بحران ذخیرە آبی سدها: ایران در حال خشک شدن است

تا ۲۵ مرداد ۱۴۰۴، تنها ۴۱ درصد ظرفیت سدهای ایران پر است و ۱۲ سد بزرگ ایران کمتر از ۱۰ درصد آب دارند. کاهش هفت میلیارد مترمکعبی ذخایر نسبت به سال گذشته، نگرانی‌ها درباره کمبود آب شرب و کشاورزی و فشار بر شبکه توزیع را تشدید کرده است.

در تازه‌ترین داده‌های رسمی تا ۲۵ مرداد ۱۴۰۴، حجم آب ذخیره‌شده در سدهای ایران به حدود ۲۱ میلیارد مترمکعب کاهش یافته است که در مقایسه با سال گذشته ۲۵ درصد افت نشان می‌دهد و چشم‌اندازی نگران‌کننده برای تأمین آب شرب، کشاورزی و نیازهای زیست‌محیطی ترسیم می‌کند.

هم‌زمان گزارش‌ها تأکید دارند که تنها ۴۱ درصد ظرفیت مخازن پُر است و مابقی خالی مانده اند؛ تصویری که از شکاف فزاینده میان ورودی و مصرف حکایت دارد.

کاهش ورودی و افت تراز مخازن

طی ۳۲۹ روز نخست سال آبی جاری، ورودی آب به سدهای ایران ۲۳ میلیارد و ۸۱۰ میلیون مترمکعب ثبت شده است که در مقایسه با بیش از ۴۰ میلیارد مترمکعب سال قبل، کاهشی ۴۲ درصدی دارد.

در همین مدت، خروجی سدها برای تأمین شرب، کشاورزی، صنعت و محیط زیست، ۲۷ میلیارد مترمکعب بوده که ۲۲ درصد کمتر از سال گذشته است. کاهش همزمان ورودی و خروجی، نشان‌دهنده محدود شدن توان سدها در متوازن کردن تقاضا و عرضه آب در سراسر ایران است.

در برهە کنونی بسیاری از سدهای پر اهمیت با ذخایر محدود کار می‌کنند. سد زاینده‌رود در اصفهان، کارون ۳ و مارون در خوزستان، شهید رجایی در مازندران و استقلال در هرمزگان تنها ۲۰ تا ۳۰ درصد ظرفیت خود را پر دارند، به‌معنای آنکه بیش از ۷۰ درصد مخزن آن‌ها خالی است.

سدهای امیرکبیر و طالقان در البرز و نیز دز و کرخه در خوزستان نیز در محدوده ۴۰ تا ۵۰ درصدی قرار گرفته‌اند. این داده‌ها نشان می‌دهد نیمی از توان ذخیره‌سازی کشور بلااستفاده مانده و امکان تأمین پایدار آب شرب و کشت را بیش از پیش با چالش روبه‌رو می‌سازد.

۱۲ سد با ذخیره کمتر از ۱۰ درصد

بر اساس تازه‌ترین گزارش شرکت مدیریت منابع آب، ۱۲ سد بزرگ کشور که در تأمین آب شرب و کشاورزی نقش کلیدی دارند، کمتر از ۱۰ درصد ذخیره آبی دارند.

به این ترتیب، بیش از ۹۰ درصد ظرفیت مخزن این سدها خالی است؛ وضعیتی که زنگ خطر جدی برای امنیت آبی و تأمین پایدار مصرف‌کنندگان به شمار می‌رود.

هم‌زمان با این کاهش، مجموع ذخایر سدها در یک سال گذشته از ۲۸ میلیارد مترمکعب به ۲۱ میلیارد مترمکعب رسیده است؛ کاهش هفت میلیارد مترمکعبی که چشم‌انداز فشار مضاعف بر شبکه توزیع را تقویت می‌کند.

اعداد متناقض و حساسیت افکار عمومی

در گزارش‌ها، ارقام متفاوتی از سهم ظرفیت خالی سدها منتشر شده است؛ از «۴۹ درصد» تا «۵۹ درصد». این تفاوت آماری پرسش‌هایی درباره شفافیت و دقت در اعلام داده‌های آبی ایجاد کرده است.

محمد فاضلی، پژوهشگر حوزه سیاست‌گذاری عمومی، با اشاره به آنچه «ظرفیت ایدئولوژیک آب» می‌خواند، گفت مدیریت و حکمرانی آب یکی از مستعدترین حوزه‌ها برای فریب است. او تصریح کرد:

منتقدان سال‌هاست که درباره مشکلات حکمرانی و مدیریت منابع آب در ایران گفته، نوشته و عمل کرده‌اند. اما هیچ‌گاه اعداد و ارقام آب به دقت بررسی نشده و ظرفیت‌های اعداد آبی برای واقع‌پوشی یا فریب دادن افکار عمومی درباره مسائل آبی، معلوم نشده است.

کارشناسان هشدار می‌دهند که ادامه روند فعلی، می‌تواند پیامدهای گسترده‌ای برای امنیت غذایی، تأمین آب شرب شهری و تولید برق‌آبی به همراه داشته باشد.

تحلیلگران تأکید دارند که ایران در کوتاه‌ترین زمان ممکن باید به سمت مدیریت پایدار منابع آبی، اصلاح الگوی مصرف و سرمایه‌گذاری در فناوری‌های نوین آبیاری و شیرین‌سازی آب حرکت کند.

در غیر این صورت، احتمال بروز تنش‌های اجتماعی و اقتصادی گسترده دور از انتظار نخواهد بود. برخی از کارشناسان حتی هشدار می‌دهند که بحران آب، امنیت غذایی ایران را به مسأله‌ای با ابعاد امنیت ملی تبدیل کرده است.