آیا جبهه زمینی جنگ علیە ایران از کردستان باز خواهد شد؟

عمار گلی

یازدە روز  پس از آغاز بزرگ‌ترین رویارویی مستقیم میان تهران و ایالات متحده و اسرائیل، این جنگ وارد مرحله‌ای تازه شده است. در حالی که موج حملات هوایی و موشکی همچنان زیرساخت‌های نظامی ایران را هدف قرار می‌دهد، شدت عملیات در مناطق غربی فضای سرزمینی ایران، به‌ویژه کردستان، گمانه‌هایی را درباره احتمال گشوده شدن یک جبهه جدید در این جنگ تقویت کرده است. به گفته مقام‌های آمریکایی، اهداف این حملات شامل زیرساخت‌های موشکی بالستیک، برنامه هسته‌ای ایران، مراکز فرماندهی نظامی و نهادهای امنیتی بوده است.

بر اساس ارزیابی‌های منتشر شده از سوی مؤسسه مطالعات جنگ (ISW) و پروژه تهدیدات حیاتی (CTP)، در روزهای نخست این عملیات بیش از ۳۰۰ پرتابگر موشکی ایران منهدم شده است. این گزارش‌ها همچنین نشان می‌دهد که از ۲۸ فوریه تا چهارم مارس، میزان پرتاب موشک‌های ایران حدود ۸۶ درصد کاهش یافته است.

این کاهش، به گفته فرماندهی مرکزی ارتش آمریکا (CENTCOM) نشانه‌ای از تأثیر مستقیم موج نخست حملات بر توان موشکی ایران است.با این حال، حملات سنگین هوایی همچنان ادامه دارد.

در کنار هدف قرار گرفتن مراکز حساس نظامی، انرژی و سیاسی در تهران و دیگر شهرهای بزرگ، بخش بزرگی از این کارزار نظامی بر تضعیف و تخریب زیرساخت‌های نظامی در کُردستان متمرکز شده است.

بر اساس اطلاعات رسیده به آرنانیوز، بخش قابل توجهی از زیرساخت‌های نظامی و امنیتی در کردستان در نتیجه این حملات یا به طور کامل منهدم شده‌اند یا آسیب جدی دیده‌اند.

دو افسر سپاه پاسداران در کردستان در گفت‌وگو با آرنا گفته‌اند که ضربات اخیر به زیرساخت‌ها و پایگاه‌های نظامی ایران سنگین بوده و تا حدی موجب اختلال در سازمان رزم برخی یگان‌ها شده است. به گفته آنها، نیروها اکنون امکانات محدودی برای تجدید سازمان و استراحت دارند.

با این حال، این دو افسر مستقر در سنندج و کرمانشاه تصریح می کنند که نیروهای نظامی ایران همچنان از توان قابل توجهی برخوردارند و با وجود خسارت به زیرساخت‌ها، تلفات انسانی محدود بوده و ظرفیت کنترل میدانی آنها همچنان قابل توجه است.

در واکنش به این حملات، ایران عملیاتی را با نام «وعده صادق IV» آغاز کرد. در چارچوب این عملیات، موج‌هایی از موشک‌های بالستیک و پهپادها به سوی اسرائیل و همچنین پایگاه‌های نظامی آمریکا در منطقه پرتاب شده است.

این اهداف شامل تأسیسات نظامی در قطر، بحرین، کویت، امارات، عربستان سعودی و عراق بوده است. ایران همچنین مدعی است که طی این حملات، خسارات قابل توجهی به زیرساخت‌های نظامی اسرائیل و آمریکا وارد کرده است. 

با این حال، واشینگتن و تل‌آویو اعلام کرده‌اند که بخش بزرگی از این موشک‌ها توسط سامانه‌های دفاعی اسرائیل و همچنین سیستم‌های دفاعی کشورهای حوزه خلیج فارس رهگیری شده‌اند.

در همین رابطە، خبرگزاری مجموعه فعالان حقوق بشر (HRANA) شمار کشته‌شدگان را بیش از 1205 نفر اعلام کرده که دست‌کم  194 نفر از آنها کودک بوده‌اند. در اسرائیل نیز تا کنون 14 نفر کشته و حدود ۱۲۰۰ نفر زخمی گزارش شده‌اند.

آیا کردستان به جبهه جدید جنگ تبدیل خواهند شد؟

در روزهای اخیر، گزارش‌هایی در رسانه‌های غربی منتشر شده که نشان می‌دهد برخی محافل امنیتی در ایالات متحده احتمال نقش‌آفرینی نیروهای مسلح کرد در غرب ایران (کردستان) را بررسی کرده‌اند.

شبکه CNN به نقل از مقام‌های آمریکایی گزارش داده است که گروه‌های مسلح کرد می‌توانند با ایجاد فشار در مناطق غربی ایران، منابع نظامی جمهوری اسلامی را پراکنده کرده و جبهه‌ای تازه در این جنگ بگشایند و گفته می شود که گفت‌‌وگوی دونالد ترامپ با رهبران اقلیم کردستان عراق از جمله مسعود بارزانی و بافل طالبانی در همین رابطه بوده است.

با این حال، مقام‌های رسمی دولت آمریکا تلاش کرده‌اند چنین گزارش‌هایی را کم‌اهمیت جلوه دهند. رئیس جمهور ایلات متحده در آخرین اظهار نظر خود در این رابطه افزوده است که :

من نمی‌خواهم کُردها وارد ایران شوند… آنها مایل‌اند وارد شوند، اما به آنها گفته‌ام که نمی‌خواهم چنین کاری کنند… جنگ همین حالا هم به اندازه کافی پیچیده است… ما نمی‌خواهیم ببینیم کُردها زخمی یا کشته شوند.

پیت هگست، وزیر د آمریکا، در پاسخ به پرسش خبرنگاران گفته است: تنها چیزی که می‌توانم بگویم این است که هیچ‌یک از اهداف ما بر پایه حمایت یا مسلح کردن هیچ نیروی خاصی بنا نشده است. ما از آنچه بازیگران دیگر ممکن است انجام دهند آگاه هستیم، اما اهداف ما بر چنین موضوعی متمرکز نیست.

با این حال، گزارش‌هایی از سوی رسانه‌های دیگر تصویری پیچیده‌تر ارائه می‌دهد. خبرگزاری رویترز به نقل از شماری از اعضای احزاب کرد گزارش داده است که در هفته‌های اخیر تماس‌هایی میان آنها و مقام‌های آمریکایی برقرار شده و درباره احتمال حمله به نیروهای امنیتی ایران و دریافت حمایت نظامی گفتگوهایی صورت گرفته است.

برخی منابع خبری گزارش داده‌اند که در ماه‌های گذشته مقادیری سلاح به کردستان منتقل گشتە و هزاران داوطلب کرد برای عملیات احتمالی آماده شده‌اند. 

روزنامه گاردین نیز به نقل از برخی مقام‌های آمریکایی نوشته است که واشنگتن در صورت عبور نیروهای کرد از مرز ایران ممکن است پشتیبانی هوایی ارائه دهد.

احتمال مداخله نیروهای کُرد در جنگ، بیش از هر کشور دیگری موجب نگرانی ترکیه شده است. هاکان فیدان گفته آنکارا تحولات را از نزدیک دنبال می‌کند و ایالات متحده به ترکیه اطمینان داده که برنامه‌ای برای مسلح کردن کُردها ندارد.

در تهران نیز هشدارهایی مطرح شده است. دبیر شورای عالی امنیت ملی ایران گفته نیروهای مسلح ایران به احزاب کُرد هشدار داده‌اند در صورت ورود به این کارزار «به حساب آنها خواهند رسید». علی لاریجانی در عین حال با اشاره به سیاست ایالات متحده در قبال کُردها در سوریه تاکید کرده است که :

کردها عاقل هستند و با روحیه کاسب‌کارانه آمریکایی‌ها آشنایی دارند و [میدانند که آنها] وفایی ندارند.

احزاب کُرد در سوی دیگر علیرغم اعلام آمادگی برای ورود به این کارزار تا این لحظه اقدامی در این رابطه نکرده اند. 

بابا شیخ حسینی دبیرکل حزب خبات در گفتگو با رسانه ها گفته است که نیروهای کُرد آماده هستند تا در صورت تضعیف دولت مرکزی وراد عمل شوند. اما در مقابل یکی از اعضای مجلس پژاک بر این باور است که بدون کنترل آسمان، هرگونه عملیات کُردی به یک کشتار تبدیل خواهد شد.

از سوی دیگر، آرنانیوز مطلع شده است که احزاب کُرد به دلیل فقدان تضمین های مشخص از جانب ایالات متحده در ارتباط با حمایت و دفاع از نیروهای کُرد و شهرهای کُردستان در قبال حملات موشکی و زمینی ایران هنوز تصمیمی مبنی بر ورود به این کارزار نظامی را نگرفته اند.

همزمان دولت جمهوری اسلامی ایران نیز ضمن تهدید این احزاب به آنها پیشنهاد کرده است که درصورت عدم حمایت از حمله ایالات متحده و اسرائیل حاضر به مذاکره و دادن امتایازاتی به احزاب کُرد پس از پایان جنگ خواهد بود.

به گفته منابع آرنا ائتلاف احزب کُردستان ایران تاکنون به پیشنهادهای جمهوری اسلامی ایران پاسخ نداده اند.

نیروهای مسلح احزاب کردستانی

احزاب مسلح کردستان ایران از نخستین سال‌های پس از انقلاب ۱۹۷۹ و در پی عملیات نظامی دولت تازه‌تأسیس جمهوری اسلامی علیه کردستان، به تدریج از داخل ایران عقب‌نشینی کردند و عمدتاً در خاک عراق و به‌ویژه اقلیم کردستان مستقر شدند.

اگرچه پس از پایان جنگ ایران و عراق فعالیت نظامی این احزاب کاهش یافت، اما آنها طی دهه‌های بعد ساختار نظامی-سیاسی خود را حفظ کرده و در مقاطعی نیز با نیروهای جمهوری اسلامی درگیر شده‌اند.

بخشی از نیروهای این احزاب همچنین در سال‌های جنگ با داعش در عراق و سوریه در کنار نیروهای پیشمرگه اقلیم کردستان علیه این گروه جنگیده و در دفاع از مناطقی چون شنگال مشارکت داشته‌اند.

در حال حاضر بخش قابل توجهی از این نیروها در قالب ائتلافی با عنوان «ائتلاف نیروهای سیاسی کردستان ایران» سازماندهی شده‌اند. این ائتلاف در ۲۲ فوریه ۲۰۲۶ تشکیل شد.

حزب کومله کردستان ایران با دو هفته تاخیر به این ائتلاف پیوست. اما کومله شاخه کردستانی حزب کمونیست ایران هنوز به ائتلاف ملحق نشده است اما بنا به اطلاعات رسیده، این حزب نیز به صورت غیررسمی با این ائتلاف هماهنگ است. این ائتلاف دارای فرماندهی مشترک نظامی و سازوکارهایی برای هماهنگی سیاسی و دیپلماتیک میان احزاب عضو است.

برآوردها درباره شمار نیروهای مسلح این احزاب متفاوت است، اما بسیاری از منابع مجموع آنها را بین پنج تا ده هزار مبارز تخمین می‌زنند که عمدتاً در مناطق مرزی اقلیم کردستان عراق مستقر هستند.

در میان این احزاب، حزب حیات آزاد کردستان (PJAK) بزرگ‌ترین و سازمان‌یافته‌ترین نیروی نظامی را در اختیار دارد. تخمین زده می‌شود این حزب حدود سه هزار نیروی مسلح داشته باشد و علاوه بر آن شبکه‌ای از هواداران و نیروهای محلی در مناطق کردستان ایران را نیز حفظ کرده باشد.

حزب دموکرات کردستان ایران (PDKI) نیز که قدیمی‌ترین حزب سیاسی کردستان ایران به شمار می‌رود، از پایگاه اجتماعی قابل توجهی در میان کردهای ایران برخوردار است.

بر اساس برخی برآوردها این حزب حدود ۱۲۰۰ نیروی مسلح در اختیار دارد، در حالی که توان بسیج شمار فراوانی از هواداران خود در داخل ایران را نیز دارد.

دیگر احزاب عضو این ائتلاف از جمله حزب آزادی کردستان (PAK)، کومله زحمتکشان کردستان، کومله کردستان ایران و سازمان خبات نیز نیروهای نظامی کوچک‌تری در اختیار دارند و هر یک قادر به بسیج چند صد نیروی مسلح هستند.

مجموع این نیروها عمدتاً در قالب واحدهای پیشمرگه سازماندهی شده‌اند؛ واحدهایی چریکی که برای جنگ‌های نامتقارن و عملیات در مناطق کوهستانی آموزش دیده‌اند و بسیاری از آنها تجربه درگیری با نیروهای جمهوری اسلامی و همچنین مشارکت در نبرد با داعش را در کارنامه دارند.

بخش مهمی از توان نظامی این احزاب بر پایه ساختار سنتی پیشمرگه‌ها شکل گرفته است؛ واحدهایی چریکی که عمدتاً برای جنگ‌های نامتقارن، عملیات‌های مرزی و جنگ در مناطق کوهستانی سازماندهی شده‌اند. بسیاری از نیروهای این احزاب طی دهه‌های گذشته تجربه درگیری‌های مسلحانه با نیروهای جمهوری اسلامی را داشته‌اند و برخی از آنها نیز در نبردهای منطقه‌ای علیه داعش در عراق و سوریه شرکت کرده‌اند.

آیا جبهه زمینی جنگ علیە ایران باز خواهد شد؟

با ادامه حملات هوایی و افزایش فشار نظامی بر ایران، این پرسش بیش از پیش مطرح شده است که آیا غرب ایران به جبهه‌ای جدید در این جنگ تبدیل خواهد شد.

در صورت ورود نیروهای کرد به خاک ایران، جنگ می‌تواند از یک درگیری عمدتاً هوایی به مرحله‌ای پیچیده‌تر وارد شود که احتمال درگیری‌های زمینی و حتی بروز بحران‌های داخلی را افزایش می‌دهد.

با این حال، نشانه‌ها حاکی از آن است که هنوز شرایط برای چنین تحولی فراهم نشده است. هرچند نیروهای کرد توان بسیج شمار قابل توجهی نیروی مسلح را دارند و در جامعه کردستان از پایگاه اجتماعی قابل توجهی برخوردارند، اما توان نظامی آنها به تنهایی برای ایجاد تغییر اساسی در موازنه قدرت کافی نیست.

در چنین سناریویی، نقش این نیروها بیشتر می‌تواند در ایجاد فشار منطقه‌ای و پراکنده کردن منابع نظامی ایران باشد.

از سوی دیگر، نیروهای نظامی جمهوری اسلامی هنوز آن‌چنان تضعیف نشده‌اند که قادر به مقابله با چنین تهدیدی نباشند. در صورت ورود نیروهای کرد به این درگیری، احتمال دارد شهرهای کردستان به اهداف مستقیم حملات موشکی و نظامی جمهوری اسلامی تبدیل شوند.

در چنین شرایطی، کردستان بار دیگر در آستانه قرار گرفتن در مرکز یکی از مهم‌ترین بحران‌های امنیتی ایران در دهه‌های اخیر قرار گرفته است که سرنوشت آن می‌تواند بر مسیر جنگ و حتی آینده تحولات سیاسی ایران تأثیر بگذارد.