میلیون‌ها کودک همچنان از حقوق اولیه خود محروم‌اند

در حالیکە اول ژوئن، بە مناسبت روز جهانی کودک در ده‌ها کشور جهان از جمله چین، روسیه، اوکراین، لهستان، قزاقستان، ازبکستان، ویتنام و شماری دیگر از کشورهای اروپای شرقی و آسیای مرکزی گرامی داشته می‌شود، سازمان‌های بین‌المللی بار دیگر نسبت به چالش‌هایی هشدار داده‌اند که زندگی میلیون‌ها کودک را در سراسر جهان تحت تأثیر قرار داده است.

هرچند سازمان ملل متحد ۲۰ نوامبر را به عنوان روز جهانی کودک به رسمیت می‌شناسد، اما اول ژوئن همچنان یکی از شناخته‌شده‌ترین مناسبت‌های مرتبط با حقوق کودکان در جهان به شمار می‌رود.

بر اساس آخرین داده‌های صندوق کودکان سازمان ملل متحد (یونیسف)، از جمعیت بیش از ۸.۳ میلیارد نفری جهان، حدود ۲ میلیارد و ۴۰۰ میلیون نفر را کودکان و نوجوانان زیر ۱۸ سال تشکیل می‌دهند. اما واقعیت زندگی این ۲.۴ میلیارد کودک یکسان نیست.

در حالی که بخشی از کودکان جهان در محیط‌هایی امن، با دسترسی به آموزش، فناوری‌های نوین و خدمات بهداشتی رشد می‌کنند، میلیون‌ها کودک دیگر همچنان با فقر، گرسنگی، جنگ، آوارگی، تبعیض و محرومیت از آموزش دست‌وپنجه نرم می‌کنند.

امسال روز جهانی کودک در شرایطی فرا رسیده است که جهان با مجموعه‌ای از بحران‌های هم‌زمان، از جنگ‌ها و درگیری‌های مسلحانه گرفته تا پیامدهای تغییرات اقلیمی، بحران‌های اقتصادی و گسترش نابرابری‌های اجتماعی مواجه بودە و این تحولات بیش از همه کودکان را تحت تاثیر قرار داده است.

در این رابطە، کاترین راسل، مدیر اجرایی یونیسف، در ماه‌های اخیر بارها تذکر دادە است که میلیون‌ها کودک در مناطق بحران‌زده از ابتدایی‌ترین حقوق خود محروم هستند.

به گفته او، کودکان باید در کلاس‌های درس، زمین‌های بازی و محیط‌های امن بزرگ شوند نە اینکە در مناطق جنگی، اردوگاه‌های آوارگان یا محیط‌های کاری خطرناک حضور داشتە باشند.

یکی از مهم‌ترین چالش‌های پیش روی کودکان در جهان همچنان پدیده کار کودکان است. بر اساس آمار مشترک یونیسف و سازمان بین‌المللی کار، حدود ۱۳۸ میلیون کودک در سراسر جهان مشغول کار هستند. از این تعداد، حدود ۵۹ میلیون نفر دختر و ۷۸ میلیون نفر پسر هستند.

نگران‌کننده‌تر آنکه حدود ۵۴ میلیون کودک در مشاغلی فعالیت می‌کنند که از سوی نهادهای بین‌المللی به عنوان کارهای سخت و خطرناک طبقه‌بندی شده‌اند. این مشاغل می‌توانند سلامت جسمی و روانی کودکان را تهدید کنند و آنان را از تحصیل و رشد طبیعی محروم سازند.

با وجود این، آمارها نشان می‌دهد که جهان در دو دهه گذشته در کاهش کار کودکان تا حدودی موفق بوده است.

در سال ۲۰۰۰ میلادی حدود ۲۴۶ میلیون کودک در جهان کار می‌کردند و از این میان ۱۷۱ میلیون نفر در مشاغل خطرناک مشغول بودند.

مقایسه این ارقام با آمارهای کنونی نشان می‌دهد که پیشرفت‌هایی حاصل شده، اما هنوز میلیون‌ها کودک از حقوق اولیه خود محروم‌اند.

گیلبرت هونگبو، مدیرکل سازمان بین‌المللی کار، هشدار داده است که اگرچه روند کاهش کار کودکان ادامه دارد، اما سرعت این پیشرفت برای تحقق هدف حذف کامل کار کودکان کافی نیست. او از دولت‌ها خواسته است سرمایه‌گذاری بیشتری در آموزش، حمایت اجتماعی و کاهش فقر انجام دهند.

کار کودکان البته در همه کشورها تعریف یکسانی ندارد. در بسیاری از کشورهای توسعه‌یافته، نوجوانان پس از رسیدن به سن مشخص و در چارچوب قوانین حمایتی می‌توانند به فعالیت‌های محدود و ایمن بپردازند. هدف از این نوع فعالیت‌ها کسب تجربه، آشنایی با محیط کار و آماده‌سازی برای ورود به بازار کار در آینده است.

در کشورهای عضو اتحادیه اروپا، کودکان زیر ۱۵ سال عمدتاً باید بر آموزش و فعالیت‌های تربیتی تمرکز داشته باشند. پس از آن نیز هرگونه اشتغال باید تحت نظارت قانونی و بدون ایجاد اختلال در روند تحصیل انجام شود.

در ایالات متحده نیز قوانین فدرال ساعات کاری و نوع مشاغل قابل انجام توسط نوجوانان را به دقت مشخص کرده و ورود آنان به مشاغل خطرناک را ممنوع ساخته است.

اما وضعیت در بسیاری از کشورهای فقیرتر آسیا و آفریقا متفاوت است. فقر، بیکاری والدین، نبود حمایت‌های اجتماعی و بحران‌های اقتصادی موجب شده است میلیون‌ها کودک برای کمک به تامین هزینه‌های زندگی خانواده‌های خود وارد بازار کار شوند. در بسیاری از موارد، درآمد این کودکان بخشی از معیشت خانواده را تامین می‌کند.

در مورد کودکان کار در ایران نیز آمارهای مختلفی از سوی نهادهای دولتی، پژوهشگران و سازمان‌های مدنی منتشر شده است.

اگرچه بر سر تعداد دقیق کودکان کار اجماع کاملی وجود ندارد، اما بسیاری از مطالعات نشان می‌دهد صدها هزار کودک به شکل مستقیم یا غیرمستقیم در فعالیت‌های اقتصادی و بازار کار حضور دارند. فقر، مهاجرت، حاشیه‌نشینی و مشکلات اقتصادی از جمله عواملی هستند که در افزایش این پدیده نقش دارند.

 نهادهای بین‌المللی می‌گویند کشاورزی همچنان بزرگ‌ترین بخش جذب‌کننده کودکان کار در جهان است. پس از آن، فعالیت‌های خدماتی، کارگاه‌های کوچک و مشاغل غیررسمی قرار دارند. بسیاری از این کودکان ساعت‌های طولانی کار می‌کنند و از دسترسی منظم به آموزش محروم می‌شوند.

جنگ و آوارگی نیز از دیگر عوامل مهم افزایش آسیب‌پذیری کودکان به شمار می‌رود. میلیون‌ها کودک در کشورهای درگیر جنگ خانه، مدرسه و امنیت خود را از دست داده‌اند.

خانواده‌های آواره اغلب با مشکلات شدید اقتصادی روبه‌رو می‌شوند و همین مسئله احتمال ورود کودکان به بازار کار را افزایش می‌دهد.

محرومیت از آموزش یکی از خطرناک‌ترین پیامدهای کار کودکان است. تقریباً همه نظام‌های حقوقی جهان بر این اصل تاکید دارند که آموزش باید بر هر فعالیت اقتصادی اولویت داشته باشد و هیچ نوع اشتغالی نباید مانع حضور کودک در مدرسه شود.

در کنار کار کودکان، پدیده کودک‌همسری نیز همچنان یکی از نگرانی‌های جدی نهادهای حقوق بشری و سازمان‌های بین‌المللی است. ازدواج در سنین پایین معمولاً با ترک تحصیل، محدود شدن فرصت‌های اجتماعی و افزایش خطرات جسمی و روانی برای کودکان، به‌ویژه دختران، همراه است.

بر اساس داده‌های بین‌المللی، حدود ۱۶.۷ درصد از زنان ۲۰ تا ۲۴ ساله در ایران پیش از رسیدن به سن ۱۸ سالگی ازدواج کرده‌اند کە این موضوع موجب کاهش دسترسی دختران به آموزش و اجتماعی شدن مبتنی بر انتخاب می شود و با فرزندآوری نیز  گسترە زندگی اجتماعیشان در همان سن جوانی و نوجوانی بسیار محدود می شود.

این محدودیت امکان کشف و پردازش توانایی های دختران را بە شدت مختل کردە و از بین می برد.

در سال‌های اخیر موضوع سلامت روان کودکان نیز بیش از گذشته مورد توجه قرار گرفته است. سازمان جهانی بهداشت هشدار داده که جنگ، فقر، خشونت، آوارگی و ناامنی می‌تواند آثار بلندمدتی بر سلامت روان کودکان بر جای بگذارد.

تدروس آدهانوم گبریسوس، مدیرکل این سازمان، بارها تاکید کرده است که سرمایه‌گذاری در سلامت جسمی و روانی کودکان، سرمایه‌گذاری برای آینده جوامع است.

در عصر فناوری و هوش مصنوعی، کودکان بیش از هر زمان دیگری با فرصت‌ها و چالش‌های جدید روبه‌رو هستند. در حالی که برخی از آنان به پیشرفته‌ترین ابزارهای آموزشی و فناوری‌های نوین دسترسی دارند، میلیون‌ها کودک دیگر هنوز از ابتدایی‌ترین امکانات آموزشی محروم‌اند. این شکاف می‌تواند نابرابری‌های موجود را در آینده را عمیق‌تر کند.

روز جهانی کودک امسال یادآور این واقعیت است که آینده جهان به وضعیت نسل امروز وابسته است. کیفیت آموزش، سلامت، امنیت و رفاه ۲.۴ میلیارد کودک جهان نه تنها سرنوشت آنان، بلکه مسیر توسعه اقتصادی، اجتماعی و انسانی جوامع را در دهه‌های آینده تعیین خواهد کرد.

پیام اصلی این روز روشن است؛ هر کودک، فارغ از محل تولد، ملیت، جنسیت یا وضعیت اقتصادی، حق دارد از آموزش، سلامت، امنیت و فرصت رشد برخوردار باشد.

با این حال، تا زمانی که میلیون‌ها کودک درگیر فقر، کار اجباری، جنگ و محرومیت هستند، تحقق کامل این هدف همچنان یکی از بزرگ‌ترین چالش‌های جامعه جهانی باقی خواهد ماند