ایران از فرصت شصت روزە برای آغاز جنگی تهاجمی استفادە کردە است

جمهوری اسلامی ایران در دو ماه گذشته، همزمان با مذاکرات با آمریکا، خود را برای رویارویی گسترده‌تری آماده کرده است. افزایش تولید موشک و پهپاد، بازآرایی ساختار فرماندهی، تقویت نفوذ سپاه بر ارتش و گسترش هماهنگی با نیروهای همسو در عراق، یمن و لبنان، از تغییر رویکرد تهران از مهار جنگ به آمادگی برای تشدید آن حکایت دارد. اطلاعات کشورهای عربی نیز نشان می‌دهد این راهبرد، تنگه هرمز، دریای سرخ و زیرساخت‌های انرژی کشورهای خلیج فارس را دربر می‌گیرد. با پایان مهلت ۶۰ روزه تفاهم با واشنگتن، شکاف راهبردی دو طرف عمیق‌تر شده و خطر تبدیل بازدارندگی فرسایشی به دور تازه‌ای از رویارویی مستقیم افزایش یافته است.

پس از آنکه دونالد ترامپ، رئیس‌جمهوری آمریکا، در اواسط ژوئن تفاهم‌نامه‌ای را بە منظور دستیابی بە راەحلی برای حل بحران هستەای و تنگە هرمز با ایران امضا کرد، مقام‌های دولت او تلاش‌های گسترده‌ای را برای جلب حمایت از توافقی آغاز کردند که انتظار می رفت به بازگشایی تنگه هرمز و آغاز روند کاهش تدریجی جنگ منجر شود.

اما به گفته مقام‌های ایرانی و عرب، رهبران تندرو ایران در تهران طرح دیگری را در دستور کار خود قرار دادند.

از نظر آنها، این تفاهم‌نامه احتمالا صرفا تلاشی از سوی آمریکا و اسرائیل برای کاستن از فشار بر اقتصاد جهانی و خرید زمان برای حمله‌ای بزرگ‌تر در آینده بود. آنها به جای اعتماد به مذاکرات، دو ماه گذشته را صرف آماده‌سازی برای نبردی گسترده‌تر کردند.

این اقدامات شامل افزایش اختیارات سپاه پاسداران بر ارتش، انتصاب نیروهای باسابقه جنگ ایران و عراق و سرکوب‌های داخلی پیشین در سمت‌های کلیدی، گسترش عملیات ضدجاسوسی در داخل کشور و افزایش تولید موشک و پهپاد بوده است.

در این رابطە رهبران ایران به‌سرعت ابتکار عمل را در دست گرفتند، با حمله مستقیم به کشتی‌ها یا از طریق حوثیهای یمن، سلطه خود بر تنگه هرمز را افزایش دادند و دامنه نبرد را به دریای سرخ گسترش دادند.

بنابە گزارش وال ستریت ژورنال، مقام‌های آگاه از یافته‌های اطلاعاتی بر این باورند کە نهادهای اطلاعاتی کشورهای عربی شواهدی را از یک تغییر راهبردی در میان رهبران تندرو ایران به دست آورده‌اند.

این شواهد که ارتباطات میان ایران و گروه‌های شبه‌نظامی متحد آن در کشورهایی مانند یمن و عراق را نیز دربر می‌گیرد، حاکی از آن است که رهبران ایران نیروهای خود را برای گسترش جنگ و افزایش هزینه‌های آمریکا آماده می‌کنند.

رهبران ایران همچنین به‌طور فزاینده‌ای از انجام عملیات تهاجمی در خاک دشمن سخن می‌گویند که کشورهای ضعیف‌تر حاشیە خلیج فارس، از جمله کویت را نگران کرده است.

هدف اصلی آنها تحمیل هزینه‌ای چنان سنگین است که مانع تکرار حملاتی شود که ایران در جنگ ۱۲ روزه سال گذشته و در جریان درگیری کنونی متحمل شده است.

در این بارە، محمدحسن سنگ‌تراش، تحلیلگر دفاعی مستقر در تهران و نزدیک به دولت بە وال ستریت ژورنال گفتە است:

در ایران این دیدگاه نیز به‌طور گسترده وجود دارد که جنگ اصلی هنوز آغاز نشده است. آنچه تاکنون شاهد آن بوده‌ایم، بیش از پیش در چارچوب تاکتیک برش کالباسی تفسیر می‌شود؛ تشدید محدود و تدریجی تنش با هدف تضعیف توانمندی‌ها پیش از یک رویارویی بزرگ‌تر.

آماده‌سازی‌های ایران نشان‌دهنده شکاف عمیق میان برداشت واشنگتن و تهران از این مرحله جنگ است. این تفاوت در ارزیابی‌ها، رهبران ایران را به اتخاذ موضعی سختگیرانه در مذاکرات و بی‌میلی به دستیابی به توافق سوق داده و سیاست ترامپ را در مواجهه با ایران بارها سردرگم کرده است.

آمادگی ایران برای ادامه جنگ همچنین از بی‌اعتمادی عمیقی میان دو طرف حکایت دارد که احتمالاً در آینده نزدیک مانع دستیابی آنها به توافقی پایدار برای پایان دادن به درگیری خواهد شد.

اظهارات مسئولان جمهوری اسلامی ایران در عین حال با میزان قابل توجهی لفاظی همراه است. اعضای عمل‌گراتر در ساختار جمهوری اسلامی ایران، از جمله مسعود پزشکیان بارها هشدار داده‌اند که تهران برای پایان دادن به جنگ به توافقی نیاز دارد که به کاهش تحریم‌ها منجر شود، در غیر این صورت اقتصاد کشور با خطر فروپاشی روبه‌رو خواهد شد.

با این حال، ایران بسیار سریع‌تر از آنچه کە انتظار می‌رفت در حال بازسازی زیرساخت‌های خود و احیای دسترسی به پایگاه‌های موشکی برآمدە است. مقام‌های اسرائیلی که با روند این بازسازی آشنا هستند، این موضوع را نگران‌کننده می‌دانند.

در همین راستا است کە مقام‌های عرب نیز خود را برای ادامه درگیری و اختلال طولانی‌مدت در عرضه انرژی آماده می‌کنند.

آلن ایر، دیپلمات ارشد پیشین آمریکا و مذاکره‌کننده هسته‌ای با ایران در این رابطە اعلام نمودە است کە از نگاه نظام جمهوری اسلامی، وضعیت کنونی، وضعیت جنگی بودە و ایران در وضعیت جنگی باقی خواهد ماند و خود را برای حمله بعدی آماده خواهد کرد.

با توجە بە این رویکرد ایران، این کشور سیاستی دوگانه را در پیش گرفت. همزمان با تلاش دیپلمات‌های ایران برای دستیابی به توافق صلح با آمریکا، مجتبی خامنه‌ای، رهبر ایران، اقداماتی را برای آماده‌سازی دستگاه امنیتی کشور برای رویارویی گسترده‌تری آغاز کرده بود که حتی ممکن بود تهران خود آغازگر آن باشد.

مقام‌های آگاه از یافته‌های اطلاعاتی اخیر کشورهای عربی گفتند سپاه پاسداران از آرامشی که تفاهم‌نامه ایجاد کرده بود بهره گرفت تا با شبه‌نظامیان متحد ایران در سراسر منطقه، مقدمات افزایش حملات در صورت لزوم را فراهم کند. سپاه همچنین مستشارانی را برای گفت‌وگو درباره این برنامه‌ها به عراق، یمن و لبنان فرستاد.

تجزیە و تحلیل اطلاعات به‌دست‌آمده که ارتباطات رهگیری‌شده را نیز شامل می‌شد، نشان میداد کە سپاه پاسداران فرماندهانی را به مناطق تحت کنترل حوثی‌ها در یمن اعزام کرده بود تا با هماهنگی شبه‌نظامیان عراقی که آنها نیز از حمایت ایران برخوردارند، برای تشدید رویارویی با عربستان سعودی برنامه‌ریزی کنند.

بنابر اطلاعات تحلیل شدە، سپاه پاسداران بر استقرار موشک‌ها، تسلیحات دریایی و پرتابگرهای پهپاد در مواضع مشرف به دریای سرخ نظارت داشت.

سپاه همچنین اطلاعات و فهرست اهداف، از جمله بنادر و تأسیسات انرژی عربستان سعودی، را در اختیار نیروهای مسلح یمنی قرار داد و درباره چگونگی در امان ماندن از حملات تلافی‌جویانه عربستان به آنها مشاوره داد.

نتیجه این اقدامات، تشدید درگیری‌ها تا اواخر ژوئیه بود. حوثی‌ها به نیروهای دولت یمن که از حمایت عربستان سعودی برخوردارند حمله کردند و اعلام کردند تنگه باب‌المندب، به روی عربستان سعودی بسته شده است.

اطلاعات فاش شدە در وال ستریت ژورنال همچنین حاکی از آن است کە سپاه پاسداران کشورهای خلیج فارس را تهدید کرده بود که اگر آمریکا تأسیسات مشابهی را در ایران هدف قرار دهد، تأسیسات انرژی آنها را نابود خواهد کرد. تا جاییکە سپاه در این تهدیدها تا آنجا پیش رفت که فهرست‌های دقیقی از اهداف مشخص را برای طرف‌های عرب ارسال کرد.

در رابطە با بازسازی ساختارهای نظامی، حسین محبی، سرتیپ و سخنگوی سپاه پاسداران، در ماه ژوئیه به خبرگزاری تسنیم، وابسته به سپاه گفت:

ما از دوره آتش‌بس حداکثر استفاده را کردیم. توانمندی‌های خود را افزایش دادیم، روند تولید موشک را شتاب بخشیدیم و دقت موشک‌ها را بهبود دادیم.

در پشت صحنه، خامنه‌ای در حال آرایش نیروهای خود برای رویارویی تهاجمی‌تری بود. او در چارچوب تجدید سازمانی که یک هفته پیش اعلام شد، هفت مقام کلیدی امنیتی را برای اداره ساختارهای نظامی و نهادهای سرکوب که دستخوش تغییر شده بودند، منصوب کرد.

این انتصاب‌ها اهداف تهاجمی مشخصی را دنبال می‌کردند. تقویت انسجام زنجیره فرماندهی نظامی، تبدیل یک نیروی شبه‌نظامی ایدئولوژیک به شبکه‌ای اطلاعاتی در سطح محلات و تأکید بر رویکرد تهاجمی از جمله این اهداف بود.

خامنه‌ای همچنین با یکپارچه کردن فرماندهی سپاه پاسداران و ارتش زیر نظر سرتیپ علی عبداللهی، نفوذ سپاه بر ارتش را تحکیم کرد.

عبداللهی از فرماندهان ارشد و باسابقه سپاه و از چهره‌های نظامی است که با جدیت از حمله به کشورهای عربی میزبان پایگاه‌های آمریکا در اطراف خلیج فارس حمایت کرده است.

احمد وحیدی، فرمانده جدید کل سپاه پاسداران که از ماه مارس به‌طور غیررسمی این مسئولیت را بر عهده داشت، روز دوشنبه رسماً به این سمت منصوب شد. در حکم انتصاب او، انجام عملیات تهاجمی قدرتمند علیه دشمن از جمله مأموریت‌های وی تعیین شده است.

یک روز بعد، محمدرضا نقدی، از فرماندهان سپاه و مشاور وحیدی، گفت این نیروی شبه‌نظامی باید برای انتقال عملیات به خاک دشمن آمادگی داشته باشد.

در این بارە، سعید گلکار، کارشناس نهادهای امنیتی ایران در دانشگاه تنسی در چاتانوگا، گفت: ارتقای جایگاه وحیدی با رویکرد رهبری‌ای همخوانی دارد که دستگاه امنیتی را برای دوره‌ای از رویارویی مستمر آماده می‌کند و در پی بازگشت به شرایط عادی سیاسی در دوران صلح نیست.

سپاه پاسداران که نیرویی مسلح با نزدیک به ۲۰۰ هزار نیرو است، به گفته مقام‌های ایرانی و بر اساس اظهارات علنی مسئولان آن، طرح‌های جدیدی را برای تشدید بیشتر درگیری‌ها، از جمله انجام حملات پیش‌دستانه، تدوین کرده است.

خرابکاری در کابل‌های اینترنتی خلیج فارس، ایجاد ناآرامی سیاسی در کشورهایی با جمعیت شیعه، مانند کویت و بحرین، و حتی احتمال انجام عملیات زمینی در کویت از جمله گزینه‌های مطرح‌شده است.

کویت این تهدیدها را جدی تلقی می‌کند. این کشور کوچک حاشیه خلیج فارس در اوایل ماه مه اعلام کرد نیروهای امنیتی آن شش عضو سپاه پاسداران را دستگیر کرده‌اند که با استفاده از یک قایق ماهیگیری اجاره‌ای خود را به یکی از جزایر کویت رسانده بودند.

شماری از مقام‌های کشورهای خلیج فارس گفتند رفتار اخیر ایران، درباره چگونگی روابط پس از جنگ با این همسایه بسیار بزرگ‌تر که اکنون رویکرد تهاجمی‌تری در پیش گرفته، بر ابهام‌ها افزوده است. به گفته این مقام‌ها، رهبران جمهوری اسلامی ایران که ملاحظات امنیتی محور اصلی رویکرد آنهاست، ظاهراً در طرح مطالبات خود اعتمادبه‌نفس بیشتری پیدا کرده‌اند.

در همین راستا است کە افراد نزدیک به مذاکره‌کنندگان ارشد جمهوری اسلامی ایران هشدار داده‌اند که مذاکرات صلح ممکن است تنها وقفه‌ای پیش از آغاز دور دیگری از درگیری باشد.

مهدی محمدی، مشاور راهبردی محمدباقر قالیباف، مذاکره‌کننده ارشد ایران، روز سه‌شنبه بن‌بست کنونی را آرامش پیش از طوفان توصیف کردە بود.

محمدی پیش‌تر در مطلبی در شبکه‌های اجتماعی گفته بود یکی از عوامل تداوم درگیری، پروژه‌ای نسلی برای خون‌خواهی کشته شدن علی خامنه‌ای، رهبر جمهوری اسلامی و پدر مجتبی خامنه‌ای، در حملات آغازین جنگ است.

محمدی که خود نیز عضو هیئت مذاکره‌کننده ایران است، گفت: ملت ایران هنوز حساب‌های تسویه‌نشده بسیاری با ترامپ دارد. ایران برای رویارویی بزرگ آماده است.

اکنون با پایان فرصت شصت روزە، نحوە خاتمە آتش بس، تقابل ایران و آمریکا را از مرحله چانه‌زنی بر سر شروط توافق به مرحله سنجش ظرفیت فرسایش متقابل منتقل می‌کند.

واشنگتن احتمالاً در گام نخست بر تحریم، محاصره مالی و فشار بر شبکه‌های تأمین مالی تهران تکیه خواهد کرد، زیرا این ابزارها هزینه کمتری از جنگ مستقیم دارند و امکان حفظ برتری نظامی را نیز فراهم می‌کنند.

در مقابل، ایران می‌کوشد با هرمز، شبکه‌های نیابتی و تهدید زیرساخت‌های انرژی، هزینه فشار را به منطقه و اقتصاد جهانی منتقل کند و رویکرد تهاجمی خود را شدت بخشد.

نقطه خطر زمانی شکل خواهد گرفت که دو طرف تصور نمایند فشارها از آستانه تحمل گذشته است. اگر فشار اقتصادی به تغییر محاسبات تهران منجر نشود و ایران نیز دامنه فشار منطقه‌ای را افزایش دهد، بحران می‌تواند از بازدارندگی فرسایشی به برخورد محدود نظامی و سپس چرخه‌ای از پاسخ و ضدپاسخ وارد شود.

بنابراین، آینده بحران میان سه مسیر قرار دارد: توافق محدود، فرسایش طولانی یا جنگی با دامنه منطقه‌ای کە ایران آن را آغاز خواهد کرد.