ایران در میانه فشار جنگ و تلاش برای باز کردن مسیر مذاکره
در حالی که جنگ و فشار اقتصادی همزمان بر ایران و منطقه سنگینی میکند، تهران در موضعی دوگانه اما حسابشده از ادامه جنگ و آمادگی برای مذاکره سخن میگوید. محمدباقر قالیباف میگوید جنگ یا مذاکره دوگانه واقعی نیست و هر دو باید همزمان پیش بروند. اتخاذ چنین موضعی نشان میدهد مسالە اصلی در تهران نه انتخاب میان جنگ و دیپلماسی، بلکه تعیین زمان، شرایط و اهرمهای مناسب برای ورود به مذاکره است. اما آیا ایران دچار خطای محاسباتی نخواهند شد؟
جمهوری اسلامی ایران در حالی وارد مرحله تازهای از رویارویی با آمریکا شده است که فشار اقتصادی و اختلال در مسیرهای انرژی افزایش یافته است، اما همزمان نشانههایی از تلاش برای باز کردن کانالهای دیپلماتیک نیز مشاهدە میشود. چنین وضعیتی تصمیمگیری در تهران را در میانە تداوم فشار نظامی و مدیریت هزینههای فزاینده جنگ قرار داده است.
روز گذشتە خبرگزاری رویترز گزارش داد که تردد کشتیهای تجاری از تنگه هرمز در آخر هفته بهشدت کاهش یافته و تنها ۱۷ کشتی حامل کالا از این مسیر عبور کردەاند، در حالی که این رقم یک هفته پیش ۳۷ فروند و پیش از جنگ حدود ۱۲۵ فروند در روز بود.
با این حال، صادرات نفت کشورهای منطقه بهطور کامل متوقف نشده و عربستان سعودی توانسته است صادرات نفت خود را در ماه سپتامبر به بیش از چهار میلیون بشکه در روز برساند.
بازار نفت نیز نشانههایی را از کاهش بخشی از نگرانیها درباره اختلال بلندمدت عرضه نشان داده است. قیمت نفت برنت روز دوشنبه کاهش یافت و به حدود ۱۰۲ دلار رسید.
رویترز این کاهش را، در کنار افزایش عرضه از مسیرهای جایگزین، تا حدی به امید بازار به پیشرفت دیپلماتیک در جریان نشست مجمع عمومی سازمان ملل مرتبط دانست. کشورهای منطقه نیز با انتقال کشتیبهکشتی در نزدیکی عمان تلاش میکنند بخشی از نفت را بدون عبور مستقیم از مسیرهای پرخطر منتقل کنند.
همزمان در تهران، بحث درباره مذاکره آشکارتر شده است. محمد باقر قالیباف در این بارە اعلام نمودە است کە مذاکره فینفسه نه خوب است و نه بد و میتوان آن را در کنار فشار نظامی به کار گرفت. او همچنین نسبت به دو رویکرد متفاوت در داخل کشور هشدار داده است:
رویکردی که هرگونه تعامل و دیپلماسی را رد میکند و ممکن است ایران را وارد جنگی فرسایشی کند، و رویکردی که با ضعیف نشان دادن کشور، به گفته او، راه را برای پذیرش شروط آمریکا باز میکند.
این اظهارات در شرایطی مطرح میشود که گزارشهای دیگر از فعال بودن کانالهای میانجیگری خبر میدهند.
موضوع مذاکره، دیگر صرفاً یک گزینه دیپلماتیک در سیاست خارجی نیست، بلکه به مسالەای مرتبط با چگونگی مدیریت هزینههای جنگ و تعیین زمان مناسب برای استفاده از دیپلماسی تبدیل شده است.
از سوی دیگر اعمال فشار اقتصادی بر ایران نیز در حال افزایش است. واشنگتنپست در گزارشی که روز دوشنبه منتشر کرد، اعلام نمودە است کە جنگ و محدودیتهای اقتصادی فشار شدیدی بر اقتصاد ایران وارد کرده و کمبود کالا، مشکلات انرژی و تورم بالا زندگی روزمره را دشوارتر کرده است.
با این حال، این روزنامه تأکید میکند که آسیب اقتصادی تاکنون به تغییر آشکار در سیاست تهران منجر نشده است.
همزمان، بحران از رویارویی مستقیم ایران و آمریکا فراتر رفته است. حملات حوثیها به عربستان و اختلال در مسیرهای دریایی، فشار بیشتری بر شبکه انتقال انرژی منطقه وارد کرده و کشورهای خلیج فارس را به سمت استفاده بیشتر از مسیرهای جایگزین سوق داده است.
مجموع این تحولات نشان میدهد که تهران همچنان ابزارهای مهمی برای اعمال فشار، بهویژه از طریق موقعیت خود در تنگه هرمز، در اختیار دارد، اما هزینه استفاده طولانیمدت از این ابزارها نیز برای ایران افزایش یافته است. زیرا بازار انرژی بخشی از نیاز خود را با شرایط جدید وفق میدهد و موجب میشود که اقتصاد ایران تحت فشار بیشتری قرار گیرد.
در چنین شرایطی، مسالە اصلی برای تهران دیگر صرفا ادامه یا توقف جنگ نیست، بلکه چگونگی حفظ اهرمهای فشار در حالی است که هزینههای اقتصادی و نظامی بحران افزایش مییابد.
اظهارات اخیر قالیباف نشان میدهد که این محاسبه دستکم در بخشی از ساختار سیاسی ایران به موضوعی علنی تبدیل شده است. با این حال، شواهد موجود هنوز برای نتیجهگیری درباره تصمیم نهایی تهران برای تغییر مسیر یا ورود به یک توافق کافی نیست.
