چرا برگزاری نشست ناتو در آنکارا مهم است؟
- 1 hour ago
- 6 min read
رامیار حسینی
نشست سران ناتو در ۷ و ۸ ژوئیه در آنکارا، بازتابی از همگرایی چند بحران راهبردی در پیرامون ترکیه است. جنگ اوکراین، تنشهای ایران با آمریکا و اسرائیل، بحران غزه و رقابتهای مدیترانه شرقی، جایگاه آنکارا را بهعنوان بازیگری موازنهگر میان شرق و غرب برجسته کردهاند. همزمان، مسالە کرد و تلاش برای پیوند دادن روند صلح ترکیه با معادلات امنیتی منطقه، بُعدی تازه به این اجلاس داده است. نشست آنکارا بیش از هر چیز آزمونی برای سنجش وزن ژئوپلیتیکی ترکیه در نظم امنیتی در حال گذار خواهد بود.
در حالیکە جنگ اوکراین وارد چهارمین سال خود گشتە و جنگ غزه و اکنون جنوب لبنان همچنان بر روابط میان متحدان غربی سایه افکنده است، نشست سران ناتو در روزهای ۷ و ۸ جولای در آنکارا و در شرایطی حساس و پیچیده برای امنیت جهانی و منطقهای برگزار خواهد شد.
از سوی دیگر، تنشهای میان ایران و آمریکا و اسرائیل بە عنوان مهمترین پرونده امنیتی خاورمیانه در جریان است و رقابتهای ژئوپلیتیکی در دریای سیاه، قفقاز و مدیترانه شرقی همچنان ادامه دارد. در چنین شرایطی، انتخاب آنکارا به عنوان میزبان این نشست فراتر از یک تصمیم تشریفاتی و معمول بە نظر می رسد.
ترکیه از سال ١٩٥٢ میلادی، یکی از مهمترین اعضای پیمان نظامی ناتو به شمار میرود. موقعیت ژئوپلیتیکی این کشور باعث شده است که بسیاری از بحرانهای کنونی جهان به شکلی مستقیم یا غیرمستقیم با نقش و سیاستهای آنکارا پیوند بخورند.
از مسالە کرد و تحولات روژآوا و سوریه گرفته تا جنگ اوکراین، روابط با روسیه، تنشهای خاورمیانه و رقابتهای انرژی در مدیترانه، همگی به نحوی با جایگاه ترکیه در ساختار امنیتی غرب ارتباط دارند.
به همین دلیل، نشست آنکارا را میتوان فراتر از یک اجلاس معمولی نظامی و دیپلماتیک ارزیابی کرد که تصویری روشنتر از جایگاه ترکیه در نظم امنیتی در حال تغییر منطقه و جهان ارائه خواهد داد.
یکی از ابعاد مهم نشست ناتو در آنکارا، ارتباط آن با مسالە کرد و روند صلح در ترکیه است. در شرایطی که بحثها و تحرکات جدیدی پیرامون آینده روابط میان دولت ترکیه و جنبش کردستان شکل گرفتە است، بسیاری از فعالان سیاسی کرد تلاش میکنند مسالە کرد را بە معادلات امنیتی گستردهتر منطقه ربط بدهند.
در همین راستا، کنگره ملی کردستان (KNK) در آستانه نشست آنکارا با ارسال نامهای سرگشادە به کشورهای عضو ناتو خواستار حمایت از روند صلح و راهحل سیاسی برای مسئله کرد در ترکیە شده است.
این اقدام نشان میدهد که بخشی از جنبش سیاسی کرد تلاش میکند موضوع ملت کرد در ترکیە را در سطحی فراتر از مرزهای ترکیه مطرح کردە و آن را با ثبات منطقهای پیوند بزند.
در این نامە به تجربه شکست مذاکرات صلح میان سالهای ۲۰۱۳ تا ۲۰۱۵ و همچنین تحولات اخیر مرتبط با روند گفتوگوها میان پ ک ک و دولت ترکیە با رهبری اوجلان اشاره و تاکید شده است که دستیابی به یک راهحل سیاسی برای مسئلە کرد میتواند پیامدهایی فراتر از مزرهای ترکیه داشته باشد.
از نگاه بسیاری از فعالان کرد، حلوفصل مسالمتآمیز این مسئله نه تنها بر وضعیت داخلی ترکیه تاثیر میگذارد، بلکه میتواند در ایجاد امنیت و ثبات سوریه، عراق و حتی ایران نیز نقش ایفا کند.
البته دولت ترکیه همچنان مسالە کرد را موضوعی داخلی قلمداد می کند و همواره با بینالمللی شدن آن مخالفت کرده است.
با این حال، واقعیت این است که جایگاه ترکیه در ناتو باعث شده است کە هر گونە تحول مهم در سیاست داخلی این کشور، بازتابی فراتر از مرزهای آن داشته باشد.
برای جنبش کرد در کردستان ترکیە (باکور)، اهمیت نشست آنکارا تنها به تصمیمات نظامی ناتو محدود نمیشود.
از این منظر، نشست ناتو فرصتی است که بار دیگر توجه بخشی از افکار عمومی و محافل سیاسی بینالمللی به مسالە کرد جلب شود.
دومین عامل مهمی که به نشست آنکارا اهمیت ویژه میبخشد، تحولات مرتبط با ایران و تنشهای فزاینده در خاورمیانه است. در ماههای اخیر، تنش میان ایران، آمریکا و اسرائیل به مهمترین نگرانی امنیتی منطقه تبدیل شده است. در همین چارچوب، مارک روته، دبیرکل ناتو، در ۲۴ ژوئن ۲۰۲۶ اعلام نمود کە:
که این ائتلاف از حملات آمریکا علیه تاسیسات هستهای ایران حمایت کرده است. این موضع نشان میدهد که بخش مهمی از کشورهای عضو ناتو همچنان برنامه هستهای ایران را از منظر امنیتی ارزیابی میکنند.
با این حال، موضع ترکیه در این زمینه از تفاوتهایی با برخی دیگر از اعضای ناتو برخوردار است. آنکارا طی سالهای گذشته هموارە تلاش کرده است روابط خود با تهران را حفظ کند و از تبدیل تنشهای موجود به یک جنگ گسترده منطقهای جلوگیری نماید.
دولت اردوغان بارها بر ضرورت حفظ ثبات منطقه تاکید کرده و نسبت به پیامدهای یک درگیری فراگیر هشدار داده است.
این رویکرد تنها ناشی از آن است کە ترکیه به خوبی میداند هرگونه بیثباتی گسترده در ایران میتواند پیامدهای مستقیم امنیتی، اقتصادی و انسانی برای این کشور به همراه داشته باشد.
موجهای احتمالی مهاجرت، اختلال در تجارت منطقهای، افزایش قدرت کردها در دو سوی مرزهای رسمی و تغییر توازن قدرت در خاورمیانه از جمله نگرانیهای آنکارا محسوب میشوند.
در کنار این مسائل، برخی محافل سیاسی و امنیتی ترکیه نسبت به پیامدهای ژئوپلیتیکی تضعیف ایران نیز حساسیت ویژە دارند.
از نگاه این محافل، هرگونه تغییر بنیادین در ساختار قدرت ایران میتواند معادلات سیاسی منطقه را نیز تحت تاثیر قرار دهد و زمینهساز تحولات جدیدی در روژهلات (کردستان ایران)گردد.
به همین دلیل، ترکیه اگرچه عضو ناتو است، اما همواره تلاش کرده است در قبال بحران ایران موضعی محتاطانهتر از برخی شرکای غربی خود اتخاذ کند. این تفاوت نگاه، یکی از موضوعاتی است که به صورت مستقیم یا غیرمستقیم بر فضای نشست آنکارا سایه خواهد انداخت.
اگر بخواهیم مهمترین دلیل انتخاب آنکارا برای میزبانی نشست ناتو را نام ببریم، بدون تردید باید به موقعیت ژئوپلیتیکی ترکیه در قبال روسیه و جنگ اوکراین اشاره کنیم.
ترکیه از سال ۱۹۵۲ عضو ناتو بودە و در دوران جنگ سرد یکی از مهمترین خطوط دفاعی غرب در برابر اتحاد جماهیر شوروی محسوب میشد. مرزهای طولانی این کشور با بلوک شرق و استقرار پایگاههای نظامی مهم آمریکا در این کشور باعث شده بود آنکارا جایگاهی ویژه در استراتژی امنیتی غرب داشته باشد.
با وجود پایان جنگ سرد، اهمیت این موقعیت از بین نرفته است. جنگ اوکراین بار دیگر نشان داده است که دریای سیاه یکی از حساسترین مناطق رقابت میان روسیه و غرب است.
در این میان، ترکیه به دلیل کنترل تنگههای بسفر و داردانل نقشی تعیینکننده در توازن قدرت منطقهای ایفا میکند.
بر اساس کنوانسیون مونترو، آنکارا از اختیارات قابل توجهی در مدیریت عبور ناوهای نظامی از این تنگهها برخوردار است و این موضوع پس از آغاز جنگ اوکراین اهمیت بیشتری پیدا کردە است.
علاوه بر این، ترکیه در سالهای گذشته تلاش کرده است روابط خود را هم با ناتو و هم با روسیه حفظ کند. این تلاشها به آنکارا این امکان را دادە است کە در برخی از پروندههای بین المللی نقش میانجی را ایفا کند.
نمونه بارز این نقش، توافق صادرات غلات دریای سیاه بود که با میانجیگری ترکیه و سازمان ملل میان روسیه و اوکراین شکل گرفت.
امروز نیز در حالی که اروپا با پیامدهای جنگ اوکراین، بحران انرژی و نگرانیهای امنیتی گسترده مواجه است، ترکیه همچنان یکی از بازیگران کلیدی در معادلات امنیتی قاره اروپا محسوب میشود. از این رو، نشست ناتو در آنکارا را میتوان نشانهای از اهمیت روزافزون این کشور در راهبردهای امنیتی غرب دانست.
نشست ناتو در آنکارا در حالی برگزار میشود که روابط ترکیه و اسرائیل در یکی از پرتنشترین دورههای خود قرار دارد.
پس از آغاز جنگ غزه، رجب طیب اردوغان بارها دولت بنیامین نتانیاهو را به دلیل عملیات نظامی در غزه مورد انتقاد شدید قرار داده و سیاستهای اسرائیل را محکوم کرده است.
در مقابل، مقامهای اسرائیلی نیز بارها از مواضع دولت ترکیه انتقاد کردهاند، تا جاییکە اردوغان و نتانیاهو در ماههای گذشته در سخنرانیها و کنفرانسهای خبری به شکل کمسابقهای یکدیگر را هدف حملات لفظی قرار دادهاند.
این اختلافات صرفا به جنگ غزه محدود نمیشود. رقابتهای ژئوپلیتیکی در مدیترانه شرقی، روابط نزدیک اسرائیل با یونان و قبرس و اختلافات دیرینه آنکارا با آتن و نیکوزیا نیز بر پیچیدگی این وضعیت افزوده است.
در سالهای اخیر، اکتشافات گازی در مدیترانه شرقی به یکی از محورهای اصلی رقابت منطقهای تبدیل شده و ترکیه بارها نسبت به همکاریهای امنیتی و انرژی میان اسرائیل، یونان و قبرس ابراز نگرانی کرده است.
پویاییهای منطقەای نشان میدهند که ناتو امروز با مجموعهای از اختلافات درونی نیز روبهرو است. اگرچه اعضای این ائتلاف در بسیاری از پروندهها همکاری امنیتی دارند، اما در موضوعاتی مانند غزه، مدیترانه شرقی و برخی مسائل خاورمیانهای، شکافهای قابل توجهی میان آنان وجود دارد.
ترکیه در مرکز بخشی از این اختلافات قرار دارد. از یک سو، این کشور عضو ناتو است و از سوی دیگر تلاش دارد تا سیاست خارجی مستقلی را دنبال نماید که لزوماً با تمامی مواضع متحدان غربیاش همسو نیست.
همین مسئله، نشست ناتو در آنکارا را به رویدادی مهم برای ارزیابی آینده روابط ترکیه با شرکای غربی تبدیل کرده است.
از همین رو میتوان گفت کە نشست ناتو در آنکارا صرفا یک گردهمایی دیپلماتیک یا نظامی نیست، بلکه بازتابی از تحولات عمیقتری است که امروز امنیت منطقه و جهان را تحت تاثیر قرار دادهاند.
جنگ اوکراین، تنشهای خاورمیانه، آینده روابط ایران و غرب، مسئله کرد و رقابتهای ژئوپلیتیکی در مدیترانه شرقی همگی در پسزمینه این اجلاس حضور دارند.
برای جنبش کرد، این نشست از آن جهت اهمیت دارد که همزمان با بحثهای مربوط به روند صلح در ترکیه برگزار میشود و فرصتی را برای طرح دوباره مطالبات سیاسی و دموکراتیک در سطح بینالمللی فراهم میآورد.
برای ناتو، این اجلاس یادآور اهمیت ترکیه در مدیریت بحرانهای پیرامون اروپا و خاورمیانه است. و برای خود آنکارا، این نشست فرصتی است تا جایگاه خود را به عنوان بازیگری تاثیرگذار میان شرق و غرب همچنان بە نمایش بگذارد.
در نهایت، اهمیت اجلاس آنکارا بیش از آنکه در بیانیه پایانی آن خلاصه شود، در این واقعیت نهفته است که ترکیه همچنان در نقطه تلاقی بسیاری از بحرانها و تحولات مهم منطقهای قرار دارد و این جایگاه سبب شده است آینده امنیت اروپا، خاورمیانه و حتی مسئله کرد، به شکلی فزاینده با تحولات این کشور گره بخورد.
