ترکیه برای انتقال اس-۴۰۰ به امارات و بازگشت به برنامه اف-۳۵، مذاکره میکند
چرخش تازه آنکارا در قبال سامانه اس-۴۰۰، بیش از آنکه صرفاً یک معامله تسلیحاتی باشد، نشانه تغییر در محاسبات راهبردی دولت رجب طیب اردوغان است. دولتی که سالها خرید این سامانه روسی را نماد استقلال راهبردی ترکیه در برابر فشارهای غرب معرفی میکرد، اکنون برای بازگشت به برنامه اف-۳۵، آماده کنار گذاشتن همان اهرمی شده است که زمانی از آن بهعنوان دستاوردی راهبردی دفاع میکرد. این تغییر موضع، بار دیگر نشان میدهد سیاست خارجی اردوغان بیش از آنکه بر یک دکترین ثابت استوار باشد، بر عملگرایی و جابهجایی مداوم میان مراکز قدرت شکل گرفته است. این رویکرد اگرچه در مقاطعی دست آنکارا را برای چانهزنی باز گذاشته، اما همزمان اعتماد شرکای غربی و شرقی را نیز با تردیدهای فزاینده روبهرو کرده است.
متعاقب برگزاری نشست سران ناتو و دیدار اردوغان و ترامپ، ترکیه در حال مذاکره برای انتقال سامانه پیشرفته پدافند هوایی اس-۴۰۰ روسیه به امارات متحده عربی است. با اتخاذ چنین تصمیمی، آنکارا امیدوار است کە مخالفتهای آمریکا با فروش جنگندههای پیشرفته اف-۳۵ به این کشور را برطرف کند. با این وجود مقامهای آمریکایی و منطقهای آگاه از موضوع این خبر را اعلام کردند.
این مذاکرات نشاندهنده تلاش تازه دولت رجب طیب اردوغان، رئیسجمهوری ترکیه برای پایان دادن به اختلافی است که از سال ۲۰۱۹ میان آنکارا و واشنگتن شکاف ایجاد کرده و به حذف ترکیه از برنامه چندملیتی توسعه، تولید و خرید جنگندەهای اف-۳۵ انجامیده است.
ایالات متحده در سال ۲۰۱۹، پس از خرید سامانه پدافند هوایی اس-۴۰۰ روسیه از سوی ترکیه، این کشور را از برنامه تولید و خرید جنگندههای اف-۳۵ کنار گذاشت.
واشنگتن نگران بود استقرار همزمان اس-۴۰۰ و اف-۳۵ در ترکیه، به سامانه روسی امکان دهد دادههای حساس این جنگنده، از جمله ویژگیهای بازتاب راداری و قابلیتهای پنهانکاری آن، را شناسایی و ثبت کند و این اطلاعات احتمالا در اختیار روسیه قرار گیرد.
بر اساس گزارشهای منتشر شدە در رسانەهای ترکیە، گفتوگوها با امارات پس از سفر دونالد ترامپ به ترکیه در اوایل ماه جاری انجام میشود.
اگر چە ترامپ در جریان سفر خود به ترکیه برای شرکت در نشست سران ناتو اعلام کرد قصد دارد محدودیتهای اعمالشده بر خرید جنگندههای آمریکایی از سوی آنکارا را لغو کند، اما کاخ سفید تا کنون از ارائه جزئیات مرتبط بە این مسالە خودداری نمودە و صرفا به اظهارات اخیر ترامپ ارجاع دادە است. او پیشتر گفته بود دولتش احتمال ازسرگیری فروش جنگندههای اف-۳۵ به آنکارا را بررسی میکند.
رئیسجمهوری آمریکا در سالهای اخیر از رجب طیب اردوغان بهعنوان شریکی مهم در معادلات ژئوپلیتیکی یاد کرده و بر نقش ترکیه در دیپلماسی خاورمیانه و جنگ روسیه و اوکراین تأکید داشته است. آنکارا نیز کوشیده است از روابط خود با واشنگتن، مسکو و بازیگران منطقهای برای افزایش نفوذ سیاسی و امنیتی خود، فراتر از وزن سیاسی و ژئوپولتیک خود بهرەبرداری کند.
از سوی دیگر، امارات متحده عربی نیز به تاکنون نسبت بە مذاکرە مربوط بە خرید این سامانە روسی اظهارنظر نکردە است. وزارت دفاع روسیه و وزارت امور خارجه ترکیه نیز درباره مذاکرات و احتمال تغییر محدودیتهای تسلیحاتی اعمالشده بر آنکارا واکنشی منتشر نکردەاند.
با این وجود سخنگوی وزارت دفاع ترکیه روز پنجشنبه به خبرنگاران گفت کار درباره این موضوع ادامه دارد، اما توضیح بیشتری را در این بارە ارائه نکردە است. کرملین نیز پیشتر در ماه ژوئیه تأیید کرده بود که درباره سامانه اس-۴۰۰ با ترکیه در تماس است.
تلاش امارات برای تقویت پدافند هوایی
در همین حال، امارات متحده عربی در واکنش به حملات پهپادی و موشکی ایران که در جریان جنگ امسال کشورهای حوزه خلیج فارس را هدف قرار داده، برای تقویت پدافند هوایی خود تلاش میکند.
به گفته مقامهای منطقهای، احتمال انتقال اس-۴۰۰ به یکی از کشورهای حوزه خلیج فارس در جریان جنگ با ایران مطرح گردیدە است حملات موشکی و پهپادی ایران فشار زیادی را بر پدافند هوایی متحدان آمریکا وارد کرده بود.
اگر چە دولت ترامپ روابط نزدیکی با امارات متحدە عربی داشتە و از نقش این کشور در حمایت از آمریکا در جنگ با ایران تمجید کرده است، اما بە رغم توافق قبلی این کشور با امریکا مبنی بر خرید جنگنده اف-۳۵، اجرای آن توافق حدود پنج سال است که متوقف مانده است.
موانع انتقال اس-۴۰۰
با وجود همسویی منافع ترکیه، امارات متحدە عربی و آمریکا، پیشنهاد انتقال سامانه اس-۴۰۰ با مجموعهای از موانع سیاسی، حقوقی و دیپلماتیک روبهرو است.
ترکیه برای صادرات مجدد این سامانه به موافقت روسیه نیاز خواهد داشت. امارات نیز ممکن است برای دریافت اس-۴۰۰ به موافقت صریح یا ضمنی روسیه و آمریکا نیاز داشته باشد تا انتقال این سامانه به بحران دیپلماتیک با هیچیک از دو طرف منجر نشود.
از سوی دیگر، آنکارا احتمالاً خواهان تضمینهایی از سوی واشنگتن خواهد بود تا پس از تکمیل انتقال سامانه بتواند جنگنده اف-۳۵ را دریافت کند. پیچیدەگی این روند دلیل ویژەای دارد:
بازگشت ترکیه به برنامه اف-۳۵ مستلزم صدور گواهی پایبندی این کشور به قوانین آمریکا خواهد بود. این توافق همچنین ممکن است با مخالفت اعضای بدبین کنگره آمریکا روبهرو شود که در تأیید فروشهای عمده تسلیحاتی نقش دارند.
کنگره آمریکا پس از خرید اس-۴۰۰ بهشدت با تصمیم ترکیه مخالفت نمود و قانونی را به تصویب رساند که به اعمال تحریم علیه آنکارا انجامید و این کشور را از برنامه اف-۳۵ کنار گذاشت.
ترکیه پیش از آن یکی از شرکای برنامه چندملیتی توسعه و ساخت اف-۳۵ بود. تحریمهای آمریکا و حذف این کشور از برنامه، میلیاردها دلار قرارداد بالقوه صنایع دفاعی را از ترکیه گرفت.
نگرانی آمریکا و ناتو
ترکیه اکنون در کنار چین و هند، یکی از تنها حدود شش کشوری است که سامانه روسی اس-۴۰۰ را در خاک خود مستقر کردهاند. اما بنبست بر سر این سامانه میان متحدان اصلی سازمان پیمان آتلانتیک شمالی شکاف ایجاد کرده است.
مقامهای دفاعی غربی افزون بر نگرانی درباره دسترسی احتمالی اس-۴۰۰ به اطلاعات پروازی و مشخصات جنگنده اف-۳۵، نسبت به احتمال ادغام سامانه روسی در شبکه پدافند هوایی ناتو و همچنین حضور احتمالی نیروهای روسی در ارتباط با آن ابراز نگرانی کردهاند.
ترکیه که در جوار روسیه و ایران قرار داشتە و همزمان با افزایش تنش با اسرائیل روبهرو است، با طیفی از تهدیدهای هوایی مواجه است.
این کشور مدتهاست برای نوسازی نیروی هوایی خود تلاش میکند و خرید جنگنده بسیار پیشرفته اف-۳۵ نیز بخشی از این برنامه بوده است.
با توجە بە این نگرانیها، قانونگذاران آمریکایی که در اوایل ماه جاری برای شرکت در نشست ناتو به آنکارا سفر کرده بودند، اعلام نمودەاند کە از توافقی حمایت میکنند که بر اساس آن ترکیه سامانههای اس-۴۰۰ خود را کنار بگذارد و در مقابل، جنگنده اف-۳۵ دریافت کند.
اما، برخی از قانونگذاران آمریکایی همچنان درباره بازگرداندن ترکیه به برنامه اف-۳۵ ابراز تردید کردهاند و به مخالفت اسرائیل با این فروش اشاره میکنند.
اسرائیل نگران است فروش جنگندههای اف-۳۵ به ترکیه برتری هوایی این کشور در خاورمیانه را تضعیف کند.
دینا تیتوس، نماینده دموکرات ایالت نوادا و نائب رئیس فراکسیون حوزە یونان در کنگرە آمریکا، در نامهای که ششم ژوئیه همراه با دیگر قانونگذاران خطاب به رهبران مجلس نمایندگان آمریکا نوشت، با بازگشت ترکیه به برنامه اف-۳۵ مخالفت کرد.
او در بخشی از این مخالفت به آنچه رویکرد تهاجمی ترکیه در قبال یونان و قبرس خواند، اشاره کرد.
تغییر موضع آنکارا
تحلیلگران بر این باورند کە مذاکرات کنونی نشاندهنده عزم تازه دولت اردوغان برای حل اختلاف بر سر سامانه اس-۴۰۰ است. آرون استاین، تحلیلگر باسابقه مسائل ترکیه و رئیس مؤسسه پژوهش سیاست خارجی، در این بارە بر این باور است کە مواضع آنکارا تقریباً ۱۸۰ درجه تغییر کرده است. از نگاە وی:
مواضع مطرحشده از سوی آنکارا تقریباً ۱۸۰ درجه تغییر کرده است. اینکه این روند به موفقیت برسد و بهسرعت نیز موفق شود، موضوع دیگری است، اما دستکم آنها درباره این مسئله وارد گفتوگو شدهاند.
مقامهای آمریکایی و ترکیهای طی سالهای گذشته راهحلهای مختلفی را برای برطرف کردن مشکل اس-۴۰۰ بررسی کردهاند که انتقال سامانه به یک کشور ثالث یکی از این گزینهها بوده است. پس از حمله روسیه به اوکراین، انتقال اس-۴۰۰ به اوکراین نیز بهعنوان یکی از گزینهها مطرح شد.
آمریکا و ترکیه در سالهای اخیر همچنین احتمال تحویل این سامانه به نیروهای نظامی آمریکا را بررسی کردهاند تا این نیروها بتوانند توانایی آن را برای تهدید هواپیماهای آمریکایی غیرفعال کنند.
اما در این میان، بازیهای عملگرایانە اردوغان در حوزە بین الملل، یکی از دلایلی بودە است کە همچنان نگرانیها را دربارە سیاستهای این کشور دامن می زند.
برای نمونە، اردوغان در سالهای اخیر تلاش کرده است از روابط خود با ولادیمیر پوتین، رئیسجمهوری روسیه، برای میانجیگری در جنگ اوکراین استفاده کند. اما از سوی دیگر، ترکیه با ارسال پهپادهای ساخت خود، شناورهای جنگی و خودروهای زرهی به تجهیز نیروهای اوکراینی کمک کرده است.
مذاکرات انتقال اس-۴۰۰ به امارات، صرفا یک معامله تسلیحاتی بە شمار نمیرود، بلکه بخشی از بازآرایی امنیتی منطقه پس از جنگ ایران و افزایش تهدیدهای موشکی و پهپادی تهران است.
امارات میکوشد توان دفاعی خود را برای مقابله با نقش مخرب ایران تقویت کند و ترکیه نیز در سایه تنش فزاینده با اسرائیل، بازگشت به برنامه اف-۳۵ را دنبال میکند.
این چرخش نشان میدهد سیاست خارجی اردوغان، برخلاف ادعای استقلال راهبردی، همچنان تابع فشارها، نیازهای امنیتی و معاملهگری میان قدرتهای رقیب است.
