توافق شکننده میان ایالات متحده و ایران
- 13 hours ago
- 4 min read
توافق ۶۰ روزه تهران و واشنگتن را کمتر باید گامی بهسوی مصالحه راهبردی و بیشتر تلاشی برای خرید زمان در بحبوحه فشارهای سیاسی و اقتصادی دانست. نشانهها حاکی از آن است که دو طرف فعلاً نه بر سر حل ریشهای اختلافات هستهای، بلکه بر مهار ریسکهای فوری، از شوک نفتی تا بیثباتی منطقهای، به تفاهم رسیدهاند. از این منظر، شکنندگی توافق بیش از آنکه فنی باشد، مستقیماً به دوام محاسبات سیاسی دو پایتخت گره خورده است.
ایالات متحده تحریمهای خود علیه ایران را برای مدت شصت روز تعلیق کرده است. این تصمیم پس از نخستین دور مذاکرات در چارچوب توافق صلح موقت جدید اتخاذ شد که هدف آن کاهش تنشها در منطقه خاورمیانه پس از بیش از سه ماه درگیری بوده است.
دونالد ترامپ رئیسجمهور ایالات متحده آمریکا تاکید کرده است که در صورت عدم پایبندی طرف مقابل به تعهدات، اقدامات لازم را انجام خواهد داد.
این تحولات در شرایطی رخ میدهد که جنگ اخیر هزاران کشته و میلیونها آواره به جای گذاشته و بازارهای جهانی را تحت تأثیر قرار داده است.
از طرفی دیگر، قیمت نفت که در جریان درگیریها میان آمریکا، اسرائیل و ایران، افزایش یافته بود، با گزارش پیشرفت مذاکرات کاهش یافت.
زمینه درگیری و توافق اولیه
جنگ مستقیم با ایران که با حملات هوایی اسرائیل و آمریکا آغاز شد و در ماههای پس از آن شدت گرفت، یکی از جدیترین درگیریهای منطقهای در سالهای اخیر به شمار میرود.
برنامه هستهای ایران همواره موضوع اختلاف بوده است. محدودیت بازرسیها توسط آژانس بینالمللی انرژی اتمی در زمان جنگ، نگرانیهای بینالمللی را افزایش داده بود.
هفته گذشته، دو طرف ایرانی و آمریکایی، توافق موقتی را امضا کردند که میانجیگری کشورهای پاکستان و قطر در این فرآیند نقش داشت.
این مذاکرات کە در یکی از مراکز کوهستانی سوئیس برگزار شد و بر سر نقشه راهی برای دستیابی به توافق دائمی ظرف شصت روز توافق حاصل گردید، همچنان محل گفتوگوهای فراوانی در ایران، اسرائیل و آمریکا باقی ماندە است.
بر اساس این توافق اولیه، مکانیسمی برای پایان دادن به درگیریها در لبنان تعریف و خط ارتباطی برای تضمین عبور ایمن کشتیهای تجاری از تنگه هرمز ایجاد گردیده است.
تعلیق موقت تحریمها نیز اجازه فروش نفت و دریافت پرداختها را به طرف ایرانی میدهد. این معافیت تا اواخر ماه اوت معتبر است.
دیجیونس معاون رئیسجمهور آمریکا نیز در این بارە ارزیابیهای مثبتی را از جریان مذاکرات ارائه و آن را پایهای محکم برای توافق نهایی دانسته است.
با این حال، مقامات ایرانی تاکید میکنند که هنوز بحثی در مورد بازرسیهای هستهای آغاز نشده و پنج بخش از توافق اولیه باید به طور کامل اجرا شود.
اختلافنظرها بر سر مسائل کلیدی
هر دو طرف ایرانی و آمریکایی، در تفسیر بخشهایی از توافق اختلاف دارند. ایران هرگونه دیدار با مدیرکل آژانس در سوئیس را رد کرده و برنامهای را برای بازگشت بازرسان به تأسیسات آسیبدیده اعلام نکرده است.
در مورد آزادسازی داراییهای مسدودشده ایران از سوی آمریکا نیز پیشنهادهایی برای کنترل و نحوه هزینهکرد آن مطرح شده است که با دیدگاه مقامات ایرانی همخوانی کامل ندارد.
در لبنان، توافق شامل خروج نیروهای اسرائیلی است، اما اسرائیل اعلام کرده که برای حفظ امنیت، منطقهای را تحت کنترل نگه خواهد داشت. با وجود کاهش نسبی درگیریها، تنشها همچنان ادامه دارد.
انگیزههای سیاسی و اقتصادی
این توافق برای دولت آمریکا در آستانه انتخابات میاندورهای اهمیت دارد. افکار عمومی از افزایش قیمت سوخت خسته شده و جنگ به چالشی سیاسی تبدیل کرده است.
از سوی دیگر رئیسجمهور آمریکا، در شبکههای اجتماعی بر لزوم بازرسی تسلیحاتی برای اطمینان از صلحآمیز بودن برنامه هستهای تاکید کرده است.
از طرفی دیگر، ایران به دنبال بهرهبرداری از این تعلیق برای صادرات نفت، آزادسازی بخشی از داراییها و آغاز برنامه بازسازی است.
همچنین وزیر امور خارجه ایران نیز از دستیابی به معافیتهایی برای صادرات نفت و پتروشیمی خبر داده است.
پیامدهای منطقهای و جهانی
از سرگیری تردد نفتکشها در تنگه هرمز نشانهای از بازگشت به شرایط عادی است. عمان نیز بر تعهد به حقوق بینالملل و عبور ایمن بدون عوارض تاکید کرده است.
کاهش قیمت نفت پس از این تحولات، به اقتصاد جهانی کمک کرده است، با این وجود، بیثباتی کماکان وجود دارد.
پاکستان و قطر به عنوان میانجیها ممکن است از این فرآیند دستاوردهایی کسب کنند. موفقیت یا شکست این توافق میتواند بر ثبات منطقه و جریان انرژی جهانی تأثیرگذار باشد.
چالشهای پیش رو
با وجود پیشرفتها، اما توافق میان ایران و ایالات متحده آمریکا، شکننده ارزیابی میشود. اختلاف بر سر برنامه هستهای، کنترل داراییها و زمانبندی اجرای تعهدات، خطر بنبست را افزایش میدهد.
ایران برنامه هستهای خود را صلحآمیز میداند، در حالی که طرف مقابل خواستار نظارت شدیدتر است. واقعیت این است که نتیجه نهایی این توافق، به اراده سیاسی طرفین، نقش میانجیها و عوامل خارجی بستگی دارد.
اگر توافق دائمی حاصل شود، میتواند تنشها را کاهش دهد، اقتصاد ایران را به سمت بهبود سوق دهد و ثبات قیمت انرژی را فراهم آورد. در غیر این صورت، احتمال بازگشت به درگیری و تشدید تحریمها وجود دارد.
چشمانداز آینده
این نخستین گام جدی پس از ماهها جنگ، فرصتی را برای دیپلماسی ایجاد کرده است. با این حال، تاریخ نشان داده است که توافقات مشابه اغلب با چالشهای تفسیری مواجه میشوند.
شصت روز آینده برای اجرای نقشه راه و آزمون تعهدات طرفین تعیینکننده خواهد بود. مردم منطقه و جامعه بینالمللی با امید و نگرانی این فرآیند را دنبال میکنند.
از طرفی دیگر اما، شک و تردیدها در مورد مجتبی خامنهای و توان تصمیمگیری او در مسائل کلانی همچون توافق با آمریکا، عدم انسجام در داخل جمهوری اسلامی و همچنین نتیجه انتخابات میاندورهای کنگره آمریکا، به ویژه رقابت بر سر کنترل مجلس سنای این کشور، همگی میتوانند تاثیر بهسزایی در نتایج نهایی این توافق داشته باشند.