌وآمد کارگران روژهلات بە اقلیم کردستان، بدتر شدن شرایط اقتصادی در ایران است. بعضی از کارگران فصلی گفتەاند کە درآمدشان در ایران دیگر برای تأمین نیازهای خانواده کافی نیست و بنابراین به کار فصلی در اقلیم روی آورده‌اند. این انتخاب در زبان رسمی مهاجرت شاید انتخاب باشد، اما در زبان جامعه‌شناسی رنج، بیشتر یک اجبار ساختاری است. آنچه این مهاجرت را خاص‌تر می‌کند، صرفاً عبور از مرز نیست؛ بلکە تبدیل‌شدن مرز به بازار کار است. پنجوین، سلیمانیه و نواحی شرقی اقلیم کردستان، برای این کارگران نه بهشت‌اند و نه پناهگاه کامل؛ بلکه محل تعلیق‌اند، جایی میان بقا و بی‌ثباتی. از یک سو، تقاضای فصلی برای کار کشاورزی، به‌ویژه هنگام کاشت و برداشت، این کارگران را جذب می‌کند؛ از سوی دیگر، همین کار، بدن را به ابزار موقتی اقتصاد بدل می‌سازد. به زبان مارکس، آنان بخشی از ارتش ذخیره‌ی کار هستند که در دوران بحران و رکود، به سرعت از یک یک چرخە اقتصادی حذف و به اقتصاد دیگر رانده می‌شوند. در این میان، مردانی که داس به دست در مرز دیده می‌شوند، نه نماد رمانتیکی از روستا و سنت، بلکه نشانه‌ی حادّی از فرودست‌سازی کارند؛ کار فصلی، نامرئی، کم‌دستمزد و فاقد امنیت اجتماعی. این‌جا لازم است به وضع خود اقلیم کُردستان هم نگاه کرد، چون «پناهگاه» بودن آن نسبی و شکننده است. بانک جهانی اعلام نمودە است کە عراق در مجموع با نرخ بیکاری ۱۳.۵ درصد و نرخ مشارکت پایین ۳۸ درصد روبه‌رو است و جوانان ۱۵ تا ۲۹ ساله نزدیک به ۲۹ درصد جمعیت را تشکیل می‌دهند؛ یعنی جامعه‌ای جوان که با کمبود شدید خلق شغل روبه‌روست. افزون بر این، اقتصاد عراق همچنان شدیداً به نفت وابسته است: در سال ۲۰۲۵، نفت ۵۳ درصد تولید ناخالص داخلی واقعی، ۸۸ درصد درآمدهای دولت و ۹۱ درصد صادرات کالا را تشکیل می‌داد. بانک جهانی نیز تصریح کرده است که بحران منطقه‌ای و انسداد تنگه هرمز ظرفیت صادرات عراق را کاهش داده و تولید را کند کرده است. چنین اقتصادی، حتی اگر در هولیر و سلیمانیه انعطاف بیشتری را از خود نشان دهد، نمی‌تواند نقش یک ماشین پایدار جذب نیروی کار را ایفا کند؛ بلکە بیشتر شبیه اقلیمی است که خود در حال راه رفتن بر لبه‌ی نااطمینانی است. به همین دلیل است که کار فصلی روژهلاتی‌ها در اقلیم را نباید با فرصت شغلی یکی گرفت. اقلیم کردستان، در عین حال که برای این کارگران بازار کار را می‌گشاید، خود نیز به‌شدت به توافق‌های متزلزل نفتی، مسیرهای صادراتی و اقتصاد غیررسمی وابسته است. صادرات نفت اقلیم پس از بیش از دو سال توقف، فقط از طریق توافق‌های موقت میان بغداد، اربیل و شرکت‌های نفتی از سر گرفته شده و این توافق‌ها بارها نیاز به تمدید پیدا کرده‌اند. در عین حال قاچاق نفت از اقلیم کردستان بە ایران و ترکیه رونق گرفته و روزانه بیش از هزار تانکر، صدها هزار بشکه نفت ارزان را از مسیرهای غیررسمی جابه‌جا می‌کنند. درآمدهای آن نیز ظاهراً در حساب‌های رسمی اقلیم ثبت نشدە و بیشتر به جیب شبکه‌های قدرت و دلالی می‌رود. بنابراین، اقلیمی که نیروی کار فصلی روژهلات را جذب می‌کند، خود نیز میان نفت رسمی، صادرات نیمه‌متوقف و اقتصاد پنهان شناور است. این یعنی مهاجرت کارگری، به‌جای آن‌که از یک حاشیه به یک مرکز رخ دهد، بیشتر جابه‌جایی میان دو حاشیه‌ی نابرابر است. جنگ، فقط مرگ و ویرانی نمی‌آورد، بلکە بازار کار را نیز باز طراحی می‌کند. وقتی جنگ و تحریم و تورم به‌طور هم‌زمان فشار می‌آورند، دستمزدهای داخلی فرومی‌ریزند، کارخانه‌ها تعطیل یا نیمه‌تعطیل می‌شوند، کسب‌وکارهای کوچک تحلیل می‌روند و کارگر مجبور می‌شود برای بقای ساده، جغرافیا را عوض کند. وضعیت اقتصادی ایران با تورم حدود ۶۹ درصدی، تورم غذایی بالای ۱۰۰ درصد در برخی داده‌های محلی، سقوط ریال، بیکاری جوانان بالای ۲۱ درصد، تعطیلی کارخانه‌ها و ۱۳۵ هزار مورد اخراج همراه بوده و هم‌زمان در ژانویه کارگران، بازنشستگان و کارکنان عمومی در شهرهای مختلف ایران، از جمله مناطق کردستان، علیه گرانی و بیکاری اعتراض کرده‌اند. این داده‌ها نشان می‌دهند که مهاجرت کارگری، نه یک حاشیه‌ی عجیب، بلکه یکی از فرم‌های قابل‌مشاهده‌ی یک بحران طولانی در سطح سراسری در ایران است. در سطح فلسفی، این وضعیت چیزی بیش از فقر است. فقر را می‌توان با انتقال درآمد، یارانه یا کمک‌های موقت کمی مهار کرد؛ اما «اقلیت‌شدگی مضاعف» به معنای بیرون‌افتادن از منطق توزیع قدرت است. کارگر روژهلاتی در داخل ایران نه فقط کارگر فقیر، بلکه شهروند پیرامونی است، و زمانیکە جهت یافتن کار به اقلیم کردستان می‌رود، نه به‌عنوان فردی برابر، بلکه به‌عنوان نیروی کار قابل‌جایگزین وارد می‌شود. او از یک دولت به دولت دیگر نمی‌رود تا شأنش بازسازی شود؛ او از یک نظم فرساینده به نظمی دیگر می‌رود تا فقط نفس خانواده‌اش قطع نشود. از این‌رو، داس در دست مردان مرزی، فقط ابزار کار نیست، نشانه‌ی یک اقتصاد زخم‌خورده است که کار را از حق زندگی به فرمان بقا تبدیل کرده است. این‌جا این نیروی کار از همه سو نیز تحت فشار است: مردی که باید نان‌آور باشد، اما نه در خانه کار پیدا می‌کند و نه در مرکز؛ پس بدنش را به مرز می‌برد، به زمین‌های فصلی، به کار موقتی، به جغرافیایی که هر سال او را می‌پذیرد و دوباره پس می‌زند. این تصویر مرزهای ایران و اقلیم کُردستان به جای آن‌که فقط خط تقسیم حاکمیت باشند، به خط تقسیم فرصت و تحقیر تبدیل شده‌اند. یک سوی آن، دولت مرکزی است که با تورم، رکود، سرکوب و بحران بازار کار، نیروی انسانی را فرسوده می‌کند؛ سوی دیگر، اقلیمی است که اگرچه نسبت به ایران فضای بازتری برای کار فصلی و دادوستد دارد، اما خود گرفتار نفت‌محوری، توافق‌های ناپایدار و اقتصاد غیررسمی است. در چنین میانجی‌گری نابرابری، کارگر کرد روژهلاتی حامل یک حقیقت تلخ است، او نیرویی است که برای زنده ماندن باید از ملیت، طبقه و مرز عبور کند، اما هر بار در نقطه‌ای تازه دوباره به‌عنوان نیروی کار ارزان باز تعریف می‌شود. این چرخه، نه تنها معیشت را، که افق سیاسی را نیز تنگ می‌کند، زیرا مردمی که دائم در جست‌وجوی نان‌اند، کمتر فرصت می‌یابند که زندگی را به مطالبه‌ی جمعی بدل کنند. با این‌همه، این جنس مهاجرت فقط نشانه‌ی شکست نیست؛ نشانه‌ی نوعی مقاومت خاموش نیز بە شمار میرود. کارگر فصلی روژهلاتی، با همه‌ی محدودیت‌ها، هنوز نمی‌خواهد زیر آوار تورم، جنگ و بیکاری دفن شود. او راه می‌افتد، مرز را رد می‌کند، کار می‌کند و خانواده‌اش را سرپا نگه می‌دارد. اما این مقاومت، اگر به سطحی فراتر از بقا نرسد، همچنان در مدار فرسایش می‌ماند. سیاست رهایی‌بخش در این‌جا باید از پایین آغاز شود. با به‌رسمیت‌شناختن کارگران مرزی، با حقوق کار فراسرزمینی، با بیمه و حمایت اجتماعی و با شکستن این تصور که کار فصلی امری طبیعی و بی‌مسئله است. تا وقتی این نیروی کار جابه‌جا شده فقط به‌صورت دست‌های مشغول به‌کار و نه به‌عنوان سوژه‌ی سیاسی نگریستە شود،، تصویر مردان داس‌به‌دست در مریوان و پنجوین تکرار خواهد شد؛ تصویری که در آن، مرز نه پایان، بلکه شکل دیگری از تبعید معاش است. مهاجرت فصلی کارگران روژهلات به اقلیم کُردستان، نه صرفاً حرکت نیروی کار، بلکه جابه‌جایی رنج در دل یک نظم جنگی-رانتی است؛ نظمی که در آن انسان برای زنده‌ماندن باید از مرز بگذرد، اما هیچ‌گاه از نابرابری عبور نمی‌کند.

هر چهار سال یک‌بار، فوتبال مردان جهان را در وضعیتی معلق قرار می‌دهد. تقویم رسانه‌ها تغییر می‌کند، خیابان‌ها به صفحه‌های نمایش تبدیل می‌شوند و میلیون‌ها نفر در نقاط مختلف جهان خود را در یک زمان مشترک پیدا می‌کنند. جام جهانی مردان در این لحظه به چیزی فراتر از یک رقابت ورزشی تبدیل می‌شود؛ به یک رویداد جهانی که در آن سیاست، اقتصاد، هویت و احساس جمعی به هم گره می‌خورند. در فاصله‌ای نه‌چندان دور از این هیاهو، فوتبال زنان نیز در حال آماده شدن برای یکی از مهم‌ترین لحظات تاریخ خود است. انتظار می رود کە جام جهانی فوتبال زنان نیز در سال ٢٠٢٧ در برزیل برگزار شود. این جام، نه فقط ادامه یک رقابت ورزشی، بلکه مرحله‌ای تازه در تاریخ این ورزش است. انتخاب برزیل که فوتبال در آن بخشی از زندگی روزمره و فرهنگ عمومی است، این رویداد را به نقطه‌ای مهم در مسیر جهانی شدن فوتبال زنان تبدیل کرده است. برای فهم جایگاه امروز فوتبال زنان، باید به بیش از یک قرن عقب رفت. در سال ۱۹۲۱، فدراسیون فوتبال انگلستان تصمیم گرفت استفاده زنان از زمین‌های رسمی فوتبال را ممنوع کند. این تصمیم در زمانی اتخاذ شد که فوتبال زنان در انگلستان به‌طور غیررسمی محبوب شده بود و حتی مسابقاتی با حضور هزاران تماشاگر برگزار می‌شد. این ممنوعیت باعث شد فوتبال زنان برای دهه‌ها از فضای رسمی خارج شود و به حاشیه رانده شود. با وجود این محدودیت، فوتبال زنان به طور کامل متوقف نشد. تیم‌های غیررسمی، مسابقات محلی و بازی‌های خیابانی در کشورهای مختلف ادامه یافتند. در بسیاری از موارد، این فعالیت‌ها بدون حمایت نهادهای رسمی و گاهی حتی در تقابل با آن‌ها شکل گرفتند. همین استمرار غیررسمی باعث شد فوتبال زنان به تدریج شبکه‌ای از تجربه و مهارت ایجاد کند که بعدها پایه شکل‌گیری رقابت‌های بین‌المللی شد. نقطه عطف مهم این مسیر در سال ۱۹۷۱ رقم خورد. در آن سال، تورنمنتی بین‌المللی در مکزیک برگزار شد که بعدها به عنوان یکی از مهم‌ترین رویدادهای غیررسمی تاریخ فوتبال زنان شناخته شد. این رقابت که با حضور تیم‌هایی از اروپا و آمریکای لاتین برگزار شد، در ورزشگاه آزتکا مکزیکوسیتی به اوج رسید. در این ورزشگاە فینال بازیها میان مکزیک و دانمارک برگزار شد و دانمارک با نتیجه سە بر صفر مکزیک را در خانە شکست داد و قهرمان این رقابت‌ها شد. گزارش‌های تاریخی نشان می‌دهند که بیش از ۱۱۰ هزار نفر این مسابقه را از نزدیک تماشا کردند. این رقم، آن مسابقه را به یکی از پرتماشاگرترین رویدادهای تاریخ ورزش زنان تبدیل کرده است. با وجود این استقبال گسترده، این تورنمنت از سوی فدراسیون جهانی فوتبال به رسمیت شناخته نشد و در تاریخ رسمی فیفا جایی پیدا نکرد. همین تناقض میان واقعیت و رسمیت، یکی از ویژگی‌های مهم تاریخ فوتبال زنان است. در دهه‌های بعد، فوتبال زنان به تدریج وارد مرحله سازمان‌دهی رسمی شد. کشورهای مختلف در اروپا، آسیا و آمریکا شروع به تشکیل تیم‌های ملی و لیگ‌های داخلی کردند. در سال ۱۹۹۱، فیفا نخستین جام جهانی رسمی فوتبال زنان را در چین برگزار کرد. این مسابقات با حضور ۱۲ تیم ملی برگزار شد و نقطه آغاز ورود رسمی فوتبال زنان به ساختار جهانی فوتبال بود. در آن تورنمنت، تیم ملی آمریکا با هدایت بازیکنانی مانند میشل آکرز قهرمان شد و این رقابت آغازگر دوره‌ای جدید در تاریخ این ورزش بود. از آن پس، جام جهانی زنان به طور منظم برگزار شد و به تدریج تعداد تیم‌ها، سطح رقابت‌ها و میزان توجه رسانه‌ای افزایش یافت. در کنار این روند رسمی، فوتبال زنان در دهه‌های اخیر رشد اجتماعی و فرهنگی قابل توجهی را تجربه کرده است. لیگ‌های حرفه‌ای در کشورهای مختلف شکل گرفته‌اند، باشگاه‌های بزرگ اروپایی تیم‌های زنان خود را به ساختار اصلی باشگاه متصل کرده‌اند و پوشش رسانه‌ای این مسابقات افزایش یافته است. جام جهانی ۲۰۱۹ در فرانسه یکی از نقاط مهم این تحول بود. این رقابت‌ها با حضور ۲۴ تیم ملی برگزار شد و تیم ملی آمریکا در فینال موفق شد هلند را با نتیجە دو بر صفر شکست دهد و چهارمین قهرمانی خود را بە ثبت برساند. این دوره با ثبت رکوردهای جدید در میزان تماشاگران تلویزیونی و حضور گسترده هواداران در ورزشگاه‌ها همراه بود و توجه جهانی به فوتبال زنان را به شکل بی‌سابقه‌ای افزایش داد. با این حال، تاریخ فوتبال زنان تاریخ مبارزه برای رویت پذیری زنان است. در بسیاری از کشورها، زنان برای دسترسی به زمین فوتبال، امکانات تمرینی و حتی به رسمیت شناخته شدن به عنوان بازیکن حرفه‌ای با محدودیت‌های جدی روبه‌رو بودند. این محدودیت‌ها باعث شد مسیر توسعه فوتبال زنان نه یک روند طبیعی، بلکه نتیجه کنش جمعی و پیوسته باشد. در سال‌های اخیر، ورود سرمایه، رسانه و برندهای جهانی فوتبال زنان را وارد مرحله جدیدی کرده است. این روند باعث افزایش دستمزدها، رشد کیفیت مسابقات و گسترش مخاطبان شده است. اما هم‌زمان، این پرسش نیز مطرح شده که این رشد تا چه اندازه به معنای نزدیک شدن به مدل فوتبال مردان است و آیا فوتبال زنان می‌تواند مسیر متفاوتی را حفظ کند. از منظر نظری و در سنت نظریه‌های فمینیستی پساساختارگرا، از جمله در کارهای جودیت باتلر، برابری لزوماً به معنای یکسان‌سازی تجربه‌ها و هویت‌ها نیست. بە عبارتی دیگر برابری به معنای شبیه شدن کامل به یک مدل واحد نیست. از این منظر، فوتبال زنان بایستی امکان‌های رویت پذیریی را کە سال‌ها برایش مبارزە کردە است را در اختیار داشتە باشد کە پیشتر تنها برای مردان وجود داشت و در عین حال می تواند هم‌زمان با ورود به ساختارهای حرفه‌ای، تجربه تاریخی و اجتماعی خود را نیز حفظ کند. این تجربه شامل رابطه متفاوت با هواداران، نقش اجتماعی گسترده‌تر و مسیر تاریخی متفاوت آن است. در پایان، فوتبال زنان را نمی‌توان صرفا به عنوان یک روایت موفقیت یا پیشرفت خطی فهمید. این ورزش در هر مرحله از تاریخ خود، از زمین‌های ممنوع‌شده دهه ۱۹۲۰ تا سکوهای پرجمعیت مکزیک در ۱۹۷۱ و از آغاز رسمی فیفا در ۱۹۹۱ تا صحنه جهانی امروز هم‌زمان در حال ساخته شدن و دیده نشدن بوده است. جام جهانی فوتبال زنان در برزیل کە انتظار می رود سال آیندە برگزار شود، در ادامه همین مسیر قرار می‌گیرد، اما آن را پایان نمی‌دهد. این رویداد بیشتر شبیه یک نقطه مکث در میانه یک روایت باز است که فوتبال زنان در آن، نه در حاشیه ایستاده و نه کاملاً به مرکز تثبیت شده است. آنچه در برزیل رخ خواهد داد، تنها نتیجه مسابقات نیست، بلکه تصویری است از اینکه این ورزش در برابر فشار جهانی شدن، اقتصاد رسانه‌ای و تاریخ خاص خود چگونه ایستادگی می‌کند یا با آن سازگار می‌شود. فوتبال زنان هنوز در حال نوشتن زبان خودش است. زبانی که از دل حذف و بازگشت آمده و اکنون میان حرفه‌ای شدن و حفظ تفاوت تاریخی خود حرکت می‌کند.