از مبارزه با آپارتاید تا پرونده غزه
کمیته نوبل نروژ روز جمعه ۹ اکتبر، جایزه صلح سال ۲۰۲۶ را به ناوی پیلای، حقوقدان ۸۵ ساله آفریقای جنوبی، به پاس تلاش‌هایش برای تقویت صلح و حقوق بین‌الملل اعطا کرد. پیلای که فعالیت حرفه‌ای خود را با دفاع از مخالفان آپارتاید آغاز کرد، در رسیدگی به پرونده‌های نسل‌کشی و جنایت‌های جنگی نقش داشت و در سال‌های اخیر ریاست کمیسیون تحقیق سازمان ملل را برعهده گرفت که اسرائیل را به ارتکاب نسل‌کشی در غزه متهم کرد. انتخاب او در شرایطی صورت گرفت که دادگاه‌ها و نهادهای حقوقی بین‌المللی با فشارهای سیاسی فزاینده روبه‌رو هستند.
به گزارش لوموند، کمیته نوبل هنگام اعلام این تصمیم بر نقش پیلای در پیگرد جنایت‌های جنگی، جنایت علیه بشریت و نسل‌کشی تأکید کرد.
یورگن واتنه فریدنس، رئیس کمیته، او را حقوقدانی توصیف کرد که با شجاعت و درستکاری استثنایی به گسترش نظم حقوقی بین‌المللی کمک کرده است.
کمیته همچنین هشدار داد که با افزایش جنگ‌ها و تضعیف نهادهای حقوقی، اجرای حقوق بین‌الملل دیگر صرفاً مکمل صلح نیست، بلکه ضرورتی برای حفظ آن به شمار می‌رود.
پیلای هنگام اعلام نام برنده در شهر نورنبرگ آلمان حضور داشت، در واکنش به تشویق حاضران و با اشاره‌ای طنزآمیز به علاقه دونالد ترامپ به دریافت نوبل صلح گفت اگر بیشتر تشویقش کنند، شاید جایزه را با ترامپ تقسیم کند.
این اظهارنظر در حالی مطرح شد که دولت آمریکا در ماه‌های گذشته فشارهای خود بر برخی نهادها و مقام‌های مرتبط با عدالت کیفری بین‌المللی را افزایش داده است.
ناوانتم پیلای در سال ۱۹۴۱ در دوربان آفریقای جنوبی، در خانواده‌ای با ریشه هندی و تامیل متولد شد. کودکی و جوانی او با نظام آپارتاید همزمان بود که بر اساس آن، قوانین تبعیض نژادی دسترسی بخش بزرگی از جمعیت را به آموزش، اشتغال، مشارکت سیاسی و فرصت‌های اجتماعی محدود می‌کرد.
پیلای در جامعه‌ای وارد حرفه وکالت شد که زنان غیرسفیدپوست با موانع مضاعف نژادی و جنسیتی روبه‌رو بودند. او در سال ۱۹۶۷ دفتر وکالت خود را در دوربان تأسیس کرد و به دفاع از زندانیان سیاسی و مخالفان آپارتاید پرداخت.
فعالیت‌های حقوقی او از جمله با پیگیری حقوق زندانیان جزیره روبن، محل حبس نلسون ماندلا و شماری دیگر از مخالفان حکومت، پیوند داشت. پیلای برای بهبود شرایط زندانیان و مقابله با محدودیت‌هایی تلاش می‌کرد که دسترسی آنان را به حمایت حقوقی و امکانات اولیه محدود می‌ساخت.
در آفریقای جنوبی آن دوران، بسیاری از مقررات تبعیض‌آمیز از پشتوانه قانونی برخوردار بودند. مبارزه حقوقی علیه آپارتاید از این رو تنها دفاع از زندانیان سیاسی نبود، بلکه نظامی را به چالش می‌کشید که نابرابری نژادی را به بخشی از ساختار رسمی کشور تبدیل کرده بود.
این تجربه، نخستین مرحله از فعالیت حرفه‌ای پیلای در مواجهه با نقض حقوق انسانی در چارچوب نهادهای قانونی بود.
با پایان آپارتاید و برگزاری نخستین انتخابات دموکراتیک آفریقای جنوبی در سال ۱۹۹۴، ساختار سیاسی و قضایی کشور دگرگون شد.
پیلای در سال ۱۹۹۵ به عنوان نخستین زن غیرسفیدپوست به دادگاه عالی آفریقای جنوبی راه یافت. همان سال، به پیشنهاد نلسون ماندلا، برای عضویت در دادگاه بین‌المللی کیفری رواندا معرفی شد و فعالیت او از نظام قضایی کشورش به رسیدگی به جنایت‌های بین‌المللی گسترش یافت.
دادگاه رواندا پس از نسل‌کشی سال ۱۹۹۴ تشکیل شده بود که طی آن حدود ۸۰۰ هزار نفر، عمدتاً از اقلیت توتسی و همچنین هوتوهای میانه‌رو، در مدت نزدیک به صد روز کشته شدند.
این دادگاه مأمور رسیدگی به مسئولیت کیفری افرادی بود که در طراحی، سازمان‌دهی و اجرای نسل‌کشی و دیگر جنایت‌های سنگین نقش داشتند. پیلای هشت سال در این دادگاه فعالیت کرد و از سال ۱۹۹۹ تا ۲۰۰۳ ریاست آن را برعهده داشت.
یکی از مهم‌ترین تحولات حقوقی در دوره حضور او، شناسایی تجاوز جنسی و دیگر اشکال خشونت جنسی به عنوان اعمالی بود که در صورت احراز شرایط لازم، می‌توانند از مصادیق نسل‌کشی باشند.
در پرونده ژان پل آکایسو، دادگاه رواندا در سال ۱۹۹۸ برای نخستین بار در حقوق کیفری بین‌المللی چنین تفسیری را در یک حکم قضایی به رسمیت شناخت. پیلای از قضات رسیدگی‌کننده به این پرونده بود.
این رأی جایگاه خشونت جنسی را در رسیدگی به جنایت‌های بین‌المللی تغییر داد. تجاوز و آزار جنسی که در بسیاری از جنگ‌ها علیه زنان و دختران به کار گرفته شده بود، دیگر صرفاً پیامدی از درگیری مسلحانه تلقی نمی‌شد و در صورت وجود قصد نابودی یک گروه انسانی، می‌توانست بخشی از اجرای نسل‌کشی باشد.
این تحول، مبنای حقوقی مهمی برای رسیدگی به جنایت‌هایی فراهم کرد که پیش‌تر در حاشیه پرونده‌های کشتار جمعی قرار می‌گرفتند.
به نوشته وب‌سایت رسمی جایزه نوبل، نقش پیلای در توسعه رویه‌های قضایی مربوط به خشونت جنسی و تبلیغات تحریک‌کننده نسل‌کشی، از مهم‌ترین بخش‌های کارنامه اوست. کمیته نوبل همچنین بر مشارکت او در تقویت سازوکارهایی تأکید کرده که امکان پیگرد عاملان جنایت‌های سنگین را در سطح بین‌المللی فراهم کرده‌اند.
پیلای پس از دادگاه رواندا، از سال ۲۰۰۳ تا ۲۰۰۸ در دیوان کیفری بین‌المللی قضاوت کرد. این دیوان، برخلاف دادگاه‌های ویژه‌ای که برای رسیدگی به جنایت‌های یک کشور یا منازعه مشخص تشکیل می‌شوند، نهادی دائمی برای بررسی مسئولیت کیفری افراد در قبال سنگین‌ترین جنایت‌های بین‌المللی است.
او سپس از سال ۲۰۰۸ تا ۲۰۱۴ به عنوان کمیسر عالی حقوق بشر سازمان ملل فعالیت کرد و در این دوره، وضعیت حقوق بشر در کشورهای درگیر جنگ، سرکوب سیاسی و بحران‌های داخلی را پیگیری کرد.
دوره مسئولیت پیلای در سازمان ملل با اعتراضات موسوم به بهار عربی، آغاز جنگ سوریه و بحران‌های انسانی در مناطق مختلف جهان همزمان بود.
او در مقام کمیسر عالی حقوق بشر درباره مسئولیت دولت‌ها در قبال کشتار غیرنظامیان، بازداشت‌های خودسرانه و سرکوب مخالفان موضع گرفت. این مسئولیت، دامنه فعالیت او را از رسیدگی قضایی به جنایت‌های گذشته، به نظارت و هشدار درباره نقض حقوق بشر در بحران‌های جاری گسترش داد.
در سال‌های اخیر، پرونده جنگ غزه بار دیگر نام پیلای را در مرکز یکی از مهم‌ترین مناقشات حقوقی جهان قرار داد.
او از سال ۲۰۲۱ تا ۲۰۲۵ ریاست کمیسیون مستقل بین‌المللی تحقیق سازمان ملل درباره سرزمین‌های اشغالی فلسطینی، از جمله بیت‌المقدس شرقی، و اسرائیل را برعهده داشت. مأموریت این کمیسیون بررسی موارد نقض حقوق بشر و حقوق بشردوستانه بین‌المللی از سوی طرف‌های درگیر بود.
پس از حمله ۷ اکتبر ۲۰۲۳ حماس و دیگر گروه‌های فلسطینی به جنوب اسرائیل و آغاز جنگ غزه، تحقیقات کمیسیون بر اقدامات طرف‌های درگیر و مسئولیت احتمالی آنان در ارتکاب جنایت‌های بین‌المللی متمرکز شد.
در حمله ۷ اکتبر حدود ۱۲۰۰ نفر در اسرائیل کشته و ۲۵۱ نفر به گروگان گرفته شدند. عملیات نظامی اسرائیل در غزه نیز به کشته شدن ده‌ها هزار فلسطینی، تخریب مناطق وسیع شهری و آوارگی بخش بزرگی از جمعیت این باریکه انجامید.
کمیسیون تحت ریاست پیلای در گزارش‌های خود، ارتکاب جنایت‌های جنگی از سوی حماس و دیگر گروه‌های مسلح فلسطینی در حمله ۷ اکتبر را مطرح کرد و همزمان عملکرد ارتش و مقام‌های اسرائیلی را در جریان جنگ غزه بررسی کرد.
این تحقیقات، علاوه بر حملات نظامی، وضعیت غیرنظامیان، محدودیت‌های کمک‌رسانی و تخریب زیرساخت‌های حیاتی را نیز دربر می‌گرفت.
در سپتامبر ۲۰۲۵، کمیسیون تحقیق به این نتیجه رسید که اسرائیل در غزه مرتکب نسل‌کشی شده است. دولت اسرائیل این اتهام را رد کرد و گزارش کمیسیون را بی‌اعتبار خواند. رویترز در گزارش روز جمعه خود درباره اعطای نوبل صلح، به نقش پیلای در این تحقیقات و مخالفت اسرائیل با یافته‌های کمیسیون اشاره کرده است.
نتیجه تحقیقات کمیسیون سازمان ملل، با حکم قطعی یک دادگاه بین‌المللی تفاوت دارد. این کمیسیون مأمور گردآوری شواهد، بررسی وقایع و ارائه یافته‌های حقوقی است، در حالی که رسیدگی قضایی به مسئولیت دولت‌ها در قبال کنوانسیون نسل‌کشی در صلاحیت دیوان بین‌المللی دادگستری قرار دارد.
دیوان کیفری بین‌المللی نیز مسئولیت کیفری اشخاص را بررسی می‌کند. این تفاوت، در پرونده غزه که همزمان موضوع تحقیقات و رسیدگی‌های حقوقی متعددی است، اهمیت ویژه‌ای دارد.
فعالیت پیلای در این پرونده با انتقادهای شدید اسرائیل و حامیان آن روبه‌رو شد. لوموند گزارش داده است که او پس از انتشار یافته‌های کمیسیون، از متهم شدن به یهودستیزی و درخواست‌هایی در شبکه‌های اجتماعی برای اعمال تحریم علیه خود سخن گفته است.
این درخواست‌ها در شرایطی مطرح شدند که دولت آمریکا پیش‌تر علیه شماری از قضات دیوان کیفری بین‌المللی و دیگر فعالان مرتبط با پرونده‌های فلسطین اقدامات تحریمی اتخاذ کرده بود.
کمیته نوبل با وجود این مناقشات، هنگام معرفی برنده سال ۲۰۲۶، فعالیت پیلای را به پرونده غزه محدود نکرد. در توضیح رسمی این انتخاب، مبارزه علیه آپارتاید، نقش او در دادگاه رواندا، حضور در دیوان کیفری بین‌المللی و فعالیت در سازمان ملل، اجزای یک کارنامه حقوقی معرفی شدند که هدف مشترک آن گسترش پاسخگویی در برابر نقض حقوق بین‌الملل بوده است.
این انتخاب در زمانی صورت گرفته است که استقلال نهادهای قضایی بین‌المللی به یکی از موضوعات اختلاف میان دولت‌ها تبدیل شده است.
جنگ‌های غزه، اوکراین و سودان، همراه با مناقشات مربوط به صلاحیت دادگاه‌ها و اجرای تصمیم‌های آنها، پرسش‌هایی درباره توانایی نظام حقوقی بین‌المللی برای رسیدگی به جنایت‌های سنگین ایجاد کرده‌اند. کمیته نوبل نیز در بیانیه خود به فشار بر قضات و نهادهای حقوقی اشاره کرد و اجرای قانون را از پیش‌شرط‌های حل مسالمت‌آمیز اختلافات دانست.
در واکنش به اعطای جایزه، فولکر تورک، کمیسر عالی حقوق بشر سازمان ملل، انتخاب پیلای را پیروزی جمعی برای مدافعان حقوق بشر و عدالت توصیف کرد. اورزولا فون در لاین، رئیس کمیسیون اروپا، نیز با تبریک به او گفت شمار اندکی از افراد به اندازه پیلای زندگی خود را وقف عدالت، صلح و کرامت انسانی کرده‌اند. فون در لاین در پیام خود به فعالیت پیلای در دوران آپارتاید و رسیدگی به نسل‌کشی رواندا اشاره کرده است.
پیلای در کنار مسئولیت‌های پیشین خود، همچنان در یک پرونده مهم دیگر مربوط به نسل‌کشی فعالیت دارد. او از سال ۲۰۱۹ به عنوان قاضی اختصاصی در دیوان بین‌المللی دادگستری، در پرونده‌ای حضور دارد که در آن میانمار به نقض کنوانسیون نسل‌کشی در قبال اقلیت روهینگیا متهم شده است.
این پرونده نیز مانند تحقیقات مربوط به غزه، به مسئولیت دولت‌ها در قبال تعهدات بین‌المللی و نحوه رسیدگی به اتهام‌های نسل‌کشی مربوط می‌شود.
پیلای در ۸۵ سالگی همچنان در رسیدگی به پرونده‌های حقوقی بین‌المللی فعالیت می‌کند. حقوقدانی که کار خود را در دادگاه‌های دوران آپارتاید آغاز کرد، در رواندا به توسعه حقوق مربوط به نسل‌کشی کمک کرد و دهه‌ها بعد ریاست تحقیقات سازمان ملل درباره جنگ غزه را برعهده گرفت، اکنون در حالی برنده نوبل صلح شده که پرونده میانمار همچنان در دیوان بین‌المللی دادگستری در جریان است و اختلاف بر سر مسئولیت حقوقی طرف‌های درگیر در جنگ غزه نیز ادامه دارد.
