Search this site

شرق ایران سال‌هاست با پدیده‌ای روبه‌رو است که نفس مردم را بند آورده است. ریزگردها و طوفان‌های شن که ریشه در خشکی تالاب هامون و کمبود منابع آبی دارند، اکنون به یکی از مهم‌ترین بحران‌های زیست‌محیطی و اجتماعی استان سیستان و بلوچستان تبدیل شده‌اند. تالاب هامون زمانی از بزرگ‌ترین تالاب‌های آب شیرین جهان بود و نقشی حیاتی در زندگی مردم منطقه داشت. اما این تالاب اما امروز به بیابانی بدل شده و بستری برای برخاستن ریزگردهاست. چهار کریدور فرسایشی در دشت سیستان هر سال در فصل تابستان با وزش بادهای ۱۲۰ روزه، حجم زیادی از خاک و ماسه را در هوا پخش می‌کنند. کارشناسان می‌گویند خشک‌سالی‌های پیاپی، سدسازی‌های گسترده در بالادست رود هیرمند در افغانستان و نبود مدیریت پایدار منابع آب در ایران، از دلایل اصلی این وضعیت است. نتیجه آن است که شرق ایران به یکی از کانون‌های دائمی گرد و غبار بدل شده است. سلامت در معرض تهدید مقامات محلی بارها درباره پیامدهای بهداشتی این بحران هشدار داده‌اند. تنها در یکی از موج‌های شدید گرد و غبار در تابستان سال گذشته، بیش از ۱۵۸۰ نفر به مراکز درمانی استان مراجعه کردند. از این تعداد، دست‌کم ۱۰۲ نفر بستری شدند و بقیه به صورت سرپایی درمان شدند. در موجی دیگر، آمار رسمی از مراجعه ۱۳۰۰ نفر به بیمارستان‌ها خبر داد که نزدیک به ۲۰۰ نفر نیاز به بستری داشتند. در شهرهای کوچک‌تر هم ظرف دو روز طوفان، بیش از ۱۲۴ نفر با مشکلات تنفسی و قلبی روانه مراکز درمانی شدند. پزشکان هشدار می‌دهند که کودکان، سالمندان و بیماران قلبی و ریوی بیشترین آسیب را می‌بینند. بیماری‌های مزمن تنفسی، آسم و حملات قلبی از پیامدهای مستقیم تنفس ذرات معلق ریز هستند. بحران ریزگردها نه تنها سلامت بلکه زندگی روزمره مردم را نیز مختل کرده است؛ در بسیاری از روزها مدارس و ادارات تعطیل می‌شوند و در شهرستان هامون طوفان‌های شدید بارها شبکه برق را از کار انداخته و دست‌کم ۱۱ پایه برق فشار قوی را تخریب کرده است. کشاورزی که منبع اصلی درآمد خانواده‌های بلوچستان است، به دلیل فرسایش خاک و پوشیده شدن مزارع از شن در آستانه نابودی قرار گرفته است. موج مهاجرت هم پیامد دیگری است. بسیاری از روستاها در بلوچستان به‌خاطر شدت گرد و خاک خالی از سکنه شده‌اند و خانواده‌ها به شهرهای بزرگ‌تر مهاجرت کرده‌اند. راه‌حل‌های دشوار دولت ایران در سال ۱۳۹۶ «قانون هوای پاک» را تصویب کرد و ۲۰ دستگاه اجرایی را مسئول مقابله با آلودگی هوا از جمله ریزگردها دانست. اما اجرای این قانون در استان‌های شرقی با چالش‌های فراوان روبه‌رو است. کارشناسان معتقدند تنها راه پایدار برای مقابله با ریزگردها، احیای تالاب هامون و تأمین حقابه هیرمند است. اما مذاکرات با افغانستان بر سر آب تاکنون نتیجه روشنی نداشته است. در کنار این، پروژه‌های کاشت پوشش گیاهی و نهال‌کاری در حاشیه کانون‌های گرد و غبار آغاز شده، اما به گفته فعالان محیط زیست، این اقدامات پراکنده و محدود بوده و تا کنون نتوانسته است از شدت بحران بکاهد. ساکنان شرق ایران امروز بیش از هر زمان دیگری درگیر بحران محیط زیستی هستند. زندگی روزمره زیر سایه طوفان‌های خاک، تهدید سلامت هزاران نفر و مهاجرت اجباری خانوارها تصویری نگران‌کننده از آینده منطقه ترسیم کرده است. کارشناسان هشدار می‌دهند اگر مدیریت منابع آب و احیای تالاب‌ها به‌سرعت در دستور کار قرار نگیرد، بحران ریزگردها در شرق ایران به یکی از بزرگ‌ترین چالش‌های زیست‌محیطی و انسانی بدل خواهد شد.

کاوه فاتحی دیپلماسی فومو، به تعبیر واشنگتن‌پست، صحنه‌ای نوظهور در سیاست جهانی است که رهبران اروپایی تعطیلات خود را نیمه‌کاره رها می‌کنند تا در واشنگتن حاضر شوند، آن هم نه صرفاً برای هماهنگی راهبردی بلکه از بیم عقب‌ماندن از رقبا در اثرگذاری بر ترامپ. این پدیده، با ترکیب روان‌شناسی فردی رئیس‌جمهور آمریکا و رقابت ساختاری میان متحدان، نشان می‌دهد بحران اوکراین عرصه‌ای برای نمایش و رقابت نمادین نیز شده است. در روزهای اخیر، رهبران اروپایی تعطیلات تابستانی خود را نیمه‌تمام رها کردند و شتابان راهی واشنگتن شدند؛ آنان بیم آن را داشتند که در صورت عدم نشان دادن یک واکنش فوری، پیام ولادیمیر پوتین به دونالد ترامپ در نشست آلاسکا بی‌پاسخ ماندە و ابتکار عمل در بحران اوکراین به دستِ کرملین بیفتد. یک خبرنگارِ واشنگتن‌پست این شتاب دیپلماتیک را دیپلماسیِ فومو، ترس از عقب‌ماندن در صحنهٔ سیاست جهانی عنوان کردە است. این مفهوم تازه نشان می‌دهد که رقابت میان متحدان غربی نه فقط با مسکو بلکه با یکدیگر نیز شدت گرفته است. هیچ‌یک از رهبران اروپا نمی‌خواهند جایگاه تأثیرگذار خود بر ترامپ را از دست بدهند، به‌ویژه در شرایطی که او بارها نشان داده تحت تأثیر آخرین کسی است که با او سخن گفته است. همان‌طور که واشنگتن پست نوشتە است: «آنها یکی پس از دیگری ترامپ را با ستایش و سپاسگزاری بمباران کردند؛ چیزی که به تجربه آموخته‌اند تنها راه اثرگذاری بر اوست.» فومو در دیپلماسی از همان منطق روانی شبکه‌های اجتماعی تبعیت می‌کند. هیچ رهبر سیاسی نمی‌خواهد بیرون از عکس گروهی بزرگ‌ترین بحران جهانی باقی بماند. در این مورد، بحران جنگ اوکراین بارزترین نمونە بە شمار می رود. در نتیجه، حتی رؤسای دولتی که در تعطیلات شخصی بودند، از جزایر مدیترانه یا سواحل فرانسه پرواز کردند تا در واشنگتن حضور یابند. این رفتار یادآور لحظاتی است که در تاریخ دیپلماسی جهانی، با عنوان رقابت برای «حضور» از خود «نتیجه» مهم‌تر است، نامگذاری شدە است. ترامپ از این وضعیت بیشترین بهره را می‌برد. او در نشست‌های اخیر با لحن دوستانه میزبان بودە است، از «رنگ برنزه صدراعظم آلمان» تا «چهره جوان رئیس‌جمهور فنلاند» را تحسین کرد و وعده نشست سه‌جانبه میان خود، پوتین و ولودیمیر زلنسکی را داد. اما در همان حال، از تعهد قطعی به آتش‌بس طفره رفت و بارها تأکید کرد که بدون آن نیز توانسته است شش مناقشه بین‌المللی را خاتمه دهد. این تناقض، به گفته بسیاری از ناظران، بخشی از سبک شخصی ترامپ در دیپلماسی، یعنی ترکیب وعده‌های مبهم با نمایش‌گری رسانه‌ای است. فومو تنها رهبران اروپا را به حرکت وا نداشتە است، بلکه زلنسکی نیز ناچار بود ظاهر و لحن خود را تغییر دهد. او این بار با لباس رسمی‌تر در کاخ سفید ظاهر شد و دست‌کم ده بار به طور علنی از ترامپ تشکر کرد. این تغییر رفتار نشان‌دهنده درک او از روان‌شناسی رئیس‌جمهور آمریکاست. در واقع، فومو به شکل معکوس نیز عمل می‌کند: زلنسکی بیم آن دارد که اگر نتواند رابطه‌ای گرم با ترامپ نشان دهد، حمایت آمریکا در لحظه حیاتی جنگ از دست برود. نقطه کانونی این فومو، موضوع منطقە صنعتی دونباس است که روسیه از سال ۲۰۱۴ ادعای مالکیت آن را داشتە و پوتین حاضر نیست بدون دستیابی بە کنترل و تصرف، از آن عقب‌نشینی کند. در همان حال، بیش از ۲۰۰ هزار غیرنظامی در بخش‌های تحت کنترل اوکراین زندگی می‌کنند و قانون اساسی اوکراین هرگونه واگذاری سرزمینی را تنها با همه‌پرسی عمومی مجاز می‌داند. در این بستر، حتی اشاره زلنسکی به «نقشه»‌ای که در نشست نشان داده شد، به یک رویداد رسانه‌ای تبدیل شد. در این بارە واشنگتن پست نوشتە است: زلنسکی گفت از نقشه متشکرم، راستی.’ اما نگفت این نقشه را چه کسی تهیه کرده و دقیقاً چه چیزی را نشان می‌دهد. در چنین فضایی، هر کدام از رهبران اروپایی می‌کوشند خود را در مرکز تصمیم‌گیری‌ها نشان دهند. آنها پیشنهاد کردەاند برای اوکراین چیزی شبیه ماده ۵ پیمان ناتو تدوین شود که حمله به یک عضو را حمله به تمامی اعضا تلقی می‌کند. ترامپ نیز که از مخاطبان اروپایی‌اش لذت می‌برد، موافقت نمودە است کە چنین تعهدی می‌تواند ناتو-مانند باشد. دبیرکل ناتو، که خود از طرفداران ترامپ است، این تغییر لحن را «یک تحول بسیار بزرگ» توصیف کرد. این نشان می‌دهد چگونه فومو می‌تواند منجر به طرح ایده‌هایی شود که شاید از منظر عملی هنوز مبهم باشند، اما از نظر نمادین به رقابتی برای جلب توجه آمریکا بدل می‌شوند. در این میان، جنگ همچنان ادامه دارد. حملات روسیه به اوکراین در همان روز دیدارها دست‌کم ۱۴ کشته بر جای گذاشت که دو کودک در میان جانباختگان بودند. با این وجود، ترامپ با خونسردی گفت: «فکر نمی‌کنم شما به آتش‌بس نیاز داشته باشید.» او افزود که مذاکرات موفق در کنگو و دیگر نقاط جهان بدون آتش‌بس هم پیش رفته است. این سخنان، که در تضاد با خواست فوری اروپایی‌ها برای توقف خصومت‌ها بود، بار دیگر نشان داد چگونه فومو رهبران را به سکوت یا همراهی با ترامپ سوق می‌دهد، حتی زمانی که مواضع او با واقعیت جنگ فاصله دارد. دیپلماسی فومو فقط به سطح رفتاری محدود نیست، بلکه به ساختار تصمیم‌گیری غرب نیز سرایت کرده است. وقتی رهبران به جای هماهنگی استراتژیک، صرفاً برای حضور در عکس دسته‌جمعی یا جلب رضایت ترامپ به واشنگتن می‌آیند، خطر ایجاد شکاف درون اتحادیه اروپا و ناتو افزایش می‌یابد. هر کشوری تلاش می‌کند سهمی از توجه کاخ سفید را به خود اختصاص دهد و در این روند، اولویت‌های واقعی جنگ اوکراین ــ از بازسازی تا کمک‌های انسانی ــ به حاشیه رانده می‌شوند. در نهایت، پرسش اصلی این است که آیا فومو می‌تواند به صلح منجر شود یا تنها به نمایش‌های دیپلماتیک بیشتر. ترامپ وعده یک نشست سه‌جانبه با پوتین و زلنسکی را داده و گفته است: «اگر یک نشست سه‌جانبه داشته باشیم، احتمال زیادی وجود دارد که شاید این جنگ پایان یابد.» اما هم‌زمان بلافاصله پس از خروج رهبران اروپایی، دونالد ترامپ با پوتین تماس گرفتە و وی را در جریان گفت‌وگوها قرار دادە است. در این بارە واشنگتن پست یادآور شدە است کە گر این تماس واقعاً نیز برقرار شده باشد، باز هم پوتین آخرین فردی خواهد بود که ترامپ حرفش را شنیده است. دیپلماسی فومو به‌خوبی نشان می‌دهد که جنگ اوکراین دیگر صرفاً نزاعی میان کی‌یف و مسکو نیست، بلکه به آزمایشگاهی برای فهم رفتار رهبران غربی تبدیل شده است. آیا آنان قادر خواهند بود بر وسوسه رقابت برای جلب توجه ترامپ غلبه کنند و به یک استراتژی مشترک دست یابند؟ یا این‌که ترس از عقب ماندن همچنان محرک اصلی تصمیمات آنان خواهد بود؟ آنچه کە مسلم است، این ترس به یکی از نیروهای محرک سیاست جهانی بدل شده و سرنوشت اوکراین را بیش از پیش به روانشناسی رئیس‌جمهور آمریکا و بازی رقابتی متحدانش گره زده است.

سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، در چارچوب تعاملات پنهان با طالبان، کوشیده است از «فهرست ترورها» به‌عنوان ابزاری برای تقویت موقعیت خود در مذاکرات هسته‌ای بهره گیرد. این فهرست که شامل اطلاعات هزاران افغان همکار با بریتانیاست، بستر همکاری‌ای بی‌سابقه میان ایران و طالبان فراهم کرده است. چنین روندی، هم‌زمان، نگرانی اروپا را برانگیخته و به تضعیف مشروعیت سیاسی و امنیت منطقه‌ای منجر می‌شود. روزنامهٔ بریتانیایی تلگراف در گزارشی، از دیدار چهار عضو ارشد سپاە پاسداران انقلاب اسلامی با مقامات طالبان خبر داد. بر اساس این گزارش، سپاه پاسداران انقلاب اسلامی پس از دریافت لیست افراد همکار با بریتانیا که از سوی طالبان درز کرده است، تعقیب جاسوس‌های بریتانیایی را آغاز کرده است. این فهرست شامل نام هزاران افغان همکار با ارتش بریتانیا و نیز اعضایی از نیروهای ویژه و سرویس اطلاعاتی بریتانیا MI6 می‌شود. بر اساس گفتهٔ مقام‌های بلندپایه در ایران و افغانستان، هفتەی گذشته هیأتی از سپاه پاسداران انقلاب اسلامی بدون اطلاع دولت پزشکیان در تهران به کابل سفر کرده است تا دربارهٔ توافق با رهبری طالبان گفت‌وگو کند. هدف از این گفتگوها استفاده از فهرست آامدە شدە از سوی طالبان برای شناسایی و بازداشت جاسوس‌های مظنون و بهره‌گیری از آنان به‌عنوان اهرم فشار در مذاکرات هسته‌ای آینده با غرب است. در مقابل، طالبان با پذیرش این هیات و ارائە لیست مذکور، در پی آن بودە است تا از سوی جمهوری اسلامی ایران، بە رسمیت شناختە شود. در این بارە یک مقام بلندپایهٔ ایرانی بە تلگراف گفته است کە چهار نفر از اعضای سپاه پاسداران با رهبران طالبان دیدار کرده و وعده داده‌اند کە در صورت اخذ این لیست، بە تهران فشار خواهند آورد تا روند به‌رسمیت‌شناختن امارت اسلامی تسریع شود. پایگاه داده‌ای که در سال ۲۰۲۲ به‌طور تصادفی افشا شد، شامل اسامی، شماره‌های تلفن و آدرس‌های ایمیل هزاران افغان است که برای پناهندگی به بریتانیا در قالب برنامهٔ اسکان مجدد درخواست داده بودند. این لیست شامل اسامی سربازان سابقی است که با نیروهای بریتانیایی همکاری کرده‌اند،. بعلاو این فهرست اسامی و مشخصات بیش از صد نفر از نیروهای ویژهٔ بریتانیا و افسران سازمان اطلاعات خارجی (MI6) این کشور را نیز دربردارد. طبق این گزارش منابع به تلگراف گفته‌اند که نیروهای مرزبانی ایران در روزهای اخیر تعدادی از افرادِ مندرج در این فهرست را بازداشت کرده‌اند، اما پس از اطمینان از این‌که برخی از آنان فقط سربازان سابق افغان بوده‌اند، آزاد شدەاند، در حالی که دربارهٔ سایر افرادی که مظنون به جاسوسی برای بریتانیا هستند، تحقیقات همچنان جریان دارد. این تحولات در حالی رخ می‌دهد که بریتانیا، فرانسه و آلمان تهدید کرده‌اند اگر ایران تا پایان اوت/آگوست ۲۰۲۵ مذاکرات هسته‌ای را از سر نگیرد، تحریم‌های اقتصادی فلج‌کننده‌ای علیه تهران اعمال خواهند کرد. تهران نگران است که در این مذاکرات از موضع ضعف وارد شود؛ از همین رو سپاه پاسداران را به سمت جست‌وجوی اهرم‌های تازە فشار برای استفاده بر سر میز مذاکره سوق داده است. از سوی دیگر، طالبان تحویل فهرست به ایران را فرصتی برای کسب مشروعیت بین‌المللی می‌داند، هرچند برخی از رهبرانش به دلیل رفتار بد تهران با پناهجویان افغان با این تصمیم مخالف بودەاند. یکی از مقام‌های طالبان بە تلگراف گفتە است کە نسخه‌ای اصلاح‌شده از فهرست مذکور را بدون آن‌که جزئیات تغییرات اعلام شود عملاً به سپاه پاسداران تحویل داده شده است. این فهرست که مشتمل بر اسامی حدود ۲۵ هزار نام است ، از زمان افشای آن به شدت محرمانه در بریتانیا نگه‌داری می‌شود. حکم قضایی دولت بریتانیا انتشار جزئیات آن را ممنوع کرده و از آن به‌عنوان یکی از خطرناک‌ترین نشت‌های اطلاعاتی در تاریخ معاصر یاد شده است. اما طالبان می‌گوید محتوای این لیست دیگر محرمانە نیست، زیرا پایگاه‌های دادهٔ داخلی این گروه پیش‌تر شامل اطلاعات مشابه بوده است. ناظران سیاسی معتقدند همکاری ایران و طالبان نقطهٔ عطفی در روابط منطقه‌ای است، زیرا دو طرف از خصومت تاریخی عبور کرده و بر پایهٔ منافع مشترک همکاری می‌کنند. از آنجا کە تا بە امروز تنها روسیه حکومت امارت اسلامی طالبان را به رسمیت شناخته است، دیدار هیات سپاە پاسداران انقلاب اسلامی برای تهران، تقویت نفوذ اطلاعاتی و دیپلماتیک، و برای طالبان، گامی دیگر در جهت کسب مشروعیت بین‌المللی بە شمار می رود.

دونالد ترامپ رئیس‌جمهور پیش از دیدار با ولودیمیر زلنسکی و چند رهبر اروپایی در واشنگتن گفت که رئیس‌جمهور اوکراین می‌تواند جنگ با روسیه را «تقریباً فوراً» خاتمه دهد؛ سخنی که توجه‌ها را به اختلاف مواضع در مذاکرات صلح جلب کرد. او پس از دیدار با ولادیمیر پوتین نیز از اولویت آتش‌بس عقب نشست و بر لزوم توافق صلح جامع تأکید کرد. در آستانه دیدار زلنسکی و ترمپ در امریکا، ترامپ در پستی در شبکه Truth Social گفت: «رئیس‌جمهور زلنسکی اوکراین می‌تواند جنگ با روسیه را تقریباً فوراً پایان دهد، اگر بخواهد، یا می‌تواند به مبارزه ادامه دهد. به یاد بیاورید چگونه شروع شد. هیچ بازگشتی به اوباما و اعطای کریمه (۱۲ سال پیش، بدون شلیک حتی یک گلوله!) وجود ندارد و به هیچ وجه ورود اوکراین به ناتو هم در کار نیست. برخی چیزها هرگز تغییر نمی‌کنند!!!» حضور رهبران اروپایی و تمرکز بر حمایت از اوکراین ترامپ روز دوشنبه میزبان زلنسکی در کاخ سفید خواهد بود و همزمان، مارک روته دبیرکل ناتو،  اورسولا فون در لاین رئیس کمیسیون اروپا، امانوئل مکرون رئیس‌جمهور فرانسه، کی‌یر استارمر نخست‌وزیر بریتانیا،  فریدریش مرتس، صدر اعظم آلمان، جورجیا ملونی نخست‌وزیر ایتالیا و الکساندر استوب رئیس‌جمهور فنلاند، حضور خواهند داشت تا جبهه متحد اروپا در حمایت از اوکراین را تقویت کنند. زلنسکی پیش از سفر به واشنگتن با فون در لاین در بروکسل دیدار کرد و بر کمک‌های نظامی بلندمدت، آرمان‌های اوکراین برای پیوستن به اتحادیه اروپا و تقویت همبستگی ترانس‌آتلانتیک تمرکز داشت. پیشنهادات حداکثری پوتین و چالش‌های صلح دو منبع مطلع به آکسیوس اعلام کردند که ولادیمیر پوتین در دیدار خود با ترامپ خواسته که اوکراین کاملاً از دو منطقه شرقی، دونتسک و لوگانسک، عقب‌نشینی کند و خطوط مقدم در خرسون و زاپوریژیا ثابت بماند. روسیه همچنین خواستار آن است که آمریکا حاکمیت این کشور بر مناطق واگذارشده را به رسمیت بشناسد و درباره تضمین‌های امنیتی اوکراین مذاکره کند، با طرح چین به‌عنوان یکی از ضامنان احتمالی. ترامپ جلسه را موفقیت‌آمیز خوانده، هرچند تأکید کرده است که پوتین به خواسته‌های حداکثری خود پایبند مانده است. تغییر موضع ترامپ درباره آتش‌بس زمانی که ترامپ به سمت آلاسکا پرواز می‌کرد، آتش‌بس را هدف اصلی خود اعلام کرده بود و هشدار داد که در صورت عدم تحقق، پیامدهای شدیدی در پی خواهد داشت. اما پس از دیدار با پوتین، ترامپ اعلام کرد که آتش‌بس فوری حیاتی نیست و بهترین راه پایان جنگ، توافق صلح جامع است. این تغییر موضع ترامپ، او را در تضاد با زلنسکی قرار می‌دهد که بر آتش‌بس کوتاه‌مدت و مذاکرات مرحله‌ای تأکید دارد. آتش‌بس فرصتی برای تجدید قوا اوکراین آتش‌بس را به عنوان سریع‌ترین راه توقف حملات روسیه و فراهم کردن فرصت برای مذاکرات امن می‌بیند. نیروهای روسیه همچنان با عملیات زمینی در شرق و حملات پهپادی و موشکی در سراسر کشور، اوکراین را هدف قرار می‌دهند. سرگی لشچنکو، مشاور زلنسکی، تأکید کرده که ابتدا آتش‌بس ضروری است تا فضای دیپلماتیک باز شود و از خطر طولانی شدن جنگ جلوگیری شود. رویکرد روسیه در مذاکرات و خواسته‌های سرزمینی در اجلاس آلاسکا، پوتین بار دیگر خواستار توجه به «علل ریشه‌ای» درگیری شد و خواسته‌هایی مطرح کرد که شامل کنترل مناطق بیشتری در شرق اوکراین، تضمین عدم پیوستن اوکراین به ناتو و محدودیت اندازه نیروهای نظامی آینده این کشور بود. از دیدگاه روسیه، موافقت با آتش‌بس می‌تواند فشار فعلی بر اوکراین را کاهش دهد و اهرم‌های روسیه را محدود کند. چشم‌انداز نشست سه‌جانبه احتمالی ترامپ به زلنسکی و رهبران اروپایی گفته که قصد دارد نشست سه‌جانبه با پوتین و زلنسکی را «سریع» برگزار کند، احتمالاً از ۲۲ اوت، هرچند پوتین هنوز به طور علنی به این دیدار متعهد نشده است. مذاکرات روز دوشنبه در کاخ سفید فرصتی خواهد بود تا مواضع ترامپ، زلنسکی و رهبران اروپایی درباره آتش‌بس کوتاه‌مدت و صلح جامع روشن شود و نقشه راه دیپلماتیک برای کاهش تنش‌ها در اوکراین مشخص گردد . تلاش‌ها برای پایان دادن به جنگی که هم‌اکنون بیشتر به یک منازعه فرسایشی بدل شده، وابسته به رسیدگی به آنچه مسکو «علل ریشه‌ای» می‌نامد، است. گسترش ناتو و استقرار نیروها در مرزهای مشترک با روسیه، به جای ایجاد بازدارندگی، به یک رویکرد تهاجمی تعبیر شده و مسکو آن را یکی از محرک‌های اصلی تشدید بحران می‌داند. این سیاست‌ها موجب شده‌اند که در سه سال گذشته شمار قربانیان انسانی افزایش یابد و خسارات گسترده‌ای به زیرساخت‌ها و زندگی غیرنظامیان وارد شود. کارشناسان هشدار می‌دهند که بدون توجه به نگرانی‌های امنیتی روسیه کە پیشتر نسبت بە آن هشدار دادە بود و تدوین چارچوبی دیپلماتیک برای کاهش تنش، ادامه جنگ می‌تواند پیامدهای فاجعه‌باری برای منطقه و ثبات اروپا داشته باشد.

افشین رسولپور با سقوط رژیم بشار اسد توسط هیئت تحریر الشام، گروە تحت حمایت ترکیە، و حمایت این کشور از تاسیس دولت انتقالی سوریە بە رهبری احمدالشرع، آنکارا توانستە است همزمان با بسط و گسترش سیاست‌های خود، ایران را در زمین سوریە غافلگیر کردە و نفوذ اسرائیل را با محدودیت مواجە سازد. این استراتژی کە از سوی مرد در سایە رجب طیب اردوغان، همچنان بە پیش بردە می شود می‌تواند بە پیچیدگی‌های راهبردی میان ترکیە و اسرائیل دامن بزند. بر خلاف همتای اسرائیلی خود، وزارت امور خارجه ترکیه نهادی قدرتمند است کە با اقدامات پیش‌دستانه، پیوسته به‌دنبال یافتن مسیرهای تازه نفوذ در سراسر جهان است . این نهاد پس از کاخ ریاست‌جمهوری در آنکارا، دومین نهاد مهم این کشور است. رجب طیب اردوغان، رئیس‌جمهور، و هاکان فیدان، وزیر خارجه این کشور، سال‌هاست کە این مسیر را از دوران ریاست هاکان فیدان بر سازمان اطلاعات ترکیه از ۲۰۱۰ تا ۲۰۲۳ بە پیش بردەاند. اکنون نیز هاکان فیدان، وزیر امور خارجه ترکیه، راهبرد منطقه‌ای آنکارا را با میزبانی از حماس، مقابله با روابط اسرائیل-سوریە و گسترش نفوذ این کشور در سراسر جهان عرب بە پیش بردە و همزمان تلاش می‌کند باقی ماندن ترکیە بە عنوان یک کارگزار محوری قدرت در سطح خاورمیانە، همچنان تضمین شود. هر چند فیدان در سال ۲۰۱۳ برای مدتی کوتاه به‌دنبال دستیابی بە سمتی غیرنظامی بود و بخت خود را در دو وزارتخانه دولتی نیز آزمود، اما اردوغان مانع از تداوم این جابه‌جایی شد، مجددا او را به رهبری سازمان اطلاعات ترکیه بازگرداند و وعده داد: «زمانش خواهد رسید که به نقشی مهم منصوب شوی.» دو سال پیش، اردوغان آن وعده را محقق کرد. فیدان که غالباً «سایه اردوغان» یا «معمار پرونده‌های محرمانه» نامیده می‌شود، بنا بر گزارش‌های ناظران امور ترکیە، از دیدگاه‌های سخت گیرانەتری نسبت بە اسرائیل در مقایسە با اردوغان برخوردار است. در مقابل اردوغانی کە ممکن است در هر لحظه به‌طور غیرمنتظره تغییر مسیر دهد، فیدان سازش‌ناپذیر است: او در یک سخنرانی علنی تنها چند روز پیش اعلام کرد که اسرائیل «باید از میان برود.» فیدان که سال‌ها عضو حزب عدالت و توسعه اردوغان (AKP) بوده است، اصرار دارد که تقسیم قدرت میان او و رئیس‌جمهور «شفاف و روشن» است. اردوغانِ ۷۱ ساله با این آگاهی که فیدانِ ۵۳ ساله می‌تواند جانشین نهایی او در کاخ ریاست‌جمهوری ۱۰۰۰ اتاقه و پهناورِ آنکارا باشد، او را پرورده است. با این وجود، فیدان از جذبه کاریزماتیک اردوغان برخوردار نیست. او در نشست‌های عمومی پیوسته رئیس‌جمهور را می‌ستاید و وفاداری کامل خود را بە او نشان می‌دهد. از سوی دیگر، هیچ‌گونە نشانه‌ای از جاه‌طلبی‌های آتی خود را بروز نمی‌دهد. مقامات ارشد ترکیه و حتی شهروندان عادی، فیدان را دستِ راستِ فعال اردوغان توصیف می‌کنند با جایگاهی تضمین‌شده در رأس سلسله‌مراتب پس از او. فیدان در دفاتر خود در آنکارا به‌طور مکرر میزبان رهبری حماس است. خلیل الحیّه، چه از قطر پرواز کند و چه در تورِ پایتخت‌های عربی باشد، با رفتاری نزدیک به تشریفات سلطنتی پذیرایی می‌شود. بر خلاف هنیە در تهران، الحیّه در امان است و اسرائیل در خاک ترکیه دست به حمله نخواهد زد. دکتر های ایتان کوهن یاناروچاک، کارشناس مسائل سیاسی، فیدان را «بازیگری مسئله‌ساز برای اسرائیل، به‌ویژه درباره بازگرداندن روابط دیپلماتیک» توصیف می‌کند. یاناروچاک می‌گوید تا زمانی که اردوغان در قدرت است، هیچ شانسی برای بهبود وجود ندارد. حتی اگر فیدان به قدرت برسد، چالش کمتر هولناک نخواهد بود. ترکیه انتظار دارد اسرائیل ابتدا کوتاه بیاید، اما بعید به نظر می‌رسد هر رهبر اسرائیلی در گشودن پنجره‌ای به سوی آنکارا موفق شود. اخیراً، رئیس‌جمهور اسرائیل، هرتزوگ ناگزیر شدە است مسیر پروازی طولانی به سوی اروپای شمالی در پیش گیرد تا مطابق با دستورالعمل‌های امنیتی روشن، بر فراز حریم هوایی ترکیه پرواز نکند. تمرکز توجه فیدان بر جهان عرب است. او پس از دوره‌ای طولانی از دوری دیپلماتیک، اخیراً در قاهره با عبدالفتاح السیسی، رئیس‌جمهور مصر، دیدار کرد. اگر اردوغان، حتی بە طور موقت نیز از جهان عرب فاصله گرفته باشد، فیدان برای محکم‌تر کردن روابط اقدامات دیپلماتیک خود را ادامە می دهد، و اکنون نگاهش به غزه دوخته شده است. او همچنین برای گفت‌وگو با رئیس‌جمهور مورد حمایت ترکیه، احمد الشرع، به دمشق سفر کرده است. ترکیه عمق تماس‌های سوری-اسرائیلی را به‌ویژه پس از دیدار ران درمر با وزیر خارجه سوریه در پاریس، پیش از دیدار برنامه‌ریزی‌شده دیگری از نزدیک پایش می‌کند، در دمشق، فیدان نقش دوگانەای را ایفا می کند، از یک سو او رئیس پیشین میت، سازمان اطلاعاتی ترکیە بودە و هم اکنون وزیر خارجه این کشور است. او رئیس‌جمهور الشرع را به‌خوبی می‌شناسد و لازم میداند رهبری جدید سوریه را قانع کند تا بیش از حد به دولت نتانیاهو نزدیک نشود. به‌هرحال، ترکیه متحد اصلی سوریه در نظم منطقه‌ای جدید است و هرچه بیش‌تر خود را در موقعیتی قرار می‌دهد که جای نفوذ کنارزده‌شده ایران را بگیرد. ترکیه همچنین در پی مهار نزدیک‌شدن دولت انتقالی سوریه به نیروهای کرد در مناطق شمال-شرق سوریە است. حتی پس از آن‌که کُردها تحت شرایطی با ادغام در نهادهای دولت انتقالی سوریە موافقت کردند، آنکارا مشتاق بودە است به رئیس‌جمهور سوریه، رؤسای اطلاعات و وزرای کشور و خارجه یادآوری کند که دشمنی ریشه‌دار میان رژیم اردوغان و کردها وجود دارد. در آخرین سفرش، هاکان فیدان صریحا این پیام را به احمدالشرع رساندە است کە ترکیه اجازه نخواهد داد اسرائیل در سوریه، چه به‌صورت مثبت و چه منفی، عمل کند. در توضیح خود، فیدان هشدار داد که اسرائیل، به‌ویژه تحت نتانیاهو، در پی بی‌ثبات‌سازی سوریه برآمدە و در تلاش است این کشور را به سه تا پنج منطقه خودگردان بر اساس خطوط فرقه‌ای، سنی، کردی و دروزی، تقسیم کند. در فیدان، ترکیه یک عملگرِ زیرک در اختیار دارد که جاه‌طلبی‌های راهبردی‌اش را پیش می‌برد—از تضعیف نزدیکی اسرائیل و سوریه گرفته تا گسترش نفوذ در سراسر جهان عرب و تضمین این‌که آنکارا یک کارگزار محوری قدرت در منطقه باقی بماند.

ارتش اسرائیل قصد دارد در روزهای آینده با مشارکت نیروهای زمینی و هوایی عملیات گسترده‌ای را در نوار غزه آغاز کند. طبق گزارش رسانه‌های اسرائیلی قریب بە یکصدهزار سرباز برای محاصره و تصرف شهر غزه به‌کار گرفته خواهند شد. هدف این عملیات نابودی زیرساخت‌های اصلی حماس است؛ هرچند نگرانی‌ها درباره پیامدهای انسانی و خطرات آن برای نیروهای اسرائیلی افزایش یافته است. بنابە گزارش رسانەهای اسرائیل، طی روزهای آتی، ارتش اسرائیل IDF حملات خود را با مشارکت نیروی هوایی و زمینی بە نوار غزە و بەویژە شهر جدید غزە آغاز خواهد کرد. بنابە گزارش اورشلیم پست، پیش از ارائه طرح کنترل غزە به وزیر دفاع در روز سه‌شنبه، تصمیم گرفته شد که چندین تیم رزمی در سطح تیپ، متشکل از دست‌کم ۸۰ هزار سرباز، شهر غزه را محاصره و تصرف کنند تا هسته اصلی زیرساخت‌های حماس و نمادهای اصلی حکومتی باقی‌مانده تحت کنترل آن نابود شود. در این بارە، منابع نظامی به اورشلیم پست گفتەاند که ارتش اسرائیل تا هفته‌های آتی صبر نخواهد کرد. بلکە در روزهای آینده، نیروهای زمینی همراه با نیروی هوایی به سمت مناطق جدید حرکت خواهند کرد تا فشارها بر حماس افزایش یابد. در همین حال، مقام‌های بلندپایه ارتش اسرائیل ابراز نگرانی کردەاند که تصرف مناطقی در شهر غزه و مکان‌های دیگر می‌تواند ارتش اسرائیل را بە مسئول توزیع کمکهای انسانی نیز تبدیل کند. در همین رابطە، زامیر روز یکشنبه همراه با فرماندهی منطقه جنوبی، یانیو آسور، و رئیس شاخه عملیات، ایتزیک کوهن، از باریکە غزه بازدید کرد تا طرح را بررسی و بینش‌های بیشتری درباره استراتژی نبرد و منطق عملیاتی پیش از اتخاذ تصمیمات به دست آورد. در این بارە نیز منابع نظامی گفتند: در جلسات برگزارشدە پشت درهای بسته، زامیر تأکید کرد که نیروهای عملیاتی به مناطقی خواهند رسید که ارتش اسرائیل هنوز در آنجا عمل نکرده است. با این وجود زامیر تأکید کردە است عملیات زمینی نباید پیش از جابه‌جایی جمعیت ساکن در باریکە غزە آغاز شود. از سوی دیگر، رئیس ستاد ارتش اسرائیل به فرماندهان دستور دادە است کە آمادگی عملیاتی خودروهای زرهی برای مانورهای تهاجمی افزایش یابد.

ولادیمیر زلنسکی، رئیس‌جمهور اوکراین، در سفر به واشنگتن با دونالد ترامپ و رهبران اروپایی دیدار می‌کند. ترامپ قصد دارد کی‌یف را برای پذیرش توافق صلح با روسیه تحت فشار بگذارد؛ توافقی که نگرانی‌ها درباره امتیازدهی به مسکو را افزایش داده است. همزمان، رهبران اروپایی برای هماهنگی مواضع و جلوگیری از تضعیف موقعیت اوکراین تلاش می‌کنند. رئیس جمهور اوکراین، ولادیمیر زلنسکی، روز یکشنبه وارد واشنگتن شد تا با دونالد ترامپ، رئیس جمهور آمریکا و رهبران اروپایی دیدار کند. به گزارش رویترز این دیدار در حالی برگزار می‌شود که ترامپ قصد دارد کیف را برای پذیرش توافق صلح با روسیه تحت فشار قرار دهد. در این بارە، کاخ سفید اعلام کرده است که زلنسکی ابتدا در دفتر بیضی شکل با ترامپ ملاقات خواهد کرد و سپس رهبران بریتانیا، آلمان، فرانسه، ایتالیا، فنلاند، اتحادیه اروپا و ناتو در اتاق شرقی کاخ سفید حضور خواهند یافت. ترامپ پیش از این در Truth Social نوشتە بود که زلنسکی می‌تواند جنگ را تقریباً فوراً پایان دهد، اما از بازپس‌گیری کریمه یا پیوستن به ناتو چشم‌پوشی کند. این اظهارات نگرانی‌های اوکراین و متحدانش را برانگیخته است، زیرا شانس اعمال توافقی به نفع مسکو را افزایش می‌دهد. با این حال، برخی مقام‌ها از تمایل ترامپ به ارائه تضمین‌های امنیتی برای اوکراین پس از توافق، دلگرم شده‌اند. زلنسکی در بدو ورود به واشنگتن تأکید کرد که هدف او پایان سریع و مطمئن جنگ است و روسیه باید به این درگیری که خود آغاز کرده، پایان دهد. وی همچنین به دنبال آتش‌بس فوری برای آغاز مذاکرات عمیق‌تر است. روسیه اما حملات خود را ادامه می‌دهد و اخیراً با شلیک موشک و پهپاد به خارکف، دومین شهر بزرگ اوکراین، هفت نفر از جمله دو کودک را کشته است. رهبران اروپایی که در کنار زلنسکی در واشنگتن حضور دارند، از احتمال فشار ترامپ بر اوکراین آگاه هستند و برای هماهنگی استراتژی مذاکرات تلاش کرده‌اند. اولکساندر مرژکو، نماینده مجلس اوکراین، حضور اروپایی‌ها را کلیدی دانست و گفت که ترامپ در حضور آن‌ها رفتار متفاوتی خواهد داشت. این دیدار در حالی برگزار می‌شود که روابط واشنگتن و کی‌یف از زمان بازگشت ترامپ به کاخ سفید در ژانویه متزلزل شده است، اما نیاز فوری اوکراین به تسلیحات و تبادل اطلاعات باعث تداوم همکاری با آمریکا شده است. بسیاری از رسانه‌های اروپایی دیدار امروز را «لحظه حقیقت» برای ترامپ توصیف کرده‌اند و جهان با دقت چشم به واشنگتن دوخته است.

موج تازه‌ای از گمانه‌زنی‌ها درباره احتمال حمله مجدد اسرائیل به ایران، فضای رسانه‌ای و سیاسی منطقه را فرا گرفته است. این وضعیت با تکرار الگوی تهدید، تکذیب و سناریوسازی پیش از بحران، عملاً بخشی از جنگ ترکیبی محسوب می‌شود. چنین فضایی همزمان افکار عمومی را با امکان جنگ عادت می‌دهد، منابع ایران را فرسوده می‌سازد و فرصت آزمون واکنش‌ها را برای مهاجمان فراهم می‌آورد. در هفته‌های اخیر، فضای رسانه‌ای و سیاسی منطقه بار دیگر تحت‌تأثیر موجی از گمانه‌زنی‌ها درباره احتمال حمله اسرائیل به ایران قرار گرفته است. این وضعیت، با وجود تفاوت‌های تاکتیکی نسبت به گذشته، شباهت عمیقی به الگوی پیش از حمله قبلی دارد؛ دوره‌ای که تهدیدهای آشکار، تکذیب‌های قاطع و ضرب‌الاجل‌های سیاسی هم‌زمان در جریان بود و هر جریان یا تحلیل‌گر، بر اساس داده‌ها و منابع خاص خود، روایتی متفاوت ارائه می‌کرد. در ظاهر، این تکثر روایات نشان از فقدان قطعیت دارد، اما در لایه‌های زیرین، بخشی از یک فرآیند هدفمند برای شکل‌دهی به محیط تصمیم‌گیری قابل بازخوانی است؛ فرآیندی که همزمان چند هدف را دنبال می‌کند و عملاً به‌عنوان یکی از ابزارهای جنگ ترکیبی عمل می‌کند. در این چارچوب، تکثر روایت‌ها کارکردی چندلایه دارد. نخست، بستر روانی جامعه را به شکلی تدریجی تغییر می‌دهد و افکار عمومی داخلی و خارجی را با امکان وقوع یک بحران یا حتی جنگ آشنا می‌سازد. زمانیکە ذهنیت عمومی به چنین احتمالی عادت کند، مقاومت اولیه در برابر وقوع آن کمتر می‌شود و طرف مهاجم می‌تواند بدون مواجهه با شوک اجتماعی شدید، اقدام خود را پیش ببرد. دوم، این فضای نامطمئن، طرف هدف، در اینجا ایران، را ناچار می‌سازد منابع و انرژی خود را در چند جبهه از آمادگی نظامی گرفته تا تدابیر اقتصادی، دیپلماتیک و رسانه‌ای توزیع کند. این پخش منابع، تمرکز استراتژیک را تضعیف می‌کند و توان پاسخ‌گویی سریع و منسجم را کاهش می‌دهد. سوم، چنین فضایی برای بازیگران مهاجم یک فرصت بی‌بدیل فراهم می‌آورد تا واکنش‌های محیطی را از نحوه واکنش دولت‌های منطقه و قدرت‌های بزرگ گرفته تا رفتار بازارها و افکار عمومی بیازمایند؛. این آزمون‌ها کمک می‌کند که بهترین نقطه زمانی و مکانی برای مداخله واقعی شناسایی شود. تجربه حمله قبلی: ابهام به‌عنوان ابزار پیش از حمله قبلی اسرائیل به ایران، همین الگوی چندلایه در جریان بود. در آن مقطع، گزارش‌هایی از تحرکات هوایی اسرائیل، رزمایش‌های مشترک با آمریکا، و حتی شایعاتی درباره ذخیره‌سازی سوخت و مهمات در پایگاه‌های منطقه‌ای منتشر می‌شد. همزمان، بخش دیگری از روایت‌ها از احتمال بازگشت به میز مذاکره و کاهش تنش خبر می‌دادند. این هم‌زیستی تهدید و تکذیب، همان «ابهام راهبردی» است که در ادبیات امنیتی به‌عنوان یکی از مؤثرترین ابزارهای فشار روانی شناخته می‌شود. در چنین شرایطی، ایران مجبور شد خود را هم برای سناریوی جنگ آماده کند و هم احتمال گشایش دیپلماتیک را مدنظر قرار دهد. این حالت دوگانه، منابع را فرسوده و تصمیم‌گیری را دشوار می‌کند. تجربه پیشین نشان داد که حتی اگر حمله‌ای در نهایت انجام شود، مهم‌ترین پیامد این دوره پیش از بحران، همین فرسایش تدریجی ظرفیت‌ها و افزایش آسیب‌پذیری در نقطه حساس است. روایت‌ها و انگیزه‌ها در شرایط کنونی، اسرائیل روایت خود را بر پایه ضرورت «اقدام پیش‌دستانه» علیه تهدید هسته‌ای ایران بنا کرده است. این کشور تلاش می‌کند با بزرگ‌نمایی خطر، حمایت داخلی و بین‌المللی را برای هر نوع اقدام ممکن جلب کند. آمریکا نیز، برخلاف نقش ظاهراً تنظیم‌کننده، در واقع حضوری فعال و چندوجهی در این فرآیند دارد. واشنگتن نه‌تنها در هماهنگی اطلاعاتی و عملیاتی با تل‌آویو مشارکت می‌کند، بلکه سناریوهای غیرنظامی موازی را نیز طراحی و اجرا می‌کند؛ سناریوهایی که می‌توانند بدون شلیک حتی یک گلوله، فشار سنگینی بر ایران وارد کنند. این اقدامات می‌تواند از در تنگنا قراردادن اروپا در فعال‌سازی مکانیسم ماشه در شورای امنیت و یا تشدید تحریم‌های اقتصادی گرفته تا تقویت و هدایت اعتراضات داخلی یا حتی بررسی گزینه‌های تغییر قدرت از درون ساختار حکومتی را شامل شود. هدف از چنین طراحی‌ای آن است که حتی در صورت منتفی شدن حمله نظامی، مسیر فشار حداکثری ادامه یابد و دستاوردهای راهبردی بدون هزینه جنگ مستقیم به دست آید. در سوی مقابل، بخش سخت‌افزاری جمهوری اسلامی ایران تلاش دارد با کوچک‌نمایی تهدید حمله و برجسته‌کردن توان بازدارندگی، افکار عمومی داخلی را آرام نگه دارد. این سیاست، اگرچه برای حفظ ثبات روانی جامعه ضروری به نظر می‌رسد، اما با محدودیت‌های جدی نیز مواجە است. فشار اقتصادی، فرسودگی بخشی از توان دفاعی، و شکاف‌های سیاسی–اجتماعی داخلی، ظرفیت واکنش منسجم ایران را کاهش داده و این مسئله در محاسبات طرف مقابل جایگاه مهمی دارد. سناریوسازی؛ از پیش‌بینی تا شکل‌دهی آینده در نظریه‌های امنیت بین‌الملل، سناریوسازی ابزاری است که تنها به پیش‌بینی آینده محدود نمی‌شود؛ بلکه با خلق مجموعه‌ای از آینده‌های ممکن، عملاً مسیر تحولات را شکل می‌دهد. این فرآیند در شرایطی مانند امروز، کارکردی مضاعف پیدا می‌کند: هم افکار عمومی را به‌تدریج با وضعیت بحرانی وفق می‌دهد، هم منابع طرف هدف را پراکنده و توانش را تضعیف می‌کند، و هم واکنش‌های محیطی را برای یافتن نقطه بهینه مداخله می‌سنجد. برای اسرائیل، این رویکرد یک سرمایه‌گذاری راهبردی است که به آن اجازه می‌دهد حتی پیش از شلیک اولین موشک، بخشی از پیروزی روانی و سیاسی را به دست آورد. برای آمریکا، چنین فضایی فرصتی است تا هم‌زمان فشار نظامی بالقوه را حفظ کند و سناریوهای غیرنظامی را پیش ببرد. برای ایران نیز این شرایط بیش از آنکه فرصت باشد، یک میدان آزمون پرهزینه است که در آن باید میان نمایش قدرت و اجتناب از تحریک طرف مقابل تعادل برقرار کند، در حالی که فرسایش منابع در حال پیشروی است. سناریوهای احتمالی اقدام اگر این فضای سناریوسازی به تصمیم عملی منجر شود، می‌توان سه شکل اصلی اقدام را محتمل دانست. نخست، حمله محدود و نقطه‌ای به برخی مراکز حساس، که هدف آن بیشتر نمایش قدرت و انتقال پیام بازدارندگی است تا آغاز یک جنگ تمام‌عیار. دوم، ضربه گسترده و چندروزه به زیرساخت‌های دفاعی و صنعتی، که ریسک بیشتری دارد اما می‌تواند بازدارندگی بلندمدت ایجاد کند. سوم، یک عملیات ترکیبی شامل حملات محدود هوایی، نفوذ سایبری و اقدامات اطلاعاتی برای ایجاد اختلال در فرماندهی و کنترل. با این حال، همان‌طور که تجربه‌های پیشین نشان داده است، حتی در صورت منتفی شدن سناریوی نظامی، بستر ایجادشده می‌تواند به سمت گزینه‌های غیرنظامی سوق داده شود: فعال‌سازی مکانیسم‌های حقوقی بین‌المللی، تشدید فشار اقتصادی، تقویت اعتراضات اجتماعی، یا حتی تلاش برای بی‌ثبات‌سازی ساختاری. در این حالت، نبود جنگ به معنای پایان بحران نیست، بلکه صرفاً شکل آن تغییر می‌کند. مهندسی بستر پیش از تصمیم آنچه در مجموع دیده می‌شود، تلاشی سازمان‌یافته برای مهندسی بستر پیش از اخذ تصمیم است. این بستر بەگونەای طراحی شده است که اگر تصمیم به اقدام، نظامی یا غیرنظامی گرفته شود، حمایت داخلی و بین‌المللی برای آن وجود داشته باشد و طرف هدف در ضعیف‌ترین موقعیت ممکن قرار گیرد. در چنین شرایطی، حتی پایان‌نیافتن بحران به شکل جنگ، به معنای شکست راهبرد مهاجم نیست؛ چرا که فشار روانی، اقتصادی و سیاسی می‌تواند به همان اندازه یا حتی بیش از جنگ، طرف مقابل را فرسوده کند. به همین دلیل، می‌توان این احتمال را قوی دانست که فضای امروز بیش از آنکه محصول تصادف یا صرفاً نتیجه اختلاف دیدگاه‌ها باشد، ادامه یک الگوی هدفمند مدیریت ادراک و سناریوسازی است. تفاوت امروز با گذشته در این است که گزینه‌های غیرنظامی تقریباً به اندازه گزینه‌های نظامی جدی و فعال شده‌اند، و طرف‌ مقابل در هر دو مسیر نقشی فعال و تعیین‌کننده دارد. ایران اما، با منابع محدود، فشار اقتصادی فزاینده و شکاف‌های داخلی، ناگزیر است همزمان خود را برای هر سه جبهه آماده نگه دارد: جنگ احتمالی، فشار اقتصادی و تحرکات داخلی. این سه‌گانه، همان نقطه‌ای است که سناریوسازی دشمن را به یک فشار چندوجهی و مداوم تبدیل می‌کند.

تأیید حکم اعدام شریفه محمدی توسط دیوان عالی کشور در ۲۵ مرداد ۱۴۰۴ موجی از اعتراض‌های داخلی و بین‌المللی برانگیختە است. شوراهای کارگری و بازنشستگان، سندیکاها و نهادهای مدنی این حکم را سرکوبگرانه و مغایر عدالت دانسته و خواستار لغو فوری آن شدند. وکیل وی نیز از نقض روند دادرسی سخن گفت. هم‌زمان، احزاب و گروه‌های چپ و فمینیستی در ایران و منطقه، این حکم را نشانه بحران ساختاری جمهوری اسلامی توصیف کرده و بر ضرورت همبستگی جهانی برای توقف آن تأکید نمودند. شورای بازنشستگان ایران در بیانیه‌ای تأیید حکم اعدام را محکوم کرد و آن را نشانه‌ای از دشمنی حاکمیت با کارگران و زنان دانست. این شورا تأکید کرد که شریفه محمدی تنها در دفاع از حقوق کارگران فعالیت کرده و خواستار لغو فوری حکم و آزادی بی‌قید و شرط او شد. سندیکای کارگران شرکت واحد اتوبوسرانی تهران و حومه نیز حکم اعدام را لکه ننگ دیگری بر دستگاه قضایی جمهوری اسلامی دانستە و آن را ابزاری برای سرکوب و ایجاد رعب و وحشت در جامعه توصیف کرد. این سندیکا خواستار لغو کامل مجازات اعدام و آزادی فوری شریفه محمدی و دیگر فعالان اجتماعی شد. امیر رئیسیان، وکیل شریفه محمدی، تأیید حکم موکل خود را حیرت‌آور خواند و تأکید کرد که شعبه ۳۹ دیوان عالی کشور پیش‌تر به دلیل ایرادات متعدد حکم اعدام را نقض کرده بود، اما اکنون بدون رفع این ایرادات، حکم دوباره تأیید شد. او همچنان امیدوار به پیگیری اعاده دادرسی و توقف اجرای حکم است. در واکنش بە صدور این حکم، شورای همکاری نیروهای چپ و کمونیست در کردستان نیز با انتشار بیانیەای اعلام نمود که جمهوری اسلامی با توسل به اعدام و شکنجه قصد دارد میان کارگران، بازنشستگان، معلمان، پرستاران و دیگر مردم معترض رعب و وحشت ایجاد کند، در حالی که خود با شکست‌های نظامی و بحران‌های اقتصادی و سیاسی گسترده روبه‌روست. این شورا از مردم و جامعه بین‌المللی خواست با همبستگی قدرتمند جلوی اجرای حکم اعدام شریفه محمدی و دیگر زندانیان را بگیرند. در آن سوی مرزها، شورای زنان حزب برابری و دموکراسی خلق‌ها (حزب کُردی دم‌پارتی در ترکیه) با انتشار بیانیه‌ای اعلام کرد که در برابر این حکم «قیام» کرده و خود را «صدا و نفس» شریفه محمدی می‌داند. این شورا رژیم جمهوری اسلامی ایران را رژیم «فاشیست ملاها» معرفی و از زنان خواست با شعار «هر تار موی ژینا امینی قیام ماست» همبستگی خود را گسترش دهند و مبارزه برای آزادی و برابری را ادامه دهند. فعالان مستقل نیز در قبال تائید حکم شریفە محمدی، واکنش‌های شدیدی نشان دادند. سپیده ابطحی، مستندساز و فعال حقوق زنان، تأکید کرد که مردم ایران از ستمگری به ستوه آمده‌اند و آماده‌اند جان خود را فدای عدالت و آزادی کنند. همچنین کانال «بیدار زنی» صدور حکم اعدام را نشانه عجز و هراس‌آفرینی رژیم دانست و اعلام کرد که هیچ اعدامی مشروعیت ندارد و اعدام شریفه محمدی خشونتی فجیع و غیرقابل قبول است. سپیده قلیان، زندانی سیاسی سابق و فعال مدنی نیز، در شبکه ایکس نوشت : به نظرم وقتشه روضه‌خوانی با عکس‌های اعدامی‌هارو تموم کنیم و به جای اون، با الهام از خلاقیت زنان در جنبش خیابانی، برای دفاع از حق حیات کاری کنیم. پخشان عزیزی، شریفە محمدی و وریشە مرادی سە فعال اجتماعی- مدنی زن هستند کە توسط دادگاههای انقلاب در ایران، با صدور حکم اعدام مواجە شدەاند.

شعبه ۱۱ دادگاه تجدیدنظر همدان، حکم مجموعا ۳۸ سال و ۱۱ ماه حبس برای شش زن بهائی را بدون برگزاری جلسه دادرسی تایید کرد؛ تصمیمی که در کنار بازداشت و آزادی چند شهروند دیگر این جامعه با وثیقه، تازه‌ترین نمونه از فشارهای گسترده قضایی و امنیتی بر بهائیان در ایران توصیف می‌شود. شعبه ۱۱ دادگاه تجدیدنظر همدان، حکم شش زن بهائی ساکن این استان را عینا تایید کرد. ندا محبی، عاطفه زاهدی، فریده ایوبی، نورا ایوبی، زرین دخت احدزاده و ژاله رضایی، پیش‌تر در دادگاه انقلاب همدان به تحمل مجموعا ۳۸ سال و ۱۱ ماه حبس محکوم شده بودند. حکم تجدیدنظر بدون تعیین وقت رسیدگی و اطلاع وکلای پرونده صادر شد و اتهامات شامل عضویت در جامعه بهائی و آموزش و تبلیغ مخل شرع بود. به گزارش هرانا ، در خردادماه امسال، شعبه دوم دادگاه انقلاب همدان ندا محبی را به پنج سال حبس به اتهام آموزش و تبلیغ و دو سال و هشت ماه حبس به اتهام عضویت در جامعه بهائی محکوم کرد که از مجموع این حکم، سه سال حبس به مدت پنج سال به حالت تعلیق درآمد. سایر متهمان شامل عاطفه زاهدی، فریده ایوبی، نورا ایوبی، زرین دخت احدزاده و ژاله رضایی نیز هر یک به دو سال و هشت ماه حبس به اتهام عضویت در جامعه بهائی و سه سال و هفت ماه حبس به اتهام آموزش و تبلیغ مخل شرع محکوم شدند. در این میان، دو سال از حکم حبس نورا ایوبی، زرین دخت احدزاده و ژاله رضایی به مدت پنج سال به حالت تعلیق درآمد. این زنان پیش‌تر در آذرماه ۱۴۰۲ با قرار تامین کیفری آزاد شده بودند و منازل ژاله رضایی و فریده ایوبی پس از بازداشت توسط ماموران مورد تفتیش قرار گرفت. بازپرسی و آزادی پریا مرندیز با وثیقه همزمان، جلسه بازپرسی پریا مرندیز، شهروند بهائی، در شعبه سه بازپرسی دادسرای عمومی و انقلاب ناحیه ۳۳ تهران برگزار شد و وی با تودیع وثیقه سه میلیارد و ۵۰۰ میلیون تومانی آزاد شد. مرندیز با اتهامات تبلیغ علیه نظام جمهوری اسلامی ایران، تبلیغ و حمایت از «رژیم صهیونیستی» و توهین به مقدسات مواجه بود و در جلسه دادگاهی وی بە دفاع از خود پرداخت. پیش‌تر، وی در تاریخ‌های ۳۰ خرداد، ۱۰ و ۲۲ تیرماه توسط وزارت اطلاعات احضار و هر بار چند ساعت بازجویی شده بود و در تاریخ ۲۷ خرداد نیز کوتاه‌مدت بازداشت شد. محل سکونت او هم در جریان این روند مورد تفتیش قرار گرفت. آزادی آرمان نیک‌آئین و تفتیش منزل او آرمان نیک‌آئین، دیگر شهروند بهائی ساکن قشم و آهنگساز، با تودیع وثیقه پنج میلیارد تومانی از زندان عادل‌آباد شیراز آزاد شد. وی در تاریخ ۲ تیرماه توسط نیروهای اطلاعات سپاه در منزل خانواده ممتازیان بازداشت و محل دستگیری وی مورد تفتیش قرار گرفت و شماری از وسایل شخصی ضبط شد. تا لحظه تنظیم گزارش، اتهامات رسمی علیه نیک‌آئین اعلام نشده است. صدور این احکام بخشی از الگوی مستمر برخوردهای قضایی جمهوری اسلامی ایران با جامعه بهائی است که کارشناسان حقوق بشر آن را نقض سیستماتیک حقوق شهروندان اقلیت‌های مذهبی می‌دانند. بررسی گزارش‌های سالانه مرکز آمار و مجموعه فعالان حقوق بشر نشان می‌دهد که طی سه سال اخیر، به‌طور میانگین ۷۲٪ از گزارش‌های مربوط به اقلیت‌های مذهبی، به نقض حقوق شهروندی بهائیان اختصاص داشته است. پرونده‌های قضایی اغلب بدون اطلاع قبلی شهروندان و دسترسی کافی به وکلای مدافع پیگیری شده و بازداشت‌ها، تفتیش منازل و صدور احکام طولانی‌مدت حبس، الگویی مستمر از نقض حقوق شهروندی این اقلیت را ایجاد کرده است. با ادامه تنش‌ها و جنگ اخیر با اسرائیل، مقامات امنیتی ایران، با تأکید بر ارتباط این جامعه با اسرائیل را محرز دانستە و فشارها بر شهروندان بهائی به‌طور قابل توجهی افزایش یافته است، به طوری که محدودیت‌ها و نظارت‌ها بر فعالیت‌های اجتماعی، فرهنگی و مذهبی آنان شدت یافته است.

در ۱۵ اوت ۲۰۲۵ دیانت ترکیه خطبه‌ای سراسری علیه ارث برابر میان زنان و مردان قرائت کرد؛ اقدامی که با قانون مدنی این کشور در تضاد است و موجی از اعتراض گروه‌های زنان، وکلا و مخالفان سیاسی را برانگیخت. منتقدان این خطبه را گامی برای تقویت مردسالاری و فشار بر زنان دانسته و آن را نقض آشکار حقوق برابر معرفی کردند. در ترکیه، اداره امور مذهبی (دیانت) روز جمعه ۱۵ اوت ۲۰۲۵ خطبه‌ای سراسری را در تمامی مساجد این کشور منتشر و قرائت کرد که به‌صراحت با اصل برابری در ارث میان دختران و پسران مخالفت داشت. این خطبه که در چارچوب موضوع «نقض حقوق دیگران» ارائه شد، تأکید می‌کرد محروم کردن دختران از ارث یا تغییر سهم تعیین‌شده از سوی خداوند، نقض حقوق محسوب می‌شود و هرگونه تغییر بدون رضایت متقابل برخلاف عدالت الهی است. این موضع‌گیری در شرایطی صورت گرفت که بر اساس قانون مدنی ترکیه، فرزندان بدون هیچ تمایزی از نظر جنسیت، سهمی برابر از ارث دارند. با این حال، دولت در ژوئن آیین‌نامه‌ای تصویب کرد که اجازه می‌دهد وراث اموال را از طریق توافق‌نامه‌های خانوادگی و بدون نظارت عمومی تقسیم کنند. این تغییر در عمل، با توجه به ساختار مردسالارانه جامعه ترکیه، راه را برای فشار بر زنان و پایمال شدن حق آنان در خانواده‌ها هموار می‌کند. به بیان دیگر، دولت اسلام‌گرای اردوغان که در کارنامه‌اش عقب‌گردهای متعدد در زمینه حقوق زنان به چشم می‌خورد، با برجسته کردن نقش خانواده به‌عنوان ابزار سرکوب زنان، عملاً بر قانون برابری ارث سرپوش گذاشته است. خطبه دیانت نیز در چنین شرایطی به تقویت رفتارهای نابرابرانه‌ای انجامید که قانون جدید دست خانواده‌ها را در آن باز گذاشته است. فعالان حقوق زنان در ترکیه این خطبه را تلاشی آشکار برای نادیده گرفتن اصل برابری و زمینه‌ساز فشار بیشتر بر زنان قلمداد می کنند. در این بارە فعالان حقوق زنان هشدار میدهند که اتخاذ چنین مواضعی زنان را در معرض تهدید، فشار خانوادگی و حتی خطر جانی قرار دادە و یادآور می شوند که دیانت به‌عنوان یک نهاد رسمی، حق ندارد با خطبه یا فتوا، برای قانون مدنی و اساسی این کشور جایگزین تعیین نماید. کانون وکلا، سندیکاها و احزاب مخالف ترکیە نیز به‌صراحت این اقدام را محکوم کردە و آن را نمونه‌ای از پیشروی گفتمان مردسالارانه در عرصه دین و سیاست توصیف کردند. این نخستین بار نیست که دیانت با محتوای خطبه‌های خود موجی از اعتراض‌ها را برانگیخته است. تنها چند هفته پیش از این نیز خطبه‌ای درباره پوشش زنان، انتقادات مشابهی به دنبال داشت. از آنجا که خطبه‌های دیانت به‌طور متمرکز نوشته و در سراسر ترکیە بە طور همزمان قرائت می‌شوند، پیام آن‌ها تأثیری مستقیم بر افکار عمومی در این کشور دارد. در ایران نیز قوانین شرعی اسلامی بدون تغییر وارد قانون شده‌اند و یکی از تبعیض‌آمیزترین نظام‌های حقوقی علیه زنان در دنیا را شکل داده‌اند. طبق قانون ایران، سهم ارث زنان نصف مردان است. این در حالی است که زنان، که فقیرترین بخش جامعه به شمار رفتە و نرخ اشتغالشان حتی در مقایسه با کشورهای همسایه در پایین‌ترین سطح قرار دارد، با مشکلات اقتصادی متعددی روبه‌رو هستند. این ساختار حقوقی تبعیض‌آمیز در عمل جایگاه فرودست زنان و سلطه مردسالارانه بر آنان را بیش از پیش تقویت کرده است.

با گذشت ده ماه از برگزاری انتخابات اکتبر ۲۰۲۴، مذاکرات میان دو حزب اصلی اقلیم کردستان، حزب دموکرات کردستان (KDP) و اتحادیه میهنی کردستان (PUK)، برای تشکیل کابینه به بن‌بست کامل رسیده است. با وجود طرح برگزاری جلسه پارلمان در سپتامبر، هیچ توافق عملی حاصل نشده و تحلیلگران می‌گویند اشاره به این تاریخ بیش از آنکه پیشرفت واقعی باشد، تلاشی دیپلماتیک برای کاهش فشار آمریکا و اروپا است. از زمان برگزاری انتخابات منطقه‌ای، پارلمان اقلیم کردستان تنها یک بار و به‌طور کوتاه تشکیل جلسه داده است. از سوی دیگر دو حزب اصلی KDP و PUK هنوز بر سر تقسیم وزارتخانه‌ها و پست‌های ارشد به توافق دست نیافتە و تنها توافق مشترک، «تشدید تلاش‌ها» برای نشست احتمالی سپتامبر است. در همین بارە، نشست دفتر سیاسی PUK در اربیل با بیانیه‌ای پایان یافت که بر «تلاش‌های جدی و فشرده» برای تشکیل دوباره پارلمان و پیشبرد کابینه تأکید داشت، اما تضمینی برای برگزاری جلسه سپتامبر ارائه نکرد. تحلیلگران بر این باورند اشاره به سپتامبر بیش از آنکه بیانگر پیشرفت واقعی باشد، پیام دیپلماتیک برای راضی کردن شرکای غربی است که خواهان فعال شدن پارلمان و تشکیل کابینه پیش از انتخابات پارلمانی عراق هستند. در این بارە حزب دموکرات کردستان KDP فهرستی از پست‌های کلیدی را که مایل به حفظ یا واگذاری آن‌ها به اتحادیه میهنی کردستان PUK است ارائە کردە است. از سوی دیگر، اتحادیە میهنی خواستار دستیابی بە پست ریاست اقلیم کردستان یا چرخش دوساله نخست‌وزیری و تصدی چندین وزارتخانه مهم است. با این وجود، فاصله میان مواضع دو طرف همچنان تداوم یافتە و نشانه‌هایی از سازش یا توافق دیده نمی‌شود. طبق قانون اقلیم کردستان، انتخاب رئیس اقلیم و تشکیل کابینه حدود ۶۰ روز طول می‌کشد، بنابراین حتی در صورت توافق سپتامبر، کابینه جدید احتمالاً تا اواسط نوامبر روی کار نخواهد آمد. با این وجود از شش ماه پیش اعلام شد کە تلاش‌ها برای تشکیل کابینه جدید حکومت اقلیم کردستان شدت گرفته است. پولا سیروان تالابانی، عضو رهبری اتحادیه میهنی کردستان، روز ۱۷ آوریل اعلام کردە بود که اتحادیه میهنی کردستان به عنوان نیرویی تأثیرگذار و با جایگاه ویژه، خواستار مشارکت فعال بر اساس وزن و ظرفیت واقعی خود در کابینه جدید حکومت اقلیم کردستان است. تونجر باکرهان، معاون رهبر حزب طرفدار کردها در ترکیە، دم پارتی نیز تشکیل کابینه اقلیم کردستان را در میانەی سناریوهای منطقەای سرنوشت‌ساز خواندە و بر لزوم سرعت بخشیدن به این روند تاکید کرد. در این بارە او گفت: هر گامی که در منطقه برداشته می‌شود بسیار مهم است و تأخیر در تشکیل حکومت اقلیم کردستان می‌تواند ثبات و جایگاه سیاسی منطقه را تضعیف کند. کارشناسان هشدار می‌دهند که هرگونه تأخیر بیشتر در تشکیل کابینه اقلیم کردستان می‌تواند پیامدهای سیاسی جدی‌تری برای اقلیم کردستان به همراه داشته باشد. هم‌زمان، تنش‌ها با بغداد ادامه دارد و تحولات سریع منطقه اهمیت انسجام داخلی اقلیم را بیش از هر زمان دیگری برجسته می‌کند.