در عصر برنز، زنان آشوری تحت سلطه مردسالاری نبودند

کتاب جدید سیسیل میشل، تحت عنوان وقتی زنان تاریخ را می‌نوشتند، تصویری زنده از زنان آشوری ۴۰۰۰ سال پیش ارائه می‌دهد که برخلاف کلیشه‌های باستانی، در تجارت، مدیریت خانواده و مالکیت زمین استقلال چشمگیری داشتند. این زنان با نامه‌ها و اسناد مالی و حقوقی خود، نقش فعالی در اقتصاد و جامعه آشور ایفا می‌کردند، حق طلاق داشتند و حتی ازدواج‌های مختلط و برابری حقوقی میان زوجین را مدیریت می‌کردند. این پژوهش می‌تواند درک ما را از فرآیند تاریخی شکل‌گیری نظام مردسالاری عمیق‌تر کرده و پیچیدگی‌های تحول اجتماعی و اقتصادی جوامع باستانی را روشن‌تر نماید.

در عصر برنز، زنان آشوری نقش‌های بسیار مهمی در زندگی اقتصادی و اجتماعی داشتند و برخلاف تصور عمومی، تحت سلطه مطلق مردسالاری قرار نداشتند. این موضوع به تازگی در کتاب جدید سیسیل میشل، آشورشناس فرانسوی، با عنوان «وقتی زنان تاریخ را می‌نوشتند» به تصویر کشیده شده است.

این اثر که در ۲۷ مارس امسال توسط انتشارات سویل در پاریس منتشر شد، پرتره‌ای زنده از ۲۴ زن بین‌النهرینی ارائه می‌دهد که حدود چهار هزار سال پیش زندگی می‌کردند و تجارت، مدیریت خانواده و تصمیم‌گیری‌های مالی را با آزادی قابل توجهی اداره می‌کردند.

میشل این تصویر را از طریق تحلیل مجموعه‌ای استثنایی از بیش از ۲۰ هزار لوح گلی حاصل کرده است که در کولتپه، کانش باستانی در ترکیه، کشف شده‌اند.

این لوح‌ها شامل مکاتبات خصوصی، اسناد حسابداری، قراردادهای ازدواج، طلاق و ارث هستند و از بایگانی‌های بازرگانانی به دست آمده‌اند که از آشور (نزدیک موصل کنونی) برای تجارت به کانش سفر کرده بودند.

یکی از مشهورترین نامه‌ها، نامه‌ای ۴۰۰۰ ساله از تارام-کوبی به شوهرش، یک تاجر آشوری، است که برای رسیدن به گیرنده خود در آناتولی نزدیک به شش هفته با الاغ سفر کرده بود.

این نامه‌ها و دیگر مکاتبات به این محقق اجازه داده است صدای زنانی مانند تارام-کوبی، لاماسسی، زیزیزی و نوهشاتوم را بازسازی کردە و نقش فعال آنها را در اقتصاد و زندگی اجتماعی آشوری آشکار سازند.

زنان آشوری تنها همسران، مادران و دختران بازرگانان نبودند، بلکه خود تولیدکنندگان منسوجات برای بازار بین‌المللی و حتی وام‌دهندگان و سرمایه‌گذاران بودند.

بسیاری از آنها خانه‌ها و کسب‌وکارهای خود را در غیاب مردان اداره می‌کردند، درآمد کافی برای مالکیت زمین و املاک داشتند و می‌توانستند تحت شرایطی مشابه با مردان، حق طلاق داشته باشند.

پرتره‌های این زنان، که میشل با تحلیل خط میخی و نامه‌های شخصی خلق کرده است، نشان می‌دهد که آنها در زندگی خصوصی و اقتصادی خود به طرز شگفت‌آوری آزاد بودند.

روزنامه لوموند در معرفی این کتاب نوشته است که میشل تصویری جذاب از وضعیت زنان خاور نزدیک در قرن‌های ۱۹ و ۱۸ پیش از میلاد ارائه کرده است، دورانی که به تدریج مردسالاری شکل گرفت، اما زنان هنوز استقلال چشمگیری داشتند.

این تحلیل با یافته‌های گردا لرنر، مورخ فمینیست دانشگاه ویسکانسین-مدیسون، نیز همسو است. لرنر در کتاب خود درباره پیدایش مردسالاری (۱۹۸۶) نشان داده است که شکل‌گیری مردسالاری نتیجه یک رویداد واحد نبوده، بلکه فرآیندی طولانی و تدریجی طی نزدیک به ۲۵۰۰ سال بوده است.

بر اساس اسناد میشل، زنانی مانند هاتینوم، آکاتیا و ایستار-باستی نه تنها خانواده‌های خود را اداره می‌کردند، بلکه در تجارت بین‌المللی نیز نقش داشتند. این زنان با نوشتن نامه‌هایی شخصی و تجاری، مسائل مالی، سلامت و آموزش فرزندان و مدیریت تولید منسوجات را کنترل می‌کردند.

نامه‌ها همچنین نشان می‌دهند که زنان آشوری حق مالکیت و تصمیم‌گیری مستقل داشتند و برخی، مانند انوم-ایستار، حتی در خرید و فروش برده نقش داشتند و خود را به عنوان زن مجرد و مستقل معرفی می‌کردند.

قراردادهای ازدواج در کانش غالباً برابری حقوقی بین زوجین را تضمین می‌کرد و طلاق برای هر دو طرف مجاز بود، با غرامت مشخص برای کسی که ازدواج را ترک می‌کرد.

ازدواج‌های مختلط میان آشوری‌ها و آناتولیایی‌ها نیز معمول بود و دارایی‌ها و مسئولیت‌ها به طور مشترک مدیریت می‌شد.میشل در این خصوص می‌نویسد:

زنان آشوری از مواجهه با فرهنگ آناتولی که بیشتر برابر بود، بهره می‌بردند و این فضا به آنها امکان می‌داد قدرت و اختیار قابل توجهی داشته باشند.

این پژوهش، تصوری که عموم درباره سلطه مطلق مردان بر جوامع باستانی دارند را به چالش می‌کشد و به ما امکان می‌دهد تا روند تاریخی تثبیت مردسالاری را بهتر تحلیل کرده و عوامل اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی آن را بازشناسی کنیم.