Search this site

گفتگو از: رامیار حسینی فرخ معانی کادر کومله و اهل کرمانشاه است. وی از سال ۱۳۵۶ فعالیتهای سیاسی خود را بعنوان هوادار سازمان چریکهای فدایی خلق آغاز کرد. در سال ١٣٥٨ بە مدت کوتاهی بازدداشت و زندانی شد و بعد از آزادی از زندان در همان سال، به صفوف تشکیلات کردستان سازمان چریک ملحق شد. او در سال ۱۳۶۲ همزمان با تأسیس حزب کمونیست ایران، با گروهی از اعضا و کادرهای ارتش رهایی‌بخش خلق‌های ایران (آرخا) به طور رسمی بە سازمان کومله پیوست. در سال ١٣٨٨ هنگامی کە تشکلی بە اسم روند سوسیالیستی کوملە شکل گرفت، فرخ معانی از بدو تاسیس این روند بە مدت ١٣ سال، عضو هیات هماهنگی روند سوسیالیستی کوملە را بە عهدە داشت. روند سوسیالیستی کوملە پس از ١٣ سال با درخواست حزب کمونیست ایران و معذرت‌خواهی رسمی از اعضای روند سوسیالیستی بابت اخراجشان، دوبارە بە الحاق بە حزب کمونیست دعوت و در همان چهارچوب فرخ معانی نیز بە حزب برگشت. فرخ معانی طی این سالها در مسئولیت‌های گوناگون تشکیلاتی ایفای نقش کرده و در حال حاضر عضو حزب کمونیست ایران است. آرنانیوز، در ١٤ مە، بە منظور نگاهی بە تاریخچە تحولات حزب کمونیست ایران، با وی گفتگو کردە است. آرنا نیوز: امروز بخشی از نیروهای باسابقه کومله معتقدند استقلال کامل کومله ازحزب کمونیست ایران نه صرفاً یک اختلاف تشکیلاتی، بلکه یک ضرورت تاریخی و سیاسی است. شما از چه مقطعی به این نتیجه رسیدید که ادامه آن ساختار مشترک دیگر پاسخگوی واقعیت سیاسی و اجتماعی کردستان نیست؟ ادامه این ساختار مشترک نه‌تنها پاسخگوی واقعیت سیاسی و اجتماعی کردستان نیست، بلکه به نظر من پاسخگوی نیازهای جامعه ایران نیز، نیست. ( موضوعی که در ادامه به آن بازخواهم گشت). اگر از مخالفت‌هایی که هنگام تأسیس حزب کمونیست ایران (۱۱ شهریور ۱۳۶۲ برابر با ۲ سپتامبر ۱۹۸۳) با تشکیل حزب مطرح بود بگذریم، این بحث برای نخستین‌بار پس از جدایی زنده‌یاد منصور حکمت و هوادارانش از حزب، به‌طور رسمی از سوی برخی رفقا مطرح شد. آنان معتقد بودند که با توجه به جدایی و خروج اکثریت رفقای غیرکردِ تشکیل‌دهنده حزب، بهتر است ما نیز فعالیت خود را تحت نام و موقعیت پیشین‌مان، یعنی کومله، ادامه دهیم. فرخ معانی با این حال، ایده و طرح استقلال دو تشکیلاتِ کومله و حزب از یکدیگر، اندکی پیش از کنگرهٔ اخیر حزب کمونیست ایران (۲۷، ۲۸ و ۲۹ سپتامبر ۲۰۲۴) و نیز در جریان برگزاری کنگره، از سوی شمار قابل‌توجهی از رفقا مطرح شد. آرنا نیوز: اگر به سال‌های نخست پس از ۱۹۷۹ و فضای سیاسی و اجتماعی آن دوره برگردیم، کومله پیش از تشکیل حزب کمونیست ایران چه موقعیتی در کردستان داشت؟ چه عواملی باعث شده بود که این جریان بتواند در میان کارگران، دهقانان، جوانان و روشنفکران کردستان نفوذ و پایگاه اجتماعی پیدا کند؟ کومله که فعالیت خود را حدود ده سال پیش از انقلاب ۱۳۵۷ آغاز کرده بود، به دلایل مختلف جایگاه ویژه‌ای در جامعهٔ کردستان و همچنین در دیگر نقاط ایران به دست آورد. موقعیت سیاسی و اجتماعی کومله پیش از تشکیل حزب کمونیست ایران را می‌توان به دو دوره تقسیم کرد: نخست، حدود ده سال فعالیت مخفی پیش از انقلاب، و دوم، شش سال مبارزه و فعالیت پس از انقلاب. با وجود کمبودهای زیربنایی ناشی از عقب‌نگه‌داشته‌شدن جامعه کردستان ایران، این جامعه به‌تدریج وارد مرحله‌ای نوین از تحول سیاسی و اقتصادی شده بود. مبارزه مردم کرد برای رفع ستم ملی نیز از شکل سنتی و با رهبری سنتی فاصله می‌گرفت و وارد مرحله‌ای تازه می‌شد. هم‌زمان، نشانه‌ها و جلوه‌های شکل‌گیری مناسبات طبقاتی در جامعه کردستان بیش از پیش آشکار می‌شد. اگر تأسیس کومله ژ . ک را آغازگر تحول سیاسی و اجتماعی جامعه کردستان بدانیم، باید پیدایش کومله را پاسخی به نیازهای جامعه‌ای دانست که در نتیجهٔ گسترش مناسبات سرمایه‌داری، دستخوش تغییرات عمیق شده بود. در آن دوران، جوانان پرشور و انقلابی کرد که بیشتر آنان در دانشگاه‌های خارج از کردستان تحصیل می‌کردند ـ ضمن آشنایی با یکدیگر، با سازمان‌های چپ و اندیشه‌های مارکسیستی نیز آشنا شدند. نخستین مرکز آموزش عالی در کردستان، دانشسرای عالی سنندج بود که در سال‌های ۱۳۵۳–۱۳۵۴ تأسیس شد. این جوانان با تشکیل محافل کوچک و گاه جدا از هم، هسته‌های اولیهٔ سازمانی را پایه‌گذاری کردند که بعدها سازمان انقلابی زحمتکشان کردستان ایران ـ کومله، نام گرفت. در طول حدود ده سال فعالیت این گروه‌های اولیه که به «تشکیلات» مشهور بودند ـ علاوه بر افزایش سطح آگاهی سیاسی و مطالعات نظری خود، تلاش کردند دامنه این محافل را گسترش دهند و میان آن‌ها ارتباط برقرار کنند. آن دسته از رفقایی که دستگیر نشده بودند، برای آگاهی‌بخشی و سازمان‌دهی به میان توده‌های زحمتکش شهری و روستایی رفتند. با توجه به تأثیرپذیری بخشی از آنان از نظریات مائو و نیز بافت عمدتاً روستایی جامعهٔ کردستان، تمرکز فعالیت‌ها بیشتر بر روستاها قرار داشت. رفقایی که در زندان‌های مختلف ایران دوران محکومیت خود را می‌گذراندند نیز با دیگر مبارزان کمونیست آشنا شدند؛ آشنایی‌ای که بعدها نقش مهمی در شناخته‌شدن و محبوبیت کومله در سطح ایران ایفا کرد. در مجموع، موقعیت کومله در دورهٔ پیش از انقلاب ۱۳۵۷ را می‌توان دوران شکل‌گیری، انسجام و بالندگی سیاسی ـ تشکیلاتی دانست. در روزهای نخست انقلاب، با پیوستن زندانیان آزادشده به دیگر اعضا، فعالیت‌های کومله با شتاب بیشتری ادامه یافت. با جان‌باختن رفیق محمدحسین کریمی در ۲۶ بهمن ۱۳۵۷ و اعلام رسمی فعالیت علنی کومله، فصل تازه‌ای در تاریخ این سازمان آغاز شد. اگر از جزئیات بگذریم، می‌توان گفت که کومله در این دوره، به‌واسطه نزدیک به ده سال فعالیت مخفی در میان مردم تهیدست و زحمتکش و همچنین به دلیل نگاه چپ و کمونیستی خود به مسائل جامعه، به‌ویژه مسئلهٔ ملی کرد، به‌سرعت رشد کرد. در این دوران، اتخاذ سیاست‌های مناسب در برابر حکومت تازه‌تأسیس جمهوری اسلامی و نیز آلوده نبودن فضای اجتماعی کردستان به تعصبات مذهبی، به رشد سریع تشکیلات کمک کرد. گرچه کومله در مقایسه با برخی احزاب باسابقه‌تر، از نظر تجربه تشکیلاتی و مباحث نظری ضعف‌هایی داشت، اما توانست به‌سرعت رهبری بخش چپ و رادیکال جنبش ملی ـ طبقاتی کردستان را به دست گیرد. در این مقطع، جایگاه کومله به‌عنوان یک تشکیلات کمونیستی که در رأس یک جنبش توده‌ای قرار داشت، تثبیت شد. در سراسر ایران نیز بسیاری از احزاب و محافل چپ و سوسیالیستی، با نگاهی مثبت، کومله را سازمانی موفق در رهبری جنبش توده‌ای ارزیابی می‌کردند. علاوه بر شرایط اجتماعی و سیاسی مساعد، محبوبیت کومله در میان مردم ـ به‌ویژه جوانان ـ تا حد زیادی ناشی از نگاه چپ، حضور کادرهای خوش‌نام و مهم‌تر از همه، ارتباط نزدیک و مستقیم با مردم در حل مسائل و مشکلات روزمرهٔ آنان بود. البته بعدها، تحت عنوان مبارزه با پوپولیسم، یکی از مهم‌ترین عوامل محبوبیت کومله، یعنی مشارکت فعال در زندگی روزمرهٔ زحمتکشان، به حاشیه رانده شد. آرنا نیوز: در آن مقطع تاریخی، ایده تشکیل حزب کمونیست ایران دقیقاً چگونه شکل گرفت و کومله با چه امید و تحلیلی وارد این پروژه شد؟ آیا تصور می‌شد این اتحاد بتواند هم مسئله طبقاتی و هم مسئله ملی در کردستان را نمایندگی کند؟ اگر از این اصل بگذریم که ایده تشکیل حزب کمونیست، همواره به‌عنوان یکی از اهداف پیشِ روی احزاب کمونیستی مطرح بوده است، به‌نظر من، این ایده دست‌کم از همان روزهای نخست انقلاب، برای شماری از رفقا، از جمله کاک فواد مصطفی سلطانی، وجود داشت. متأسفانه، به‌دلیل آنکه کاک فواد خیلی زود جان باخت، فرصت طرح و بسط این ایده فراهم نشد. اگر چنین فرصتی پیش می‌آمد، شاید امروز بهتر می‌توانستیم درک کنیم که منظور او از تشکیل حزب کمونیست، حزب کمونیست کردستان بود یا حزب کمونیست ایران. با این حال، ایده تشکیل حزب کمونیست به‌طور رسمی و جدی، مدتی پس از جان‌باختن کاک فواد شکل گرفت. همان‌طور که پیش‌تر اشاره کردم، کومله در خارج از کردستان و در میان احزاب چپ و کمونیست، جایگاه ویژه‌ای داشت. در تاریخ معاصر ایران کم‌سابقه بود که جنبشی توده‌ای، آن هم با آن وسعت و دوام نسبی، تحت رهبری یک سازمان کمونیستی قرار گیرد. همین امر جایگاه کومله را در محافل چپ و سوسیالیستی برجسته‌تر کرده بود. از این‌رو، کومله از طریق تشکیلات خود در خارج از کردستان، با سازمان‌های مختلف چپ در تماس بود. البته این تماس شامل حزب توده ایران و سازمان فداییان خلق ایران (اکثریت) نمی‌شد، زیرا این دو جریان، از نظر سیاسی، با جمهوری اسلامی ایران همسو شده بودند. اغلب این سازمان‌ها تمایل زیادی به همکاری و نزدیکی با کومله نشان می‌دادند. در این میان، گروهی به نام «سهند» با کومله ارتباط برقرار کرد. به‌نظر من، از همین مقطع یعنی از زمان برقراری ارتباط میان کومله و سهند، که بعدها به اتحاد مبارزان کمونیست تغییر نام داد ــ تمایل به تشکیل حزب کمونیست در میان بخشی از رهبری و کادرهای کومله تقویت شد. شاید هم این نزدیکی، ایده تأسیس حزب را عملی‌تر و دست‌یافتنی‌تر جلوه می‌داد. البته این امر نمی‌توانست عملی شود، مگر آنکه کومله پیش‌تر تحولات فکری لازم را پشت سر گذاشته باشد. از لحاظ نظری، گمان نمی‌کنم میان کومله و اتحاد مبارزان کمونیست تفاوت تحلیلی چشمگیری وجود داشت. با این حال، هر یک از این دو جریان، افزون بر اشتراکات نظری، احتمالاً از منظر نیازهای تشکیلاتی و گروهی نیز به اتحاد در قالب حزب کمونیست ایران می‌نگریستند. با توجه به اینکه درباره روند نظری تشکیل حزب کمونیست ایران بسیار نوشته و گفته شده است ــ از جمله مباحث مربوط به «مارکسیسم انقلابی» و مباحث مشابه، تلاش می‌کنم بیشتر به جنبه‌های کمتر گفته‌شده این اتحاد، از نگاە خودم، بپردازم. اما پیش از آن، مایلم به نکته‌ای کلیدی اشاره کنم، نکته‌ای که تا امروز نیز به‌عنوان یکی از مهم‌ترین استدلال‌ها در دفاع از تشکیل حزب و حتی حفظ آن مطرح می‌شود. حزب کمونیست ایران دقیقاً در شرایطی تأسیس شد که جمهوری اسلامی با تمام توان در پی سرکوب و نابودی جنبش چپ، از طریق ضربه زدن به احزاب و فعالان آن، بود. این استدلال که تشکیل حزب کمونیست ایران می‌توانست به ظرفی برای جلوگیری از پراکندگی و نابودی نیروهای چپ تبدیل شود، بیش از آنکه بر تحلیلی عینی از شرایط استوار باشد، به یک آرزو شباهت داشت. پیش از انقلاب و به‌ویژه پس از انقلاب ۱۳۵۷، احزاب و سازمان‌های کمونیستی عمدتاً در مواجهه با مسائل سیاسی دچار چندپارگی و انشعاب شده بودند. تفاوت‌های نظری در عرصه‌های مختلف سیاسی و مبارزاتی به‌وضوح دیده می‌شد. افزون بر این، فضای سرکوب و خفقان، امکان دیالوگ و همفکری میان این جریان‌ها را نیز محدود کرده بود. تصور اینکه تأسیس حزب کمونیست بتواند احزاب و سازمان‌های کمونیستی، یا دست‌کم بخش عمده‌ای از آنها را جذب کند و به این پراکندگی پایان دهد، به‌نظر من تصوری دقیق و واقع‌بینانه نبود. تاریخ نیز نشان داد که نه همه احزاب و سازمان‌های کمونیستی به حزب پیوستند و نه حزب کمونیست ایران توانست مانع پراکندگی و تضعیف جنبش چپ شود. فاصله موجود میان نگرش‌ها و عملکرد نیروهای مختلف چپ، این فرض را که تأسیس حزب می‌تواند آنان را به یکدیگر نزدیک کند، تضعیف می‌کرد؛ نکته‌ای که قاعدتاً باید مورد توجه قرار می‌گرفت. با این همه، اتحاد دو نیروی اصلی تشکیل‌دهنده حزب، برای هر یک از آنها منافعی نیز در بر داشت. برای سهند، تشکیل حزب کمونیست ایران این امکان را فراهم کرد که نام تشکیلاتی کوچک و نسبتاً ناشناخته، به یکی از نام‌های مطرح در جنبش چپ ایران تبدیل شود. مسئولان اصلی سهند عمدتاً از رفقای مقیم خارج کشور بودند و جز فعالیت فکری، تجربه چندانی در عرصه عملی نداشتند؛ چه رسد به رهبری یک جنبش اجتماعی. با تشکیل حزب، آنان یک‌شبه به بخشی از تشکیلاتی تبدیل شدند که عملاً در رأس جنبشی واقعی، با همه مسئولیت‌های آن، قرار داشت. (به‌نظر من، همین ضعف در تجربه عملی، بعدها در رها کردن حزب کمونیست ایران و ترک کردستان نقش مهمی ایفا کرد). برای کومله نیز این اتحاد، در بهترین حالت، می‌توانست بخشی از ضعف نظری آن را جبران کند. پیش‌تر اشاره شد که رفقایی که هسته‌های اولیه کومله را تشکیل داده بودند، در مقایسه با رهبران دیگر سازمان‌های کمونیستی، تسلط کمتری بر مباحث نظری داشتند. در میان رهبران کومله، برخلاف بسیاری از رهبران جریان‌های چپ آن دوره، آثار نظری مکتوب چندانی دیده نمی‌شود. اگرچه جزوات و نوشته‌هایی از برخی رفقا موجود است، اما این نوشته‌ها بیشتر به مباحث سیاسی می‌پردازند تا مباحث نظری و فلسفی. حتی می‌توان گفت کومله تا پیش از تشکیل حزب، موفق نشده بود برنامه و اساسنامه خود را تدوین و مکتوب کند. البته این ضعف نظری و فلسفی، مانع از اتخاذ سیاست‌های خردمندانه از سوی رهبران کومله نشده بود. می‌توان گفت کومله بیش از آنکه سازمانی متکی بر تئوری و فلسفه باشد، سازمانی عمل‌گرا و متکی بر شناخت و تجربه میدانی بود. در مجموع، اتحاد دو نیروی اصلی‌ای که در بسیاری از زمینه‌ها با یکدیگر ناموزون بودند، تأسیس حزب کمونیست ایران را ممکن ساخت. به‌نظر من، تشکیل حزب کمونیست ایران و نقش آن در مبارزات طبقاتی و ملی در کردستان را، دست‌کم تا آغاز مباحث «کمونیسم کارگری»، نمی‌توان در مجموع منفی ارزیابی کرد. حزب کمونیست ایران بسیاری از جوانب فعالیت کومله را فرموله و منسجم کرد. با این حال، فکر می‌کنم این روند دست‌کم از دو جنبه موجب تضعیف کومله شد. نخست، مباحث مربوط به پوپولیسم، مباحثی که اگرچه جنبه‌های مثبتی، مانند فاصله گرفتن از سوسیالیسم خلقی و مارکسیسم - لنینیسم سنتی، در بر داشت، اما در عین حال به تضعیف رابطه تنگاتنگ اعضای کومله با زحمتکشان، به‌ویژه زحمتکشان روستایی، انجامید. دوم آنکه، به‌مرور زمان و هم‌زمان با دور شدن کومله از بطن جامعه، از نقش رهبری عملی کادرها کاسته شد و جنبه‌های نظری و ایدئولوژیک برجسته‌تر گردید. آهسته‌آهسته، با فاصله گرفتن از جامعه و آغاز زندگی اردوگاهی، کومله‌ای که روزی در رأس جنبشی اجتماعی قرار داشت و ترکیب تشکیلاتش را مردمی از طبقات و اقشار مختلف تشکیل می‌دادند، بیش از پیش به تشکیلاتی ایدئولوژیک و روشنفکری شبیه شد. در چنین فضایی، داشتن معلومات نظری و تسلط تئوریک، به‌تدریج به نوعی برتری درون‌تشکیلاتی تبدیل گشت. آرنا نیوز: یکی از بحث‌های کمتر مطرح‌شده، مسئله زبان و فرهنگ در آن دوره است. اساسنامه حزب کمونیست ایران در کردستان نوشته شد و ستون اصلی آن را نیروهای کومله تشکیل می‌دادند، اما زبان فارسی به‌عنوان زبان اصلی حزب تثبیت شد، در حالی که بخش بزرگی از بدنه اجتماعی کومله اساساً فارسی‌زبان نبود. آیا این درست است در آن دورە تأکید بر زبان، لباس و هویت کردی گاه به گرایشات محلی یا بورژوایی تعبیر می‌شد، اما تأکید بر زبان فارسی و مفهوم ایران سراسری نه‌تنها ناسیونالیسم تلقی نمی‌شد، بلکه نوعی جهانشمولی و آگاهی طبقاتی به حساب می‌آمد؟ واقعیت این است که هم نیروی اصلیِ تشکیل‌دهنده حزب، تشکیلات کومله بود و هم حزب در کردستان تأسیس شد. افزون بر این، اساسنامه و بخش بزرگی از اسناد و آثار حزب نیز در کردستان نوشته شدند. اما این مسائل لزوماً ارتباط مستقیمی با جایگاه زبان فارسی در حزب نداشتند. تا آنجا که به اسناد حزبی مربوط می‌شود، این اسناد دست‌کم به هر دو زبان منتشر می‌شدند. در سطح گفتار نیز من شخصاً شاهد محدودیتی برای سخن گفتن به زبان کردی یا دیگر زبان‌ها نبوده‌ام. همین‌طور کە در زمینه پوشش و لباس کوردی محدودیت خاصی وجود نداشت. اگر چنین مشکلاتی وجود داشته، به‌گمان من بیشتر به دوره‌ای مربوط می‌شود که حامیان کمونیسم کارگری دست بالا را پیدا کردند. بیایید، تصور کنیم حزب کمونیست ایران دارای سازمان‌های محلی در سراسر ایران بوده باشد، طبیعی است که وجود یک زبان مشترک میان این سازمان‌ها ضروری به نظر برسد. اما دربارهٔ اینکه هویت یا پوشش کردی به‌عنوان گرایش محلی، ناسیونالیستی یا حتی بورژوایی تعبیر می‌شده، باز هم فکر می‌کنم این بیشتر از عوارض مباحث «کمونیسم کارگری» بوده است که در اواخر حضور آنان در کردستان برجسته شد. در نهایت، بحث زبان فارسی و مفهوم «ایران سراسری» موضوع مهم و معتبری است که می‌تواند مستقلاً بررسی شود. اما به‌نظر من نمی‌توان آن را صرفاً به سطح یک تشکیلات معین تقلیل داد. آرنا نیوز: با توجه به تجربه عملی آن سال‌ها، آیا فکر می‌کنید میان ساختار یک حزب کمونیست سراسری و واقعیت سیاسی کردستان از همان ابتدا نوعی تناقض وجود داشت؟ به‌ویژه از این جهت که بخش‌هایی از چپ و مارکسیسم ایرانی مسئله ملی کردها را در نهایت ذیل وحدت طبقاتی تعریف می‌کردند. برای پاسخ به این سؤال باید چند موضوع را از یکدیگر تفکیک کرد. اشکال ساختاری حزب کمونیست ایران را نباید مستقیماً به واقعیت سیاسی کردستان تقلیل داد. اگر جغرافیای سیاسی ایران را بپذیریم و بخواهیم به‌عنوان یک نیروی کمونیستی در این چارچوب حزب کمونیست تأسیس کنیم، ناگزیر باید تنوع ملی و فرهنگی موجود را به رسمیت بشناسیم و برای هر یک از این مسائل ــ چه مسئلهٔ ملی و چه سایر معضلات اجتماعی ــ برنامه و راه‌حل مشخص داشته باشیم. اینکه حزب کمونیست ایران در روندی طبیعی و متعارف شکل نگرفت و سازمان کردستان آن به نیروی اصلی تشکیل‌دهنده‌اش بدل شد، موضوعی جداگانه است و نباید با اصلِ به‌رسمیت‌شناختن مسئلهٔ ملی خلط شود. رویکرد کلاسیک بسیاری از سازمان‌های مارکسیستی نسبت به مسالە ملی این بود که آن را مانعی در مسیر استقرار سوسیالیسم می‌دانستند. اما به نظر من این رویکرد نادرست بوده است و امروز نیز بسیاری از سازمان‌های کمونیستی دیگر چنین نگاهی ندارند. آرنا نیوز: برخی معتقدند بر اساس سنت کلاسیک مارکسیستی، اتحاد طبقه کارگر نیازمند یک حزب سراسری کمونیستی است، نه احزاب منطقه‌ای یا ملی. اما تجربه کردستان نشان داد که مسالە ملی را نمی‌توان صرفاً به مسئله طبقاتی تقلیل داد. با توجه به تجربه تاریخی خودتان، آیا تشکیل یک حزب کمونیست کردستان را با سنت مارکسیستی قابل جمع می‌دانید؟ ایران کشوری متکثر است. سرزمینی که در آن ملل، فرهنگ‌ها و مذاهب گوناگون زندگی می‌کنند. جغرافیای سیاسی ایران نیز نه صرفاً بر پایه همزیستی داوطلبانه، بلکه در بسیاری موارد با اجبار و حتی سرنیزه شکل گرفته است. با این حال، من شخصاً طرفدار اتحاد و همزیستی داوطلبانه همه ملل ساکن ایران در همین چارچوب جغرافیایی هستم. اما تحقق چنین همبستگی‌ای، پیش از هر چیز، به نوع مواجهه حکومت مرکزی با مسئله ملی بستگی دارد. اگر حکومت‌های مرکزی همچنان بخواهند مسئله ملی را از طریق انکار هویت ملت‌ها، نادیده گرفتن مطالبات آنان و سرکوب سیاسی حل کنند، طبیعی است که ماندن در این جغرافیای سیاسی برای هیچ ملتی مطلوب نخواهد بود. در این میان، ضرورت اتحاد طبقه کارگر و نیاز به یک حزب کمونیستی سراسری را چگونه باید فهمید؟ چه از منظر مارکسیسم کلاسیک و چه از زاویه منافع طبقه کارگر، در صورت فراهم بودن شرایط، اتحاد در ابعاد وسیع‌تر همواره گزینه‌ای مطلوب‌تر است. بنیان‌گذاران حزب کمونیست ایران نیز دقیقاً بر همین مبنا، حزب را به‌عنوان سازمانی سراسری تعریف کردند و کومله را سازمان کردستان حزب قرار دادند. اگر تصور کنیم حزب کمونیست ایران به معنای واقعی کلمه به یک حزب سراسری تبدیل می‌شد، آنگاه به‌جای اتکا به تنها یک سازمان محلی، دارای ده‌ها سازمان منطقه‌ای، تشکل‌های زنان، جوانان و نهادهای اجتماعی گوناگون می‌بود که هر یک، متناسب با شرایط و مسائل ویژه خود، از درجه‌ای از خودمختاری برخوردار بودند. اما به دلایل مختلف، از جمله سرکوب شدید جمهوری اسلامی، این پروژه هرگز تحقق پیدا نکرد. حزب کمونیست ایران عملاً نتوانست به یک حزب سراسری واقعی بدل شود و در عمل، بیش از هر چیز، در کومله خلاصه شد. تجربه نیز نشان داد احزابی قادر به تداوم و رشد هستند که در بطن جامعه ریشه داشته باشند. یکی از دلایل اصلی سراسری نشدن حزب کمونیست ایران، فقدان پایگاه اجتماعی گسترده، به‌ویژه در میان طبقه کارگر، از همان ابتدا بود. در مقابل، کومله از بسیاری ظرفیت‌های لازم برای تبدیل شدن به یک حزب کمونیستی کردستان برخوردار بود. با توجه به موقعیت اجتماعی، نفوذ سیاسی و جهان‌بینی‌اش، کومله در اساس و در عمل، خصلتی نزدیک به یک حزب کمونیست کردستان داشت. اگر رهبری وقت کومله در آن شرایط تاریخی به این جمع‌بندی می‌رسید که در وضعیت عقب‌نشینی جنبش، اعدام و زندانی شدن فعالان چپ و کمونیست، و مهاجرت اجباری بخش بزرگی از نیروهای سیاسی، شانس موفقیت یک حزب تازه‌تأسیس سراسری ـ-آن هم با امکانات و محدودیت‌های آن زمان- بسیار ناچیز است، شاید به‌جای اصرار بر پروژه‌ای نامتحقق، تأسیس حزب کمونیست کردستان را در دستور قرار می‌داد. از این منظر، با در نظر گرفتن مجموعه شرایط و توازن قوای آن دوره، من تأسیس حزب کمونیست کردستان را نه مغایر با اصول مارکسیستی می‌دانم و نه در تضاد با منافع طبقه کارگر ایران. آرنا نیوز: اکنون نیز در درون حزب کمونیست موضوع استقلال تشکیلاتی کومله هنوز مطرح است، فکر می‌کنید این استقلال صرفاً یک ضرورت سازمانی است یا تلاشی برای بازگرداندن سوژه چپ سیاسی کردستان به جایگاه مستقل خودش؟ و در صورت استقلال کومله در مقام حزب کمونیست کردستان، این حزب باید بیشتر بر چه چیزی تأکید داشته باشد: سنت چپ، مسئله ملی کردستان، یا ترکیبی تازه از هر دو؟ متأسفانه عدم موفقیت حزب در تبدیل شدن به یک نیروی سراسری، همواره به معضلی برای کومله بدل شده است. تاریخ حزب کمونیست ایران و چرایی فراگیر نشدن آن، یا به بیان دیگر دلایل عدم تثبیت موقعیتش، بحثی جداگانه و مفصل است که در این مصاحبه نمی‌گنجد. اما اگر بخواهم به اختصار اشاره کنم، باید گفت که از زمان تأسیس حزب در سال ۱۹۸۳ تا سال ۱۹۹۱، یعنی زمان خروج بخش عمده‌ای از بنیان‌گذاران غیرکرد حزب، تلاش صادقانه‌ای از سوی فعالان آن برای رشد و تثبیت حزب صورت گرفت. با این حال، روند رویدادهای تاریخی نشان داد که رفقای «اتحاد مبارزان کمونیست» پس از چند سال به این نتیجه رسیده بودند که حزب کمونیست ایران شانسی برای تبدیل شدن به حزب طراز نوین طبقه کارگر ایران ندارد. آنان دریافته بودند که آنچه در عمل وجود دارد و نقش تعیین‌کننده ایفا می‌کند، چیزی جز کومله نیست. این رفقا که نه خود را فعال کومله می‌دانستند و نه اساساً تجربه و علاقه‌ای به کار عملی و تشکیلاتی در کردستان داشتند، در نهایت حزب را رها کردند. البته برای توجیه این تصمیم، مباحث نظری و سیاسی مختلفی را نیز مطرح کردند. از همان زمان، این پرسش همواره مطرح بوده است که چرا کومله باید بار مسئولیت یک حزب ناموفق را بر دوش بکشد؟ مگر سهم اخلاقی کومله در قبال حزب، بیش از آن رفقایی است که خود حزب را ترک کردند؟ و پرسش‌های متعدد دیگری از این دست نیز بارها مطرح شده است. پاسخ ندادن به این پرسش‌ها و اصرار بر احیا و بازسازی حزب، در عمل به ده‌ها جدایی فردی، یک انشعاب و یک اخراج دسته‌جمعی انجامیده است. با این همه، هنوز شماری از رفقا معتقدند که حزب کمونیست ایران، در صورت گشایش فضای سیاسی در ایران، می‌تواند به حزب طبقه کارگر تبدیل شود. هرچند ما، هم بر اساس تحلیل سیاسی و هم تجربه تاریخی، با این دیدگاه موافق نیستیم، اما به نظر این رفقا احترام می‌گذاریم و خواهان استقلال دو تشکیلات از یکدیگر هستیم. از نظر ما، این موضوع صرفاً یک تغییر سازمانی نیست، بلکه ضرورتی تاریخی و فوری است. ما معتقدیم جامعه کردستان همچنان به کومله‌ای چپ، سوسیالیست، کمونیست و مستقل نیاز دارد. کومله در قالب حزب کمونیست ایران نمی‌تواند به یک حزب سراسری تبدیل شود، اما به‌عنوان یک حزب کمونیستی موفق در حوزه فعالیت خود، می‌تواند خدمت بزرگی به جنبش چپ و سوسیالیستی ایران بکند. جنبش زن، زندگی، آزادی این واقعیت را به‌روشنی نشان داد. همان‌گونه که پیش‌تر نیز اشاره کردم، کومله در واقع همان حزب کمونیست کردستان بود و می‌تواند بار دیگر چنین نقشی ایفا کند. به دلیل سال‌ها مبارزه و تجربه در عرصه‌های طبقاتی و ملی، هیچ جریان چپ و کمونیستی به اندازه کومله توانایی تلفیق و رهبری همزمان این دو عرصه را ندارد. آرنا نیوز: در پایان، اگر امروز یک نسل جوان کرد از شما بپرسد بزرگ‌ترین اشتباه و مهم‌ترین دستاورد نسل شما در کومله چه بود، چه پاسخی می‌دهید؟ کومله، یا بهتر است گفته شود اعضا، کادرها و رهبری آن، به‌عنوان اجزای تشکیل‌دهنده‌ی این سازمان، به اعتبار فعالیت‌هایی که در جریان یک مبارزه‌ی سخت و پیچیده داشته‌اند، طبیعتاً بی‌خطا نبوده‌اند. تردیدی نیست که پذیرش وجود خطا، نخستین گام در مسیر رفع و جبران آن است. به نظر من، در ارتباط با موضوع بحث، می‌توان به مشارکت در تأسیس حزب کمونیست ایران اشاره کرد. در این مورد، دست‌کم دو دیدگاه مطرح بوده است. یک دیدگاه معتقد است که در آن مقطع تاریخی، تأسیس حزب اقدامی قابل دفاع بود و این‌که آن پروژه در عمل موفق نشد، چیزی از حقانیت تصمیم آن زمان کم نمی‌کند. دیدگاه دوم ــ که من خود را به آن نزدیک‌تر می‌دانم ــ با توجه به شرایط آن دوره، ناهمگونی نیروها و تشکل‌های تشکیل‌دهنده‌ی حزب، و مجموعه‌ای از عوامل دیگر، اساساً تأسیس حزب کمونیست ایران را در آن مقطع اشتباه ارزیابی می‌کند. با این حال، به نظر من یکی از بزرگ‌ترین دستاوردهای کومله این بوده است که با وجود تمام سختی‌ها و مشقت‌های ۴۷ سال مبارزه، توانست جنبش انقلابی کردستان را زنده نگه دارد و اجازه ندهد فضای یأس و سرخوردگی بر کردستان سایه بیفکند. در این مسیر، چه بسیار عزیزانی که جان باختند یا زخمی شدند، و چه خانواده‌های بسیاری که زندگی خود را در سوگ عزیزان‌شان سپری کردند.امیدوارم مردم، هرچه زودتر، ثمره‌ی این همه فداکاری و ازخودگذشتگی در راه آزادی و عدالت را تجربه کنند.

رسول گله‌بان همزمان با تعمیق بحران سیاسی در ایران، مسئله همگرایی احزاب کردستان ایران (روژهلات) بار دیگر به یکی از بحث‌های مهم فضای سیاسی کردی تبدیل شده است. اما مسئله فقط اتحاد احزاب نیست، بلکه فاصله گرفتن سیاست رسمی کردی از جامعه‌ای است که تغییر کرده است. جامعه کردی در کردستان ایران تغییر کرده است، اما بخش مهمی از سیاست رسمی هنوز با منطق دهه‌های گذشته حرکت می‌کند. بە نظر می‌رسد در برهە کنونی، کردستان ایران (روژهلات)، در میانە دو جهان ایستاده است: از یک سو میراث دهه‌ها مبارزه حزبی، تبعید و مقاومت، و از سوی دیگر نسلی که سیاست را از دریچه رسانه، زنان، حقوق بشر، زبان مادری، دادخواهی، تشکل‌های صنفی و شبکه‌های اجتماعی بازتعریف می‌کند. اگر امروز جامعه کردی تا این اندازه سیاسی و حساس است، بخشی از آن بدون حافظه تاریخی احزاب و هزینه‌های سنگین آن‌ها ممکن نبود. احزاب کردستان، با وجود تمامی بحران‌های امروز، همچنان بخشی از حافظه و سرمایه سیاسی کردها هستند. اما این جامعه متحول‌شده، امروز پرسش‌های تازه‌ای را پیش روی سیاست قرار داده است. آیا ساختارهای سنتی و ائتلاف‌های مقطعی حزبی، همچنان توان نمایندگی چنین جامعه‌ای را دارند؟ آیا سیاست این احزاب می‌تواند بدون بازسازی رابطه خود با جامعه، نسل جدید، زنان، فعالان مدنی و صداهای مستقل، وارد تحولات احتمالی آینده ایران شود؟ شاید به همین دلیل، اکنون بیش از هر زمان دیگری، ضرورت شکل‌گیری یک چارچوب فراگیرتر در سیاست کردی احساس شود که بتواند فراتر از همکاری‌های محدود حزبی، احزاب، جامعه مدنی و صداهای متکثر کردستان را در یک مسیر مشترک به هم نزدیک کند. ایجاد کنگره ملی روژهلات در همین نقطه معنا پیدا می‌کند. اما پرسش اینجاست که آیا این سرمایه تاریخی، بدون بازسازی رابطه با جامعه امروز، همچنان می‌تواند نمایندگی سیاسی تولید کند؟ ارومیه: شهری که فقط جشن نگرفته بود برگزاری مراسم نوروز ۱۴۰۴ در ارومیه صرفا برگزاری یک مراسم جشن ساده برای آمدن سال نو نبود. آنچه در ارومیه رخ داد، نتیجه سال‌ها انباشت خشم، ترس، حذف و سرکوب در جامعه‌ای بود که همواره زیر نگاه امنیتی و سرکوب اتنیکی قرار داشته است. در سال‌های گذشته، بخش بزرگی از جامعه کردستانی ارومیه و شمال آذربایجان غربی، فشار بر فعالیت‌های فرهنگی، محدودیت زبان مادری، امنیتی‌سازی هویت کردی ، بازداشت فعالان و حذف تدریجی از روایت رسمی شهری را تجربه کرده است. برگزاری نوروز ۱۴۰۴ با آن گستردگی و حضور حداکثری شهروندان در جشن، برای بخش وسیعی از این جامعه، تلاشی برای دیده شدن بود. اما این تلاش برای رویت‌پذیری، بدون ترس نبود. هر شادی، هر شعار و هر تصویر منتشرشده، می‌توانست بعداً به احضار، پرونده‌سازی یا بازداشت تبدیل شود. همین ترس بود که وزن آن شادی را بیشتر می‌کرد. پیش از نوروز ۱۴۰۴ نیز، بخشی از این انباشت در واکنش خیابانی مردم ارومیه پس از انتخابات دوره دوازدهم مجلس دیده شده بود. پس از اعلام راهیابی دو نماینده کرد از ارومیه به مجلس، ده‌ها هزار نفر در خیابان‌های شهر جشن گرفتند. برای بسیاری، این فقط شادی انتخاباتی نبود؛ بلکە فوران احساساتی بود که سال‌ها سرکوب شده بود. یکی از فعالان مدنی ارومیه چند روز پس از آن تجمع‌ها در یک نشست در کلاب‌هاوس گفت: مردم فقط برای دو نماینده جشن نگرفتند؛ مردم برای این جشن گرفتند که بعد از سال‌ها احساس کردند دیده شده‌اند. اما همین جامعه، همزمان خشم و بی‌اعتمادی عمیقی را نیز حمل می‌کند. یکی از شهروندان کرد ارومیه پس از سخنان ناهید بهمنی، عضور شورای مرکزی حزب کومله کردستان ایران، در شبکه ایکس نوشته بود: وقتی ما زیر فشار امنیتی بودیم، کسی یاد ارومیه نبود. حالا همه درباره ارومیه حرف می‌زنند. این فقط واکنش به یک سخنرانی نبود؛ صدای زخمی بود که سال‌ها زیر پوست شهر مانده بود. واکنش‌ها به سخنان ناهید بهمنی محدود به فعالان ارومیه نبود. از مهاباد و سنندج تا کرمانشاه، ایلام و بخشی از دیاسپورای کرد، فعالان مدنی، کاربران شبکه‌های اجتماعی و چهره‌های رسانه‌ای به این سخنان واکنش نشان دادند. این واکنش‌ها نشان داد که مسالە صرفا یک اختلاف محلی نیست، بلکە پرسشی گسترده‌تر درباره بازنمایی جغرافیاهای مختلف روژهلات در سیاست کردستان است. جامعه دیگر صرفا پایگاه اجتماعی احزاب نیست مهم‌ترین تغییری که امروز در کردستان رخ داده، این است که جامعه دیگر فقط موضوع سیاست نیست، بلکە خودش به بازیگر سیاست تبدیل شده است. در گذشته، بسیاری از مردم کرد، احزاب را سخنگوی طبیعی خود می‌دانستند. اما امروز بخشی از جامعه دیگر نمی‌خواهد درباره‌اش تصمیم گرفته شود، بلکە می‌خواهد در تولید روایت، تعیین اولویت‌ها و شکل دادن به آینده سیاسی نقش داشته باشد. این تغییر را می‌توان در خیابان، مدرسه، بازار، شبکه‌های اجتماعی و آیین‌های سوگواری و دادخواهی دید. به،عنوان نمونه در جنبش ژن، ژیان، ئازادی، فقط احزاب نبودند که سیاست را شکل می‌دادند. دانش‌آموزان، معلمان، زنان جوان، خانواده‌های دادخواه، کولبران و فعالان محلی هرکدام به بخشی از میدان سیاست تبدیل شدند. بررسی اعتراضات معلمان، اعتصابات سراسری و حتی مویه مادران جان‌باختگان، دقیقاً همان نقطه‌ای را نشان می‌دهند که سیاست کردی باید آن را جدی بگیرد. یعنی جامعه صرفا هوادار احزاب نیست، بلکە خواهان شراکت در سیاست ورزی است. احزاب کردستان: در میانە میراث مبارزه و بحران بازسازی نشانه‌هایی وجود دارد که بخشی از جریان‌های سیاسی کردی نیز متوجه عمق این تغییرات شدەاند. مصطفی هجری، دبیرکل حزب دموکرات کردستان ایران، در گفت‌وگوها و مواضع مختلف پس از جنبش ژن، ژیان آزادی، به فاصله میان بخشی از اپوزیسیون و نسل جدید داخل ایران اشاره کرده و بر ضرورت به‌روز شدن احزاب و درک تحولات اجتماعی جدید تأکید کرده است. در سوی دیگر، پژاک که سال‌هاست بر جامعه‌محوری و مشارکت اجتماعی تأکید می‌نماید، تلاش دارد سیاست را بیشتر به میدان جامعه پیوند بزند. بخشی از جریان‌های کومله نیز بر ضرورت کاهش تنش‌ها و بازنگری در روابط درون‌کُردی تأکید کرده‌اند. فریبا محمدی، معاون دبیرکل حزب کومله زحمتکشان کردستان، در مواضعی درباره کاهش تنش‌های درون‌ احزاب و سازمان‌های کردی، بر ضرورت به‌رسمیت‌شناختن متقابل نگرانی‌ها و حقوق جریان‌های مختلف تأکید کرده است. اما بحران فقط بر سر روش نیست، بلکە بر سر تعریف سیاست نیز هست. برخی احزاب هنوز بر ساختار کلاسیک تشکیلاتی، سلسله‌مراتب سازمانی و نقش محوری حزب در هدایت جامعه تأکید دارند. در مقابل، بخشی از نسل جدید و جریان‌های جامعه‌محور، خواهان سیاستی مشارکتی‌تر و کم‌تمرکزترند که در آن، جامعه فقط پایگاه اجتماعی نباشد. اختلاف‌ها فقط نظری هم نیستند. سیاست کردی در کردستان، حافظه سنگینی از انشعاب‌ها، رقابت‌های فرسایشی، بی‌اعتمادی‌های تاریخی و حتی در برخی مقاطع، حذف و درگیری درون‌کُردی را با خود حمل می‌کند. همین گذشته باعث شده است که حتی امروز نیز، بخشی از جامعه نسبت به هر گونە پروژه وحدت، با امید و تردید همزمان نگاه کند. برای بعضی احزاب، تشکیل کنگره ملی روژهلات می‌تواند راهی برای بازسازی مشروعیت و افزایش وزن سیاسی باشد؛ برای برخی دیگر، می‌تواند خطر از دست دادن نفوذ سنتی یا کمرنگ شدن نقش تشکیلات تاریخی را به همراه داشته باشد. همین مساله باعث شده است که بخشی از کادرها و بدنه سنتی احزاب، با احتیاط و حتی نگرانی به تشکیل کنگره ملی نگاه کنند. برای آن‌ها، مسئله فقط گشایش سیاسی نیست؛ بلکە ترس از حل شدن در ساختاری مبهم، از دست دادن مرجعیت تاریخی یا کمرنگ شدن نقش سازمان حزبی نیز وجود دارد. به همین دلیل، مسئله فقط ضرورت اتحاد نیست؛ نزاع بر سر شکل آینده سیاست کردی است. روژهلات در سایه رقابت‌های منطقه‌ای در سال‌های اخیر، تجربه روژآوا و نقش نیروهای نزدیک به پ.ک.ک در سوریه، بیش از گذشته بر نگاه بازیگران منطقه‌ای به مسئله کُردها در ایران تأثیر گذاشته است. ترکیه که شکل‌گیری هرگونە ساختار سیاسی نزدیک یا فکری ملهم از پ.ک.ک را در امتداد مرزهای خود، تهدیدی امنیتی قلمداد می‌کند، تحولات کردستان را با حساسیت دنبال می‌کند. جمهوری اسلامی ایران نیز همزمان تلاش نمودە است تا با امنیتی‌سازی بیشتر کردستان، مانع شکل‌گیری هرگونه پیوند میان تحولات داخلی ایران و تجربه‌های کردی در سوریه و عراق شود. در چنین فضایی، احزاب کردستانی فقط با بحران داخلی روبه‌رو نیستند؛ بلکه ناچارند همزمان میان فشار دولت‌های منطقه‌ای، مطالبات جامعه کردی، رابطه با اقلیم کردستان و رقابت‌های ژئوپلیتیک منطقه تعادل برقرار کنند. همین مسئله، هر پروژه‌ای برای همگرایی یا تشکیل کنگره را به پروژه‌ای پیچیده‌تر از یک توافق صرفاً حزبی تبدیل می‌کند. کردهایی که بیرون نقشه رسمی مانده‌اند این بحران نمایندگی، فقط در شکاف میان احزاب و نسل جدید دیده نمی‌شود؛ در جغرافیای سیاست کردی نیز قابل مشاهده است. ارومیه فقط یک نمونه نیست. همین شکاف را می‌توان در رابطه بخشی از نسل جدید با سیاست حزبی، فاصله میان رسانه‌های حزبی و شبکه‌های اجتماعی، و حتی در نحوه بازنمایی جغرافیاهای مختلف کردستان، در روایت سیاسی روژهلات مشاهده کرد. این مسئله صرفا به جغرافیای کلاسیک روژهلات محدود نمی‌شود. کردهای خراسان، هرچند از لحاظ جغرافیایی بخشی از کوردستان روژهلات محسوب نمی‌شوند، اما بخشی از واقعیت کردی در ایران‌اند و حذف آن‌ها از تحلیل‌های سیاسی، بازتولید همان نگاه مرکزگرایانه‌ای است که خود کردها سال‌ها آن را نقد کرده‌اند. کردهای خراسان، با وجود قرن‌ها حضور تاریخی در شمال شرق ایران، در بسیاری از روایت‌های سیاسی و رسانه‌ای کردی، عملاً بیرون از نقشه رسمی سیاست کردی باقی مانده‌اند. گویی مسئله کرد در ایران فقط به چند استان غربی در نقشە سیاسی ایران محدود می‌شود. در حالی که تجربه کرد بودن در ایران، فقط تجربه مهاباد، سنندج یا کرمانشاه نیست؛ از ارومیه تا قوچان و شیروان، اشکال متفاوتی از حاشیه‌نشینی، فراموشی و تلاش برای حفظ هویت وجود داشته است. نادیده گرفتن این جغرافیاها، فقط یک خطای نمادین نیست، بلکه نشانه‌ای از بحران عمیق‌تر در مفهوم نمایندگی سیاسی است. سیاستی که بخشی از جامعه خود را نبیند، دیر یا زود با بحران مشروعیت روبه‌رو خواهد شد. بنایراین شاید یکی از مهم‌ترین پرسش‌های امروز سیاست کُردی نیز همین باشد که آیا روژهلات می‌خواهد فقط نام یک جغرافیای تاریخی باقی بماند، یا می‌تواند به چارچوبی فراگیرتر برای بازنمایی همه تجربه‌های کُردی در ایران تبدیل شود؟ کنگره ملی: تلاشی برای جلوگیری از تکرار تاریخ؟ اینجاست که امکان تشکیل «کنگره ملی روژهلات» اهمیت پیدا می‌کند. اما باید واقع‌بین بود. کنگره ملی فقط با اعلام ضرورت آن شکل نخواهد گرفت. سیاست کردی در کردستان، دهه‌ها با رقابت‌های تشکیلاتی، اختلافات ایدئولوژیک، شکاف‌های تاریخی و بی‌اعتمادی متقابل شکل گرفته است. فشار دولت‌های منطقه‌ای، تفاوت نگاه احزاب به آینده ایران، اختلاف بر سر رابطه با نیروهای سراسری اپوزیسیون و تفاوت در تعریف اولویت‌های سیاسی، این پروژه را پیچیده‌تر می‌کند. بنابراین، در صورتی‌کە چنین کنگرەای، روزی شکل بگیرد، نتیجه یک توافق ساده نخواهد بود؛ بلکە حاصل گفت‌وگویی دشوار، زمان‌بر و پرتنش خواهد بود. اما تفاوت میان ائتلاف حزبی و ایجاد یک کنگره ملی دقیقاً همین‌جاست. کنگره ملی، اگر بخواهد معنا داشته باشد، باید تلاشی برای بازسازی نمایندگی سیاسی در کردستان ایران (روژهلات)، یعنی نزدیک کردن احزاب، جامعه مدنی، زنان، نسل جوان، خانواده‌های دادخواه، فعالان صنفی، رسانه‌های مستقل و صداهای متکثر داخل در یک چارچوب مشترک باشد. اما این بخش هنوز مهم‌ترین پرسش را بی‌پاسخ می‌گذارد که اگر کنگره شکل بگیرد، دقیقاً چه چیزی را تغییر خواهد داد؟ شاید مهم‌ترین تغییر، نه فقط اتحاد احزاب، بلکه تغییر در فرهنگ سیاست‌ورزی کردی باشد. برای نخستین بار، ممکن است رابطه جامعه و سیاست در روژهلات از رابطه‌ای یک‌طرفه به رابطه‌ای مشارکتی‌تر تبدیل شود که در آن، جامعه فقط پایگاه اجتماعی احزاب نباشد، بلکه بخشی واقعی از فرآیند تصمیم‌گیری و بازتعریف اولویت‌ها شود. اما اگر این بازسازی شکست بخورد، یا به توافقی محدود و صرفاً نمادین میان بخشی از احزاب تقلیل پیدا کند، خطر فقط ادامه اختلافات حزبی نخواهد بود. در آن صورت شکاف میان جامعه و سیاست عمیق‌تر می‌شود، بخشی از نسل جدید بیش از پیش از سیاست حزبی فاصله می‌گیرد، مرجعیت سنتی احزاب ضعیف‌تر می‌شود و خلأ نمایندگی، میدان را برای بازیگران بیرونی، مداخلات منطقه‌ای یا پراکندگی بیشتر باز می‌کند. شاید جامعه هزینه بدهد، اما در لحظه تعیین سرنوشت، هنوز صدای سیاسی منسجم و مورد اجماع نداشته باشد. لحظه‌ای که ممکن است فقط یک‌بار فرا برسد سیاست کردستانی در روژهلات امروز صرفا با بحران اتحاد روبه‌رو نیست؛ بلکە با بحرانی عمیق‌تر روبه‌روست: بحران تطبیق با جامعه‌ای که سریع‌تر از ساختارهای سیاسی تغییر کرده است. جامعه‌ای که در خیابان، دانشگاه، شبکه‌های اجتماعی، جنبش ژن، ژیان، آزادی و حتی در مراسم سوگواری و دادخواهی، شکل تازه‌ای از کنش سیاسی را تجربه کرده، دیگر به‌سادگی به سیاست کلاسیک دهه‌های گذشته بازنخواهد گشت. اگر سیاست کردی نتواند خود را با این تغییر بازسازی کند، خطر فقط بە تداوم اختلافات حزبی محدود نخواهند ماند. خطر این است که شکاف میان جامعه و سیاست به نقطه‌ای برسد که بخشی از جامعه کردی دیگر هیچ نیروی سیاسی سنتی را نماینده واقعی خود نداند؛ جامعه‌ای که هزینه می‌دهد، کشته می‌دهد، بازداشت می‌شود و به خیابان می‌آید، اما در لحظه‌های تعیین‌کننده، صدایی منسجم و مورد اجماع برای تبدیل آن هزینه‌ها به قدرت سیاسی ندارد. شاید به همین دلیل، مسئله امروز کردستان، صرفا وحدت احزاب نیست. بلکە مسالە، بازسازی خودِ سیاست کردی است. آیا این سیاست می‌تواند پیش از رسیدن تحولات احتمالی آینده ایران، رابطه خود را با جامعه‌ای که از آن جلوتر رفته است دوباره تعریف کند یا نه. تشکیل «کنگره ملی روژهلات» از متن همین بحران بیرون می‌آید؛ نه به‌عنوان یک شعار تشکیلاتی یا ائتلافی مقطعی، بلکه به‌عنوان تلاشی برای جلوگیری از عمیق‌تر شدن شکافی که امروز میان جامعه، احزاب و مفهوم نمایندگی سیاسی شکل گرفته است. شاید چنین کنگره‌ای نتواند تمامی اختلافات تاریخی، بی‌اعتمادی‌ها و رقابت‌های فرسایشی را از میان بردارد. اما شاید آخرین فرصت برای آغاز گفت‌وگویی باشد که سیاست کردی سال‌ها آن را به تعویق انداخته است. آیا می‌توان جامعه‌ای را که جلوتر از احزاب حرکت کرده، دوباره با سیاست پیوند داد. در غیر این صورت، خطر فقط شکست یک پروژه سیاسی نخواهد بود. خطر این است که برای نخستین بار در دهه‌های اخیر، فرسایش تدریجی مرجعیت سیاسی احزاب در روژهلات، به بحرانی برسد که دیگر با ائتلاف‌های مقطعی و بیانیه‌های مشترک قابل ترمیم نباشد و آن‌وقت، شاید تاریخ بار دیگر تکرار شود. جامعه هزینه بدهد، اما پراکندگی سیاسی اجازه ندهد آن هزینه، به قدرت و نمایندگی سیاسی تبدیل شود.

شیلان سقزی زمانیکە تنگه هرمز به گلوگاه جنگ تبدیل می‌شود، پترودلار دیگر یک اصطلاح دانشگاهی نیست، بلکە نام یک معماری زنده قدرت است که نفت، امنیت، بانکداری و نظم بین‌المللی را به هم ربط می دهد. در بحران جاری ایران، آمریکا و اسرائیل این معماری هم‌زمان زیر فشار سه نیرو قرار گرفته است: اختلال در مسیر انرژی، ترک‌خوردن انسجام کشورهای حوزە خلیج فارس و رشد آهسته اما واقعی زیرساخت‌های ارزی چین. با این حال، داده‌های رسمی هنوز نشان می‌دهند که دلار از جایگاه مرکزی‌اش سقوط نکرده است؛ بلکه بیشتر در حال ورود به یک دوره فرسایش تدریجی و چندقطبی‌شدن است. بانک تسویه‌های بین‌المللی در ۲۰۲۵ گزارش داد که ۸۹.۲ درصد معاملات ارزی جهانی با دلار انجام می‌شود و سهم یوان چین به ۸.۵ درصد رسیده است.. گزارش صندوق بین‌المللی پول نیز در سال ۲۰۲۵ نشان می‌دهد که دلار هنوز ۵۶.۳۲ درصد ذخایر جهانی را در اختیار دارد، هرچند این سهم نسبت به قبل اندکی کاهش یافته است. پترودلار دقیقاً چیست؟ اگر لایه تبلیغاتی و دیپلماتیک را کنار بزنیم، پترودلار فقط به این معنا نیست که نفت با دلار قیمت‌گذاری می‌شود. معنای دقیق‌تر آن یک بسته نهادی است: قیمت‌گذاری نفت بر اساس دلار، بازگشت مازاد نفتی به دارایی‌های دلاری و پیوند خوردن امنیت خلیج فارس با چتر نظامی واشنگتن. رویترز این سازوکار را به‌صراحت پیمان پترودلار می‌نامد و آن را مبتنی بر سه ستون می‌داند: نیاز آمریکا به نفت، قیمت‌گذاری نفت به دلار و رابطه امنیتی خلیج با واشنگتن. همان گزارش می‌گوید این ستون‌ها اکنون هر سه زیر فشار قرار گرفتەاند. بسیاری از روایت‌های عامه‌پسند، پترودلار را علت یگانه قدرت دلار می‌دانند، اما پژوهش‌های تازه‌تر چنین مسالەای را ساده‌‌انگارانه می‌دانند. گزارش صندوق بین‌المللی پول در سال ۲۰۲۵ نشان داد که الگوی صورت‌حساب‌نویسی تجارت جهانی، با وجود رشد یوان، هنوز عمدتاً دلارمحور است و این الگو طی دهه‌ها نسبتاً پایدار مانده است. بانک مرکزی اروپا نیز در ۲۰۲۱ نوشت حدود ۴۰ درصد تجارت کالا در جهان به دلار صورت‌حساب می‌شود و این سلطه صرفاً از سهم تجاری آمریکا توضیح‌پذیر نیست. از این رو، پترودلار را باید نه یک علت منفرد، بلکه به عنوان یکی از لایه‌های یک نظام ارزی مسلط فهم کرد. از نگاه‌های مختلف اقتصاد سیاسی، پترودلار یک چیز واحد نیست از زاویه بازارگرا و نولیبرال، دلار به این دلیل غالب مانده است که آمریکا عمیق‌ترین بازارهای مالی، بیشترین نقدشوندگی و امن‌ترین دارایی‌های مرجع را فراهم کرده است. بانک مرکزی اروپا در ۲۰۲۱ تأکید می‌کند که دلار در صورت‌حساب‌نویسی تجارت نقش غالب دارد و شوک‌های ارزی به قیمت واردات و حجم تجارت سرایت می‌کنند. این دقیقاً منطق «ارز مسلط» است، نه صرفاً منطق نفت. از زاویه نهادگرایی، ترجیح دلار حاصل شبکه مقررات، سوآپ‌لاین‌ها و زیرساخت‌های پرداخت است. همان مطالعه بانک مرکزی اروپا نشان می‌دهد که گسترش سوآپ‌لاین‌های بانک مرکزی چین با افزایش یوان‌نویسی همراه بوده است. یعنی سیاست پولی و زیرساخت مالی می‌تواند ترجیح ارزی را جابه‌جا کند، اما نه به‌سرعت. از زاویه سوسیالیستی و انتقادی اقتصاد سیاسی، پترودلار فقط یک ابزار مبادله نیست؛ بلکە دستگاهی برای جذب مازاد، انباشت مالی و بازتوزیع قدرت است. لئونی نوبل در ۲۰۲۳ بر بستر اقتصاد سیاسی انتقادی ، استدلال می‌کند که پترودلارها میان ۲۰۰۴ تا ۲۰۲۱ به‌طور متوسط سالانه ۱.۲۷ تریلیون دلار انباشت شده‌اند و حدود ۵۴.۶ درصد آن توسط اوپک شکل گرفته است. او همچنین نشان می‌دهد که بازتوزیع این مازادها در دهه‌های ۱۹۷۰ و ۱۹۸۰ به نظامی‌سازی بیشتر صادرکنندگان نفت و بحران بدهی در کشورهای واردکننده انجامیدە است. در این خوانش، پترودلار یک رابطه صرفاً مالی نیست؛ بلکە شکلی از سلطه جهانی است که از انرژی، بدهی، و قدرت نظامی هم‌زمان تغذیه می‌کند. چرا هنوز دلار سقوط نکرده است؟ پاسخ کوتاه این است که چون جایگزین کامل قابل‌اعتمادی برای آن وجود ندارد. در داده‌های بانک تسویه‌های بین‌المللی در ۲۰۲۵، دلار هنوز در ۸۹.۲ درصد معاملات ارزی جهان حضور دارد و جفت‌ارزهای ده‌گانه اصلی همگی یک سویەی دلاری دارند. در داده‌های صندوق بین‌المللی پول در ۲۰۲۵ نیز سهم دلار در ذخایر جهانی ۵۶.۳۲ درصد بوده و یورو ۲۱.۱۳ درصد مانده است؛ یوان و دلار استرالیا هر کدام کمی بالای ۲ درصد را دارند. خود صندوق بین المللی پول نیز تصریح می‌کند که فاصلەگرفتن از سیستم دلار بسیار آهسته خواهد بود. بنابراین، از نظر نهادی و مالی، دلار هنوز زبان مشترک اقتصاد جهانی است، حتی اگر تنها زبان نباشد. اما همین آمارها هم هشدار می‌دهند که نظم قدیم ترک برداشته است. رویترز در نوامبر ۲۰۲۵ گزارش داد که یوان به ۸.۵ درصد معاملات جهانی ارز رسیده، از ۷ درصد در ۲۰۲۲؛ و بخشی از این رشد به سیاست‌های بانک مرکزی چین و گسترش سوآپ‌لاین‌ها مربوط است. همان گزارش می‌گوید حدود ۲۷ درصد تجارت چین اکنون با یوان تسویه می‌شود. این هنوز به معنای جایگزینی دلار نیست، اما نشانه یک زیرساخت موازی است: چین به‌جای اعلام جنگ مستقیم به دلار، در حال ساختن مجراهای موازی برای تجارت، تامین مالی و تسویه است. جنگ ایران، آمریکا و اسرائیل چه کرده است؟ در کوتاه‌مدت، جنگ معمولاً به نفع دلار عمل می‌کند، زیرا سرمایه‌ها در بحران به سمت دارایی‌های دلاری و خزانه‌داری آمریکا می‌گریزند؛ اما همین جنگ، در سطح ژئوپولیتیک، به زیرساخت پترودلار ضربه می‌زند. رویترز در ۴ مه ۲۰۲۶ نوشت که آمریکا و ایران در خلیج فارس وارد موج جدیدی از حملات متقابل بە یکدیگر شدە و با محاصره دریایی دوطرفه، برای کنترل تنگه هرمز درگیرند. دو روز بعد گزارش شد که تنگە هرمز عملاً مسدود مانده و حدود ۲۰ درصد عرضه جهانی نفت را مختل کرده است. رویترز در ۱۰ مه نیز نوشت که بهای نفت پس از شکست توافق صلح از سوی واشنگتن بیش از ۳ دلار بالا رفت. این‌ها فقط شوک بازار نیست؛ این‌ها ضربه به شریان لجستیکی نظم دلاری‌اند. اثر این اختلال، فقط در قیمت نفت دیده نمی‌شود. رویترز در ۹ مه گزارش داد که واردات نفت چین در آوریل ۲۰۲۶ به کمترین سطح نزدیک به چهار سال اخیر رسیده، زیرا انسداد تنگه هرمز، عرضه نفت به بزرگ‌ترین واردکننده نفت جهان را بە اختلال جدی مواجە کردە است. همان گزارش می‌گوید واردات نفت خام چین ۲۰ درصد نسبت به سال قبل پایین آمده و صادرات فرآورده‌های پالایشی چین هم به کف یک دهه رسیده است. این گزارش، هم‌زمان هم دلار-محور بودن بازار انرژی را عیان می‌کند و هم انگیزه چین برای دور زدن آن را افزایش می‌دهد. در چنین شرایطی، جنگ برای آمریکا و متحدانش دو پیام متناقض دارد. از یک طرف، چون نفت هنوز عمدتاً از طریق دلار قیمت‌گذاری می‌شود، بالا رفتن قیمت نفت به‌طور مکانیکی تقاضا برای دلار و دارایی‌های دلاری را بالا می‌برد. از طرف دیگر، همان جنگ اعتماد دولت‌های خلیج فارس به چتر امنیتی آمریکا را سست می‌کند. رویترز در ۲۵ مارس ۲۰۲۶ نوشت که جنگ ایران، بنیان‌های پترودلار خلیج را لرزانده است و سه ستون آن-نیاز آمریکا به نفت، قیمت دلاری نفت و امنیت خلیج-هم‌زمان زیر فشار قرار گرفته‌اند. خروج امارات متحدە عربی از اوپک و ترک حلقه قدیم خبر خروج امارات از اوپک و اوپک‌پلاس در ۲۸ آوریل ۲۰۲۶ مهم است، اما نه به این معنا که امارات از اقتصاد دلاری جدا شده باشد. برعکس، رویترز گزارش می‌دهد که ابوظبی پس از حملات مرتبط با جنگ ایران، روابطش را با آمریکا و اسرائیل تقویت کرده و این رابطه را «اهرم نفوذ» می‌بیند. در عین حال، خروج امارات شکافی واقعی را در نظم تولیدکنندگان نفت ایجاد می‌کند و قدرت کنترل عرضه را از درون اوپک‌پلاس تضعیف می‌سازد. از نگاه بازار، این یعنی امارات می‌خواهد دست بازتری برای افزایش تولید و گرفتن سهم بازار داشته باشد؛ از نگاه سیاسی، یعنی نظم قدیم خلیج-نظم هماهنگی قیمت، امنیت و دلار-دارد از درون فرسوده می‌شود. روایت رویترز در همان گزارش روشن است؛ عربستان، امارات، قطر، عمان و بحرین ارزهای خود را به دلار میخکوب کرده‌اند و برای این کار به ذخایر بزرگ متکی‌اند. در کنار آن، صندوق‌های ثروت حاکمیتی خلیج بیش از ۶ تریلیون دلار در جهان سرمایه‌گذاری کرده‌اند و فقط عربستان و امارات حدود ۲۵۰ میلیارد دلار اوراق خزانه آمریکا دارند. چنین رویەای بدین معناست کە بازگشت مازاد نفتی هنوز زنده است، اما دیگر فقط به معنای سپرده‌گذاری ساده در وال‌استریت نیست. بلکە بخشی از آن به مالکیت جهانی، صندوق‌های ثروت حاکمیتی و سرمایه‌گذاری‌های فرامرزی تبدیل شده است. از همین رو، پترودلار امروز بیشتر یک شبکه مالی-سیاسی است تا یک کیسه پول. چین و یوان: جایگزین یا موازی؟ بزرگ‌ترین سوءتفاهم درباره یوان این است که گمان شود چین می‌خواهد یک‌باره دلار را از نظام مالی جهان کنار بزند. اما داده‌های صندوق بین‌المللی پول و بانک مرکزی اروپا چنین تصویری را ارائە نمی‌دهند. صندوق بین‌المللی پول در ۲۰۲۵ می‌گوید یوان هنوز سهمی کوچک اما رو به رشد دارد و روند تغییر، آهسته است. بانک مرکزی اروپا نیز نشان می‌دهد که سوآپ‌لاین‌های بانک مرکزی چین بر افزایش فاکتورینگ یوان اثر گذاشته‌اند؛ یعنی چین اول زیرساخت می‌سازد، بعد سیستم تسویه را تغییر می‌دهد. رویترز هم در نوامبر ۲۰۲۵ نوشت که ۸.۵ درصد معاملات جهانی ارز با یوان انجام می‌شود و حدود ۲۷ درصد تجارت چین به یوان تسویه می‌شود. این داده‌ها از یک نظم موازی خبر می‌دهند، نه یک جانشینی کامل. در این میان، روسیه نیز تحت تاثیر جنگ خاورمیانه دوباره به خرید ارز، عمدتاً یوان، رو آورده است. این نقطه مهم است: یوان دیگر فقط ارز تجارت چین نیست؛ بلکە در حال تبدیل به ارز ذخیره و تامین مالی در حاشیه بلوک‌های تحریم‌شده است. با این همه، تا وقتی کە بازارهای مالی چین به اندازه بازارهای آمریکا باز، عمیق و قابل‌اعتماد نشوند، یوان نمی‌تواند به‌تنهایی جایگزین دلار شود. در بهترین سناریو، جهان به‌سمت چندارزی‌شدن گام برمیدارد. دلار برای ذخایر و بازارهای عمیق، یوان برای شبکه‌های تجاری آسیا و شرکای نزدیک، یورو برای بخش‌هایی از تجارت و ذخایر، و ارزهای منطقه‌ای برای تسویه‌های محدود. آینده پترودلار: زوال ناگهانی یا فرسایش طولانی؟ سرنوشت پترودلار نه با یک شوک واحد تعیین می‌شود و نه با تداوم وضعیت موجود تضمین شده است. جنگ در مرحله نخست معمولاً به سود دلار عمل می‌کند، زیرا جهش قیمت انرژی و افزایش ریسک‌های جهانی، سرمایه‌ها را به سوی دارایی‌های دلاری هدایت می‌کند. اما اگر این بی‌ثباتی مزمن شود، همان عامل تقویت‌کننده می‌تواند به عامل فرساینده تبدیل شود؛ اعتماد امنیتی کشورهای نفت‌خیز به آمریکا کاهش می‌یابد، گرایش به تسویه بخشی از تجارت انرژی با ارزهای دیگر افزایش پیدا می‌کند و چین فرصت بیشتری برای گسترش اکوسیستم مالی مبتنی بر یوان به دست می‌آورد. اگر بخواهیم از روایت‌های کلیشه‌ای فاصله بگیریم، باید گفت پترودلار نه در آستانه فروپاشی است و نه از مصونیتی دائمی برخوردار است. این نظام همچنان ستون اصلی تجارت انرژی و ذخایر ارزی جهان محسوب می‌شود، اما همزمان با مجموعه‌ای از فشارهای تدریجی روبه‌رو است؛ از تلاش قدرت‌های نوظهور برای کاهش وابستگی به دلار و گسترش نقش یوان گرفته تا تنش‌های ژئوپلیتیک در خاورمیانه، نااطمینانی پیرامون امنیت مسیرهای انرژی و شکل‌گیری سازوکارهای مالی جایگزین. نتیجه این تحولات، گذار به جهانی بدون دلار نیست، بلکه حرکت به سوی نظمی چندارزی است که در آن دلار همچنان جایگاه مسلط خود را حفظ می‌کند، اما دیگر تنها بازیگر میدان نیست. در چنین فضایی، خاورمیانه بیش از گذشته به صحنه رقابت بر سر انرژی، امنیت و معماری آینده نظام مالی بین‌المللی تبدیل خواهد شد.

طرح نام محمود احمدی‌نژاد در برخی سناریوهای غیررسمی آینده ایران، بیش از آنکه درباره یک فرد باشد، درباره منطق عمل قدرت در خاورمیانه است. این روایت نشان می‌دهد میان سرمایه نمادین و کارکرد سیاسی فاصله‌ای بنیادین وجود دارد. چهره‌هایی که سال‌ها در رسانه‌ها به‌عنوان آلترناتیو بازنمایی می‌شوند، لزوماً در محاسبات واقعی قدرت جایگاه تعیین‌کننده ندارند. در مقابل، بازیگران منطقه‌ای و بین‌المللی عموماً بر اساس پراگماتیسم و موازنه منافع عمل می‌کنند، نه وفاداری‌های ایدئولوژیک. در چنین فضایی، مشروعیت سیاسی نه محصول روایت‌ها، بلکه نتیجه انطباق با نیازهای متغیر قدرت است. طی روزهای گذشتە رسانەهای بین‌المللی بە نقل از روزنامە نیویورک تایمز از سناریویی پرده برداشته‌اند که طبق آن،‌‌ محمود احمدی نژاد رئیس جمهور سابق برای رهبری احتمالی آیندە ایران مد نظر اسرائیل و ایالات متحدە آمریکا بودە است. این گزارش در حالی بازتاب یافتە است کە سال‌ها است رضا پهلوی در رسانه‌های فارسی زبان و غربی به‌عنوان یکی از گزینه‌های گذار سیاسی مطرح می‌شود. او بە تل‌آویو می رود و بە عنوان متحد اسرائیل در مقام یک جایگزین بی قید و شرط بازنمایی می شود. طرفدارنش در شهرهای مختلف اروپایی با پرچم اسرائیل، آمریکا و پرچم شیروخورشید بە خیابان می‌روند. رضا پهلوی با آغاز حملات ائتلاف اسرائیل و آمریکا بە ایران بە طور واضح از آغاز جنگ حمایت کرد و در یکی از سخنانش در ماه ژانویە سال جاری اعلام کرد کە برای بازگشت بە ایران آمادە سازی می کند. با این همە گزارش‌ نیویورک تایمز کە اعلام کرد در مقطعی از تحولات منطقه، نام احمدی‌نژاد نیز در سناریوهای غیررسمی تغییر قدرت در ایران بررسی شده است تناقض جالبی را آشکار می کند. در این میان این پرسش بە ذهن متبادر می شود کە چە شد کە پس از سال‌ها تلاش رسانە‌های فارسی زبان نزدیک بە رضا پهلوی و برخی رسانەهای غربی و اسرائیلی برای قبولاندن رضا پهلوی بە عنوان جایگزین بی قید و شرط رهبری ایران، حال نهاد‌های امنیتی اسرائیل اتفاقا کسی را مد نظر دارند کە زمانی گفتە بود می خواهد اسرائیل را از نقشە جهان پاک کند؟ اینجا دقیقا همان نقطه‌ای است که می‌توان فهمید تمام این سال‌ها رضا پهلوی نه به‌عنوان یک آلترناتیو جدی، بلکه به‌عنوان یک ویترین رسانەای بە تصویر کشیدە شدە است، تا جائیکە حامیان خارجی‌اش نیز در لحظه تصمیم واقعی، سراغ گزینه‌های دیگر می‌روند. با این حال، گذاشتن اسم این دو نفر کنار هم می‌تواند شباهت‌هایی را نمایان کند. احمدی‌نژاد و رضا پهلوی از لحاظی با هم شبیهە هستند می‌توان ادعا کرد کە هر دو پوپولیست، متکی به هواداران احساسی و تندروبودە و همچنین این دو نفر بە اندازە زیادی نزد بخش بزرگی از نیروهای دموکراتیک و جامعه مدنی منفور هم هستند. اپوزیسیون یا تصویرِ ساخته‌شده؟ با این وجود، شاید بتوان پرسش‌هایی از این دست را مطرح کرد کە آیا اسرائیل با تندروهای جمهوری اسلامی مشکلی ندارد یا اینکە احمدی نژاد دیگر همان احمدی نژاد قبل از ٢٠١٣ نیست؟ آیا رضا پهلوی از حمایتش از اسرائیل کاستە است یا در اساس قرار نبود هیچ‌وقت در هیچ‌جایی رهبر منتخب اسرائیل باشد و اپوزیسیونی در ویترین بماند؟ در سال‌های پس از پایان ریاست‌جمهوری محمود احمدی‌نژاد در ۲۰۱۳، او به‌تدریج از مرکز قدرت سیاسی ایران کنار رفت. ابتدا با محدودیت در حضور انتخاباتی و رد صلاحیت‌های پیاپی، سپس با پراکندگی حلقه نزدیکانش و در نهایت با حضورهای مقطعی و بیشتر نمادین در فضای عمومی که وزن اجرایی مشخصی نداشتند. در این روند، بخشی از چهره‌های نزدیک به دولت او مانند حمید بقایی و اسفندیار رحیم‌مشایی نیز از مدار سیاست رسمی خارج شدند و با پروندەهای قضایی روبەرو گشتند و از بازیگران موثر ساختار قدرت به چهره‌هایی کم‌اثر یا حاشیه‌ای در فضای سیاسی تبدیل شدند. از حوالی سالهای ۲۰۱۷ تا ۲۰۲۵، احمدی‌نژاد بیشتر به چهره‌ای در حاشیه سیاست تبدیل شد و گاه با نامه‌ها و مواضع انتقادی به ساختار قدرت بازمی‌گشت، اما این بازگشت‌ها هیچ‌گاه به یک جریان سیاسی پایدار تبدیل نشد. با این حال، در جریان در جنگ ٣٩ روزە، برخی گزارش‌ها و روایت‌های رسانه‌ای خبر دادند که در حملات اوایل ماه مارس به تهران، محل نگهداری او هدف قرار گرفته است، محافظانش کشته شده‌اند و خود او نیز آسیب دیده است. این خبر در تحلیل‌ها، در چارچوب سناریوهای تغییر قدرت مطرح شد و پس از گزارش نیویورک تایمز بار دیگر نام او از حاشیه به سطح محاسبات قدرت بازگشتە است. از سویی دیگر رضا پهلوی، سال‌هاست در برخی رسانەهای فارسی زبان و غربی به‌عنوان چهره آلترناتیو جمهوری اسلامی نمایش دادە می‌شود، در نشست‌های سیاسی و رسانه‌ای حضور داشته و تلاش کرده است خود را به‌عنوان محور گذار سیاسی مطرح کند. اما این حضور رسانه‌ای همیشه با یک فاصله ثابت از تصمیم سیاسی واقعی همراه بوده است. نمونه‌هایی مانند نشست‌های اپوزیسیون در خارج از کشور، از جمله نشست‌ جورج‌تاون، بیش از آنکه تصویری از یک آلترناتیو منسجم ارائه دهند، تصویری از پراکندگی، اختلاف و نبود اجماع نشان داده‌اند. در چنین فضایی، رضا پهلوی بیشتر به‌عنوان یک چهره مرکزی در ویترین عمل کرده تا یک رهبر سیاسی با ساختار اجرایی مشخص. حتی در سطح تعامل با قدرت‌های بزرگ نیز همین فاصله دیده می‌شود. او در رسانه‌ها به‌عنوان گزینه مطرح می‌شود، اما در لحظه‌های تصمیم‌گیری، حمایت‌ها یا مبهم‌اند یا اصلا وجود ندارند. در تحولات جنگ ٣٩ روزە نیز برخی رسانه‌ها و نقل‌قول‌های غیررسمی نزدیک به ترامپ از بی‌اعتمادی او به رضا پهلوی و حتی استفاده از تعابیر تحقیرآمیز خبر داده‌اند و ترامپ آشکارا از کلمە بازنده (loser) نسبت بە رضا پهلوی استفادە کردە بود. از این زاویە چنین سوالی مطرح می‌شود کە واقعا چە شد کە چهرەای کە قرار بود بە زودی در ایران تاج‌گذاری کند، حتی توان گرفتن یک دیدار رسمی در کاخ سفید را نداشت؟ سیاست منطقه در حالت بازنویسی دائمی در نگاه اول، احمدی‌نژاد و رضا پهلوی دو قطب کاملاً جدا از هم هستند. یکی از دل ساختار جمهوری اسلامی آمده و دیگری بیرون از آن ایستاده است. یکی با ادبیات ضدغربی و ضداسرائیلی شناخته می‌شود و دیگری با ادبیات نزدیکی به اسرائیل و متحدانش. اما اگر از سطح روایت‌های سیاسی فاصله بگیریم، شباهت‌های کارکردی آشکار می‌شود. هر دو بیش از آنکه بر سازمان سیاسی پایدار در داخل ایران تکیه داشته باشند، بر سرمایه نمادین خود متکی‌اند. احمدی‌نژاد بر سرمایه بسیج توده‌ای و زبان بحران تکیه داشت، زبانی که سیاست را به میدان تقابل و هیجان تبدیل می‌کرد. رضا پهلوی اما بر سرمایه رسانه‌ای و تصویرسازی بین‌المللی تکیه دارد جایی که سیاست نە در ساختارهای واقعی قدرت بلکە تنها در قاب مصاحبه‌ها، نشست‌ها و شبکه‌های خبری شکل می‌گیرد. در تجربه‌های منطقه‌ای نیز الگوی مشابهی دیده می‌شود که بازیگران سیاسی در آن، با پیشینه‌های کاملاً متفاوت، در دوره‌های مختلف از یک طبقه‌بندی به طبقه‌بندی دیگر منتقل شده‌اند. در سوریه، عادی سازی احمدجولانی و فرستادن عطر از سوی ترامپ برای او، نشان می‌دهد کە در شرایط لازم چهره‌ها و جریان‌هایی که در دوره‌ای در ادبیات رسمی غرب در دسته نیروهای افراطی قرار داشتند، می‌توانند وارد محاسبات سیاسی و امنیتی جدید شوند. این جابه‌جایی‌ها نشان می‌دهد که در سیاست، هویت پپیشین، الزاماً تعیین‌کننده نقش آینده نیست. یعنی در چنین منطقی، معیار اصلی نه سابقه ایدئولوژیک، بلکه کارکرد لحظه‌ای است و اکنون در خاورمیانە سیاست، بیش از آنکه خطی و اخلاقی باشد، شبکه‌ای و موقعیت‌محور عمل می‌کند. در واقع می‌توان استدلال کرد کە مقایسه محمود احمدی‌نژاد و رضا پهلوی به یک نقطه مشترک می‌رسد، بە صورتی کە هر دو در موقعیت‌هایی قرار گرفته‌اند که نه به‌طور کامل در مرکز قدرت‌اند و نه به‌طور واقعی نماینده یک نیروی اجتماعی منسجم در داخل ایران هستند. یکی از درون قدرت به حاشیه رفت و در حاشیه دوباره بازتعریف شد، دیگری از بیرون قدرت به مرکز توجه رسانه‌ای آمد، اما هرگز به هیچ مرکز تصمیم سیاسی نزدیک نشد. در نهایت، ظاهرا در سیاست کنونی خاورمیانه هیچ چیز سریع‌تر از بازنمایی و چگونگی تعریف «دشمن» تغییر نمی‌کند. فاصله میان چهرەای که روزی اسرائیل را به نابودی تهدید می‌کرد و شاهزاده‌ای که در تل‌آویو عکس یادگاری می‌گرفت، کمتر از چیزی است که هوادارانشان تصور می‌کنند یکی با کت خاکستری و تسبیح، دیگری با کت‌وشلوار غربی و پرچم شیر و خورشید، اما هر دو محصول بازچینش قدرت‌های منطقەای و جهانی می شوند.

اهمیت طرح مجدد نام محمود احمدی‌نژاد در مباحث اخیر، نه در اعتبار ادعاهای منتشرشده، بلکه در ظرفیت نمادین او برای پیوند زدن دو دوره متفاوت از سیاست ایران نهفته است. گزارش‌های اخیر بر این فرض استوارند که یک بازیگر برخاسته از درون ساختار قدرت، در صورت بروز تحول سیاسی، می‌تواند میان نهادهای رسمی و بخشی از بدنه اجتماعی نقش واسطه ایفا کند. در این چارچوب، تحول گفتمانی احمدی‌نژاد، سفرهای خارجی بحث‌برانگیز و فاصله‌گیری تدریجی او از برخی مواضع گذشته، بیش از خود ادعاها به موضوع اصلی تحلیل‌های سیاسی تبدیل شده‌اند. طی روزهای اخیر نام محمود احمدی‌نژاد دوباره به عنوان یکی از بحث‌برانگیزترین اسامی فضای سیاسی و رسانه‌ای ایران تبدیل شده است. جرقه این موج تازه را ابتدا گزارش‌هایی در رسانه‌های غربی آتلانتیک و سپس ادعایی جنجالی در نیویورک تایمز زد. در گزارشهای اخر در رابطە با سناریوهای پیش روی جمهوری اسلامی و انتخاب وی بە عنوان گزینە بعد از علی خامنەای، ادعا شدە است کە آمریکا و اسرائیل در سناریویی محرمانه، احمدی‌نژاد را به‌عنوان انتخابی برای رهبری دوره در ایران بررسی کرده‌اند. اگرچه این ادعا تاکنون از سوی هیچ منبع رسمی و مستقلی تأیید نشده است، اما صرف مطرح شدن چنین نامی، آن هم درباره سیاستمداری که زمانی تندترین مواضع ضدآمریکایی و ضداسرائیلی را داشت، کافی بود تا توجه افکار عمومی دوباره به مسیر سیاسی و تحولات فکری او جلب شود. احمدی‌نژاد در سال‌های نخست ریاست‌جمهوری خود، نماد جریان ضدغربی و یکی از تندترین منتقدان آمریکا و اسرائیل بود. سخنرانی‌های جنجالی او در سازمان ملل، مواضعش نفی هولوکاست و تقابل آشکار با غرب، باعث شده بود بسیاری او را یکی از تندروترین سیاستمداران جمهوری اسلامی بدانند. احمدی‌نژاد در سال‌های اخیر اما چهره‌ای متفاوت از دوران ریاست جمهوری خود نشان داده است او در گفت‌وگویی که خبرگزاری تسنیم در سال ١٤٠٣ منتشر کردە بود، خود را یک لیبرال دموکرات توصیف کرد، بر زبان آوردن چنین عبارتی در فضای سیاسی ایران بار معنایی خاصی دارد و بیشتر به جریان کارگزاران سازندگی نسبت داده می‌شد. وی حتی در سال ٢٠١٩ در مصاحبەای با نیویورک تایمز بە شیوەای مثبت در مورد رئیس جمهور آمریکا دونالد ترامپ سخن گفتە و از او بە عنوان یک تاجر و فردی عملگرا یاد کردە بود. همچنین اختلافات محمود احمدی‌نژاد با بخش‌هایی از حاکمیت در دهه ۹۰ و مواضع غیرمنتظره او پس از پایان دوران ریاست‌جمهوری، توجه بسیاری را به خود جلب کرد. او بارها از محدودیت‌های سیاسی انتقاد کرد، درباره آزادی‌های مدنی سخن گفت و حتی در برخی موارد به مواضع چهره‌های اصلاح‌طلب نزدیک شد. حال طبق ادعای مطرح‌شده در نیویورک تایمز، برخی از اتاق‌های فکر در دوره ریاست‌جمهوری دونالد ترامپ به این دکترین رسیدەاند که اگر قرار باشد تغییراتی اساسی در ساختار سیاسی ایران رخ دهد، بهترین گزینه برای مدیریت شرایط انتقالی، فردی از درون سیستم است که هم سابقه حضور در بالاترین سطوح قدرت را داشته باشد و هم بتواند با بخشی از بدنه اجتماعی ناراضی ارتباط برقرار کند. بە ویژە پس از موفق شدن این مدل در ونزئولا، کاخ سفید بر این نوع تغییر نظام در ایران نیز پافشاری می کند. تحلیلگران غربی معتقد بودند احمدی‌نژاد به‌دلیل سابقه حضور در رأس قدرت، شناخت عمیق از ساختار سیاسی و همچنین توانایی ارتباط با اقشار مختلف جامعه و نهایتا تغییر در مواضع تندروانە خود می‌تواند در صورت بروز بحران، به چهره‌ای اثرگذار تبدیل شود. هرچند این تحلیل‌ها هیچ‌گاه به‌معنای وجود ارتباط مستقیم یا همکاری سیاسی نبوده، اما مطرح شدن چنین فرضیه‌هایی به‌تنهایی کافی بود تا نگاه‌ها دوباره به سمت رئیس‌جمهور سابق ایران بازگردد. بخش مهمی از گزارش‌ها و تحلیل‌های اخیر، بر سفرهای خارجی محمود احمدی‌نژاد در سال‌های ۱۴۰۲ تا ۱۴۰۴ متمرکز شده است. برخی از رسانه‌ها تلاش کرده‌اند برای این سفرها معانی سیاسی و امنیتی ویژه‌ای تعریف کنند. یکی از مهم‌ترین این سفرها، حضور او در گواتمالا بود. گواتمالا کشوری کوچک در آمریکای لاتین است که روابط نزدیکی با اسرائیل دارد. گواتمالا یکی از نزدیک‌ترین متحدان اسرائیل در آمریکای لاتین محسوب می‌شود و پس از آمریکا، دومین کشوری بود که سفارت خود را به اورشلیم منتقل کرد. همکاری‌های امنیتی و نظامی میان دو طرف نیز سابقه‌ای طولانی دارد. احمدی‌نژاد برای شرکت در سمپوزیومی درباره آب به این کشور سفر کرد که از همان ابتدا حاشیه‌های فراوانی داشت. در آن زمان ویدئوهایی در شبکه‌های اجتماعی منتشر شد که نشان می‌داد او ساعت‌ها در فرودگاه منتظر دریافت مجوز خروج بوده است. برخی رسانه‌ها نیز مدعی شدند نگرانی‌های امنیتی درباره نفوذ اسرائیل در گواتمالا، دلیل حساسیت نهادهای مسئول نسبت به این سفر بوده است. از سوی دیگر، حوزه آب و فناوری‌های مرتبط با آن یکی از زمینه‌های مهم همکاری اسرائیل با کشورهای آمریکای لاتین است. اسرائیل از قدرت‌های بزرگ فناوری آب در جهان به شمار می‌رود و گواتمالا نیز یکی از شرکای منطقه‌ای تل‌آویو در این زمینه محسوب می‌شود. همین موضوع باعث شد برخی رسانه‌ها حضور احمدی‌نژاد در چنین رویدادی را حساس و قابل توجه توصیف کنند. ماجرای سفرهای احمدی‌نژاد تنها به گواتمالا محدود نشد، بلکە، او طی دو سال اخیر چند بار نیز به مجارستان سفر کرده است. دولت وقت راست‌گرای مجارستان ویکتور اوربان، از روابط نزدیکی با اسرائیل و شخص بنیامین نتانیاهو برخوردار بود. البتە حدود یک ماه پیش اوربان رقابت انتخاباتی را در مجارستان باخت و از قدرت کنار رفت. احمدی‌نژاد نخستین بار در سال ۱۴۰۳ برای شرکت در کنفرانسی درباره محیط زیست و ارزش‌های مشترک جهانی راهی بوداپست شد. رسانه‌های داخلی در آن دورە، این سفر را صرفاً علمی و دانشگاهی توصیف کردند. اما سفر دوم او به مجارستان بیش از پیش خبرساز شد. این سفر تنها ۱۰ روز پیش از آغاز جنگ ۱۲ روزه انجام شد. بر اساس گزارش رسانه‌ها، او برای حضور در یک کنفرانس علمی و پژوهشی با عنوان پایداری جهان در حال تغییر، به دعوت رئیس دانشگاه ملی مجارستان به این کشور رفته بود. هم‌زمانی این سفر با جنگ ١٢ روزە و همچنین روابط نزدیک دولت وقت مجارستان با اسرائیل، اکنون باعث شدە است کە برخی رسانه‌ها تلاش کنند میان این سفرها و ادعاهای مطرح‌شده در نیویورک تایمز ارتباط برقرار کنند. نکته قابل توجه در تمام این ماجراها، سکوت محمود احمدی‌نژاد و دفتر او درباره گزارش جنجالی نیویورک تایمز است. تا زمان نگارش این گزارش، هیچ واکنش رسمی درباره ادعاهای مطرح‌شده منتشر نشده است. در نهایت باید تأکید کرد که تاکنون هیچ سند رسمی و معتبری درباره وجود طرح مشترک آمریکا و اسرائیل برای سپردن نقش رهبری دوره انتقالی ایران به محمود احمدی‌نژاد منتشر نشده است. بسیاری از تحلیل‌ها و روایت‌های مطرح‌شده نیز بیشتر بر پایه گمانه‌زنی‌های سیاسی و تحلیل‌های رسانه‌ای شکل گرفته‌اند.

اقدامات اسرائیل در جنوب سوریه از در پیشگرفتن نقض‌های امنیتی پراکنده فراتر رفته و به روندی گسترده‌تر و سازمان‌یافته‌تر تبدیل شده است که هم جغرافیا و هم ساختارهای اجتماعی محلی را دربر می‌گیرد. صحنه‌ای که از قنیطره و جبل‌الشیخ تا حومه غربی دمشق، جولان اشغالی و درعای غربی امتداد یافته است، نشان می‌دهد کە اسرائیل به‌تدریج از سیاست نظارت و بازدارندگی به‌سوی سیاست حضور مستقیم حرکت می‌کند که هدف آن، آزمودن خلأ موجود در جنوب سوریه و تحمیل واقعیت‌های جدید بر زمین است. در تداوم سیاستهای جدید اسرائیل در خاورمیانە و بە ویژە سوریە، سفر سرتیپ غسان علیان، افسر ارشد ارتش اسرائیل، به روستای ریمه در حومه غربی دمشق، یکی از آشکارترین نشانه‌های این تحول به شمار می‌رود. این سفر تنها به دیدار با بزرگان یک روستای سوری محدود نمی‌شود، بلکه بیانگر تلاش اسرائیل برای ایجاد کانال‌های ارتباط مستقیم با جوامع محلی در داخل خاک سوریه است. اهمیت روستای ریمه به موقعیت جغرافیایی آن بازمی‌گردد. این روستا در دامنه شرقی جبل‌الشیخ و در نزدیکی مرز سوریه و لبنان قرار دارد و از نظر اداری تابع منطقه قطنا در حومه دمشق است، نه استان قنیطره. این منطقه همچنین خارج از محدوده حائل توافق سال ۱۹۷۴ قرار دارد. به همین دلیل، این سفر را نمی‌توان صرفاً یک نفوذ محدود دانست، بلکه باید آن را تلاشی برای انتقال حضور اسرائیل از مرزهای جولان به عمقی حساس‌تر در حومه دمشق ارزیابی کرد. غسان علیان یکی از شناخته‌شده‌ترین افسران دروزی ارتش اسرائیل است و برای او جایگاهی ویژه به‌منظور مدیریت روابط با دروزی‌های سوریه و لبنان تعریف شده است. این جایگاه نشان می‌دهد تل‌آویو به پرونده دروزی‌ها به‌عنوان یک موضوع راهبردی نگاه می‌کند، نه صرفاً یک مسئله اجتماعی یا طایفه‌ای. علیان از زمان انتصاب خود در اوایل فوریه، با سفرهای مکرر به روستاهای ریمه، عرنه و حضر، در حال ایجاد شبکه‌ای از ارتباطات مستقیم با بزرگان و چهره‌های محلی بوده است. او در این مسیر، هم از پیشینه دروزی خود و هم از موقعیت رسمی‌اش در ساختار نظامی اسرائیل بهره گرفته است. پیام‌هایی که علیان به ساکنان ریمه منتقل کرده است، از خود سفر کم‌اهمیت‌تر نیست. او، بنا بر گفته منابع محلی، درباره تعهد ارتش اسرائیل به حمایت از دروزی‌های جنوب سوریه سخن گفته و احتمال صدور مجوز برای ورود کارگران منطقه به اسرائیل را مطرح کرده است. این اقدام می‌تواند به بهبود وضعیت اقتصادی ساکنان کمک کند. در نتیجه، وعده‌های اقتصادی در محاسبات اسرائیل از ملاحظات امنیتی جدا نیست، بلکه بخشی از تلاش تل‌آویو برای ایجاد نفوذ اجتماعی و محلی در کنار حضور نظامی محسوب می‌شود. سکوت دمشق ورود یک مقام نظامی اسرائیلی به یک روستای سوری، دیدار او با بزرگان و ساکنان دروزی و تکرار سفرهای مشابه در مناطق دیگر، بدون اعلام موضع سیاسی یا واکنش عملی از سوی دمشق، پرسش‌هایی را مطرح کرده است. مشخص نیست این سکوت ناشی از ناتوانی در مقابله است یا تلاشی برای جلوگیری از تشدید تنش در منطقه‌ای حساس بە شمار می رود. مسالە صرفا به واکنش در برابر اسرائیل محدود نمی‌شود، بلکه فقدان یک مسیر روشن دولتی برای ارتباط مستقیم با دروزی‌های ساکن دامنه شرقی جبل‌الشیخ نیز مطرح است. در چنین فضایی، رابطه ساکنان سویدا با نیروی مسلط بر زمین به رابطه‌ای پیچیده و اجباری تبدیل می‌شود. این رابطه را نمی‌توان تنها با مفاهیمی مانند وفاداری یا مخالفت توضیح داد، بلکه باید آن را از زاویه نیاز و جست‌وجوی امنیت نیز بررسی کرد. از همین رو، سفرهای علیان را به‌ویژه پس از رویدادهای سویدا، که شکافهای سیاسی و اجتماعی گستردەای را از خود بر جای گذاشت نمی‌توان از تنش گسترده‌تر میان دمشق و برخی محیط‌های دروزی جدا کرد. به نظر می‌رسد اسرائیل این شکاف را به فرصتی برای اقدامات سیاسی آتی بدل کرده است. اسرائیل تنها در محور قنیطره یا جبل‌الشیخ فعال نیست، بلکه می‌کوشد رابطه با دروزی‌ها را به دروازه‌ای دائمی برای نفوذ به جنوب سوریه تبدیل کند. تل‌آویو این هدف را از طریق گفتمان حمایت، ارتباط مستقیم و ارائه خود به‌عنوان ضامن امنیت در برابر کاهش اعتماد میان این جوامع و حکومت مرکزی دنبال می‌کند. چهره دیگر این سیاست را می‌توان در قنیطره و مناطق جنوبی مشاهده کرد که اسرائیل در آن از ابزارهای نفوذ نرم به‌سوی فشار مستقیم نظامی حرکت کرده است. طی روزهای گذشته، این اقدامات شامل گلوله‌باران توپخانه‌ای، ایجاد ایست‌های بازرسی موقت، عملیات تفتیش و بازداشت بوده و روستاهای نزدیک به خط آتش‌بس را زیر فشار دائمی قرار داده است. گلوله‌باران اسرائیل، حوالی روستاهای حمیدیه، حریه، جباتا الخشب و طرنجه را هدف قرار داده است. در روستاها و شهرک‌هایی مانند صیدا، کودنا، اوفانیا، خان ارنبه و جباتا الخشب، صحنه‌ای مشابه تکرار می‌شود. گشت‌های نظامی اسرائیل وارد منطقه می‌شوند، ایست‌های بازرسی موقت برپا می‌کنند، عابران را تفتیش می‌کنند، به خانه‌ها یورش می‌برند و بازداشت‌هایی انجام می‌دهند که ممکن است ساعت‌ها یا روزها ادامه پیدا کند. ارتش اسرائیل همچنین در جاده اوفانیا ـ خان ارنبه یک ایست بازرسی را ایجاد کرده است. در این رابطە، شبکه محلی درعا ۲۴ گزارش دادە است کە یک نیروی اسرائیلی متشکل از شش خودروی نظامی روز جمعه وارد منطقه وادی الرقاد در حومه غربی درعا شدە است. این اقدام و اقدامات مشابە نشان می‌دهد کە فعالیت اسرائیل دیگر به قنیطره یا دامنه‌های جبل‌الشیخ محدود نیست و اکنون به نقاط حساس در حومه غربی درعا نیز گسترش یافته است. این اقدامات را نمی‌توان از عملیات استحکام‌بخشی اسرائیل در روستاهایی مانند العشه و بریقه جدا دانست. تجارب تاریخی نشان می‌دهند کە چنین اقداماتی معمولاً با توجیهات امنیتی آغاز می‌شوند و سپس به‌تدریج به ساختار سیاسی و عمرانی دائمی تبدیل می‌شوند که برچیدن آنها دشوار است. در ارتفاعات گولان، این روند ابتدا با برپایی پایگاه‌های نظامی یا مراکز نظارتی آغاز شدند و سپس به حضور دائمی انجامیدند. بر همین اساس، سخن گفتن از احتمال تبدیل برخی از این نقاط به حضوری بلندمدت با ماهیت شهرک‌سازی، اغراق‌آمیز نیست، بلکه بر تجربه‌های شناخته‌شده در رفتار اسرائیل استوار است. تحولات رویدادە در سویدا را نمی‌توان رویدادهایی منفک از یکدیگر قلمداد کرد، بلکه باید آنها را بخشی از یک سیاست در نظر گرفت که در دو سطح عمل می‌کند. سطح نخست، فشار مستقیم نظامی از طریق نفوذها، ایست‌های بازرسی و استحکامات است. سطح دوم، نفوذ اجتماعی و اقتصادی از طریق دیدارها، وعده‌های حمایت و فرصت‌های کاری،همزمان با هدف تضعیف حضور رسمی دولت انتقالی سوریه، وابستە بە جریانهای اسلامگرای تندرو است. اما سوال مهمی کە در این میان همچنان بە ذهن متبادر می شود، حاکی از وجود استانداردهای دوگانە سیاستهای اسرائیل در منطقە است، کە چرا بە رغم قدرت نظامی، سازماندهی و برنامەهای کردها در روژآوا، اسرائیل حاضر است این دوگانەسازی را در سیاستهای خود ادامە بدهد؟

علی‌اصغر فریدی مناقشه بر سر ادعاهای ترامپ درباره کردها، فراتر از یک جدال رسانه‌ای، بار دیگر اهمیت راهبردی کردستان و احزاب کردستانی را در معادلات ایران را آشکار کردە است. با استناد به ارزیابی‌های درونی منتسب به مقام‌های جمهوری اسلامی، موضع‌گیری‌های پس از جنگ و روایت جیمز جفری، نگرانی از ظرفیت اثرگذاری کردستان همچنان در محاسبات تهران حضوری پررنگ دارد. در مقابل، ناکامی طرح‌های منتسب به واشنگتن نیز نشان می دهد که موانع منطقه‌ای، به‌ویژه نقش ترکیه، همچنان عامل تعیین‌کننده ای در هر سناریوی مبتنی بر تغییر موازنه از مسیر کردستان هستند. در جریان تنش‌های نظامی اخیر میان ایران و آمریکا، بار دیگر توجه به نقش کردهای ایران در تحولات سیاسی و امنیتی جلب شد. حکومت جمهوری اسلامی با وجود تاکیدهای رسمی بر وحدت، نگرانی عمیقی از پتانسیل کردها برای ایجاد تغییر اساسی نشان داده است. این نگرانی ریشه‌دار است و ادعاهای دونالد ترامپ نیز بیش از آنکه بازتاب واقعیت باشد، پوششی بر ناکامی تلاش‌ها برای تغییر به شمار می‌رود. سند قدیمی نگرانی درونی حکومت یکی از اسناد مهم که عمق این نگرانی را نشان می‌دهد، فایل صوتی مکالمه محرمانه مهدی هاشمی با نیک‌آهنگ کوثر در سال ۱۳۹۱ است. در این گفتگو، مهدی هاشمی به نقل از سران نظام اشاره کرد که حکومت با تظاهرات گسترده یا حمله خارجی به آسانی سقوط نمی‌کند، مگر با حمله زمینی از سمت کردستان و با حمایت نیروهای خارجی. این ارزیابی درونی، کردستان را نقطه حساس و بالقوه تهدیدآمیز برای بقای نظام جلوه می‌دهد. حکومت جمهوری اسلامی همواره از پتانسیل سازمان‌یافته کردها آگاه بوده است. سابقه مقاومت، شبکه‌های ارتباطی و موقعیت جغرافیایی مناطق کردنشین، این مناطق را به چالشی جدی تبدیل کرده است. برای همین، سیاست‌های سرکوب شدید و عملیات امنیتی گسترده در این مناطق ادامه داشته است. نشانه‌های ترس در اظهارات مقامات پس از جنگ در جریان جنگ اخیر، نشانه‌های این نگرانی آشکارتر شد. مقامات ارشد حکومت پس از تنش‌ها، اظهاراتی متعدد در حمایت از کردها مطرح کردند که بیشتر بازتاب تلاش برای آرام کردن فضا و پوشاندن نگرانی راهبردی بود. علی لاریجانی با اشاره به تلاش آمریکا برای تحریک برخی اتنیک‌ها، از جمله کردها، تاکید کرد که کردها قومی اصیل و آگاه هستند و فریب وعده‌های واشنگتن را نمی‌خورند. مسعود پزشکیان نیز در شبکه اجتماعی خود از مردم غیور و با شرف کردستان قدردانی کرد که در روزهای حساس پای کار ایستاده‌اند. اسماعیل بقائی، سخنگوی وزارت امور خارجه، نیز گفت مردم کردستان با ایستادگی و شعور سیاسی بالا نقش ارزشمندی در حفاظت از مرزها ایفا کرده‌اند و ایرانیان اعم از کرد و دیگر اقوام به میهن عشق می‌ورزند. این اظهارات هماهنگ، هرچند در ظاهر مثبت است، اما دقیقا به دلیل آگاهی از تاثیرگذاری بالای کردها بیان شده است. حکومت می‌داند که هرگونه تحرک در کردستان می‌تواند پیامدهای گسترده‌ای داشته باشد و برای همین سریعا به تبلیغ وحدت روی آورد. تکرار این پیام‌ها پس از بمباران سنگین مناطق مرزی کردستان از سوی نیروهای آمریکایی و اسرائیلی، نشان‌دهنده تلاش برای مهار احتمالی نارضایتی و جلوگیری از بهره‌برداری خارجی است. تلاش‌های آمریکا، مانع اردوغان و عقب‌نشینی ترامپ در آغاز درگیری‌ها، دونالد ترامپ با برخی رهبران کرد ارتباط برقرار کرد و شایعاتی درباره حمایت هوایی و همراهی مطرح گردید. گزارش‌ها حاکی از بحث‌هایی برای ارسال سلاح و ایجاد جبهه داخلی بود. اما این پروژه با موانع جدی مواجه شد. رجب طیب اردوغان نقش کلیدی در جلوگیری از این همکاری داشت. مقامات کاخ سفید نیز تایید کرده‌اند که فشارهای ترکیه و تماس مستقیم اردوغان با ترامپ، مانع اصلی شد. ترکیه هرگونه تقویت موقعیت کردها را تهدیدی جدی برای خود می‌بیند. ترامپ ابتدا عقب‌نشینی کرد و گفت کردها مردمان خوبی هستند و نمی‌خواهد آنان آسیب ببینند. اما پس از اعلام آتش‌بس، لحن او به طور کامل تغییر کرد. او مدعی شد که سلاح‌هایی ارسال شده بود اما کردها آن را برای خود نگه داشته‌اند. این ادعا را تکرار کرد و حتی گفت کردها اسلحه‌ها را برده‌اند و باید تاوان بپردازند. چنین اظهاراتی بیشتر تلاشی برای سرپوش گذاشتن بر شکست پروژه تغییر به نظر می‌رسد. روایت واقع‌بینانه از درون دولت آمریکا جیمز جفری، نماینده پیشین ترامپ در امور سوریه و عراق، در گفتگویی با ژیار گل، خبرنگار بی‌بی‌سی به این موضوع پرداخت. او تاکید کرد که هرچند بحث‌هایی درباره عملیات از طریق واسطه مطرح شده بود، اما طرح جدی پیگیری نشد. جفری به مخالفت اردوغان و مقامات کرد در هولیر (اربیل) نیز با این موضوع اشاره و گفت ایجاد تحول گسترده با این روش عملا امکان‌پذیر نبود. با استناد بە گفتەهای جفری، متعاقب گفتگوی اردوغان و ترامپ، طرح ارسال سلاح برای کردها و ورود آنها بە جنگ با ایران را لغو میکند. بە موازات گفتەهای جفری، احزاب کردستانی نیز صراحتا ادعاهای ترامپ را رد کردند و از دریافت هرگونه تجهیزات اظهار بی‌اطلاعی کردند. سخنگوی حزب حیات آزاد کردستان، پژاک، ضمن اشارە به تجربه گذشته کردها در روژآوا گفت کە این تجربیات باعث احتیاط بیشتر شده است. این احتیاط، یکی از دلایل اصلی ناکامی تلاش‌های خارجی بود. کردها با ویژگی‌های سازمانی و تجربه خود، به نیرویی تبدیل شده‌اند که حکومت آنها را جدی‌ترین چالش می‌داند. وجود احزاب با سابقه، هماهنگی نسبی و اراده مقاومت، آنان را متمایز کرده است. حکومت با آگاهی از این واقعیت، منابع امنیتی زیادی را صرف کنترل این مناطق می‌کند. بمباران شدید مرزها و شهرهای کردستان در جنگ اخیر نیز نشان داد که برنامه‌ریزان خارجی نیز به همین پتانسیل توجه داشته‌اند. اظهارات لاریجانی، پزشکیان، بقائی و دیگرمقامات ارشد جمهوری اسلامی، دقیقا در این زمینه معنادار است. وقتی مقامات ارشد این‌گونه بر وفاداری و آگاهی کردها تاکید می‌کنند، در واقع تلاش می‌کنند نگرانی درونی خود را مدیریت کنند. آنها می‌دانند که کردها به دلیل انسجام و سابقه، می‌توانند در شرایط خاص تاثیرگذارترین نقش را ایفا کنند. برای همین، پس از هر تنش، سریعا به این نوع پیام‌ها روی می‌آورند تا فضا را آرام کنند. پیامدهای ناکامی پروژه و درس‌های آن ناکامی تلاش برای ایجاد تغییر از مسیر کردستان، عوامل متعددی داشت. فشار اردوغان و مخالفت ترکیه یکی از مهم‌ترین موانع بود که حتی مقامات آمریکایی به آن اشاره کرده‌اند. ترامپ با اتهام‌زنی به کردها، سعی کرد مسئولیت شکست را متوجه دیگران کند. اما این ادعاها با واقعیت‌های میدانی، سخنان مقامات کاخ سفید، مبنی بر عدم تحویل سلاح به کردها، و رد قاطع گروه‌های کرد همخوانی ندارد. حکومت جمهوری اسلامی نیز با وجود این ناکامی، نگرانی راهبردی خود را پنهان نکرده است. تکرار شعارهای وحدت و قدردانی از کردها، بیش از آنکه بیان واقعیت باشد، پوششی برای ترس از تأثیرگذاری بالای آنان است. کردها نشان داده‌اند که بە رغم آنکە تحت فشارهای مختلف قرار دارند، اما همچنان از ظرفیت بالایی برای ایفای نقش در تحولات سیاسی برخوردارند. این سیر زمانی از سال ۱۳۹۱ تا رویدادهای اخیر، تصویری روشن ارائه می‌دهد. حکومت از دیرباز کردها را نقطه حساس می‌بیند و مقامات با اظهارات پس از جنگ تلاش کرده‌اند این نگرانی را مدیریت کنند. ترامپ نیز با ادعاهای خود، نتوانست شکست پروژه را انکار کند. اردوغان با مانع‌تراشی، نشان داد که بازی قدرت‌های خارجی چقدر پیچیده است. کردها با هوشیاری و تجربه تاریخی، در این میان مسیر خود را دنبال کرده‌اند. پتانسیل آنان برای ایجاد تغییر، همچنان عامل مهمی در معادلات آینده است. حکومت با آگاهی از این موضوع، سیاست‌های خود را تنظیم می‌کند و مقاماتی مانند لاریجانی، پزشکیان و بقائی نیز با سخنانشان، ناخواسته بر همین واقعیت تاکید دارند. ادعاهای ترامپ در نهایت بیش از آنکه به کردها ضربه بزند، بر ناکامی تلاش‌های وی برای تغییر دلالت دارد. آنچه که اخیرا اتفاق افتاد، از موضع‌گیرهای سران جمهوری اسلامی تا ادعای چند باره ترامپ در مورد ارسال سلاح به کردها، نشان از آن دارد که کردستان همچنان عنصری کلیدی در تحولات ایران باقی مانده است. حکومت ترس خود را با تبلیغ‌های رسمی پوشش می‌دهد و قدرت‌های خارجی نیز به دلیل موانعی مانند موضع ترکیه، نتوانسته‌اند از این پتانسیل به طور کامل بهره ببرند. آینده به عوامل متعددی بستگی دارد، اما نقش کردها به عنوان نیروی تاثیرگذار، نمی‌تواند نادیده گرفته شود. در پایان باید گفت که اگرچه جیمز جفری می‌گوید که ترامپ در گفتگو با رسانه‌ها، نیمی از واقعیت را می‌گوید، اما به نظر می‌رسد، این بار در مورد ارسال اسلحه برای کردها، حتی آن نیمی از واقعیت را هم نگفته، تا شاید سرپوشی بر عدم تحقق برنامه‌اش در مورد ایران بگذارد.

یک کاروان ترانزیتی ترکیه برای نخستین بار از مسیر سوریه وارد عراق شد. اگرچە این مسیر از سوی بغداد و دمشق گامی مهم برای توسعه تجارت منطقه‌ای قلمداد میشود، اما در اقلیم کردستان با نگرانی‌هایی درباره کاهش نقش گذرگاه ابراهیم خلیل همراه شده است. روز دوشنبه یک کاروان ترانزیتی ترکیه از طریق گذرگاه مرزی گرە‌سپی (تل ابیض) وارد سوریه شد و با عبور از مرز الربیعه موصل وارد عراق شد. این مسیر استراتژیک که از سوی عراق و سوریه یک موفقیت اقتصادی و لجستیکی توصیف شدە است، اقلیم کردستان آن را تضعیف و از کاهش اهمیت گذرگاه ابراهیم خلیل می‌داند. دولت عراق این مسیر جایگزین استراتژیک را در چارچوب سیاست تنوع اقتصادی و تقویت روابط با همسایگان می‌داند. عمر وائلی رئیس هیاتی مرزهای عراق گفت این مسیر ترانزیتی جزئی از راە توسعه بغداد است و عراق را به یک مرکز لجستیک جهانی تبدیل می‌کند. از سوی دیگر اداره کل گمرک و گذرگاەهای مرزی سوریه در اطلاعیەای اعلام نمود کە عبور این کاروان در چارچوب تلاش‌های مستمر برای فعال‌سازی خطوط ترانزیتی بین‌المللی و تسریع جابه‌جایی کالاها میان کشورهای منطقه انجام شده است و این اقدامی به حمایت از اقتصاد ملی و بهبود کارایی زنجیره‌های تأمین و حمل‌ونقل کمک می‌کند. در این خصوص، مازن علوش، مدیر روابط اداره کل گمرک و گذرگاه‌های مرزی سوریه گفت اکنون با از سرگیری کریدور ترانزیتی، سوریه مرکزی لجستیک و نقطه اتصال اقتصاد منطقه است. بە نظر می رسد کە با فعال شدن این مسیر، مرز ابراهیم خلیل دهوک در اقلیم کردستان کنار گذاشته می‌شود. تاثیر گشایش مسیر جدید بر اقلیم کردستان تغییر مسیر ترانزیتی که عراق آن را در چارچوب سیاست خارجی خود ارزیابی می‌کند، مستقیما بر اقتصاد اقلیم کردستان تاثیر می‌گذارد. مرز ابراهیم خلیل علاوه بر اینکه از مهمترین مراکز درآمدی اقلیم کردستان و بە ویژە حزب دموکرات کردستان (PDK) به‌شمار می‌رود، همزمان نیز یک ابزار سیاسی است. به عقیده ناظران، اکنون آنکارا و بغداد از طریق گشایش این مسیر با حذف هولیر (اربیل)، قدرت نفوذ و چانه‌زنی اقلیم را به‌ویژه در برابر بغداد کاهش داده‌اند. سروه محمد عضو کمیسیون اقتصاد پارلمان عراق، نسبت به این چرخش هشدار داد و گفت دولت اقلیم کردستان برای محافظت از تجارت باقیمانده خود با جهان خارج، باید سریعا با بغداد وارد گفتگو شود و در مورد سامانه الکترونیکی آسیکیودا (ASYCUDA) و گذرگاه‌های مرزی به توافق برسد. سامر قاسم داود، مدیرکل اداره گذرگاه‌های مرزی عراق ماه گذشته تاکید کردە بود کە استفاده بغداد از این مسیر جایگزین به نحوه عملکرد گذرگاه‌های اقلیم کردستان مرتبط است. بە گفتە وی: اگر گذرگاه‌های مرزی اقلیم کردستان به سامانه الکترونیکی آسکیودا مجهز و متصل شوند، دیگر نیازی به تجارت از طریق سوریه با ترکیه وجود نخواهد داشت. مسیری فراتر از یک تصمیم اقتصادی گذرگاه مرزی الربیعه در ۲۴ آوریل با حضور مقام‌های سوری و عراقی افتتاح شد. این اقدام پس از اجرای روند ادغام نیروهای دموکراتیک سوریە در ساختار دولتی سوریه شتاب گرفت. این جهتگیری سیاسی می‌تواند مسیر ریلی ترکیه-سوریه-عراق را به یک مسیر لجستیکی یکپارچه تبدیل کند. این کریدور ترانزیتی با مسدودکردن تنگه هرمز از سوی ایران، توجه مقامات عراقی را بیشتر به خود معطوف کرده است. به‌ویژه پس از آنکه اربیل درخواست وزارت نفت دولت فدرال را برای صادرات نفت کرکوک از طریق خط لوله کرکوک–جیهان در خاک اقلیم کردستان را رد کرد. ناظران این مسئله را فراتر از تصمیمی اقتصادی ارزیابی کرده و ابعاد آن را گستردەتر از شکاف داخلی عراق می‌دانند. اکنون اقلیم کردستان در یک موقعیت ابهام و تحت فشار سیاسی قرار دارد که می‌تواند بر جایگاه هولیر در معادلات منطقه تاثیر بگذارد.

اظهارات شیمعون ریکلین، مجری و تحلیلگر شبکه ۱۴ اسرائیل، درباره سناریوی احتمالی عملیات نیروهای ویژه اسرائیل برای دستیابی به ذخایر اورانیوم غنی‌شده ایران، بحران سیاسی و امنیتی در اسرائیل ایجاد کرده است. بخشی از سخنان او پس از پخش، توسط سانسور نظامی حذف شد. مقام‌های اپوزیسیون و امنیتی اسرائیل خواستار تحقیق رسمی درباره احتمال افشای اطلاعات محرمانه شده‌اند. ریکلین اما تاکید کرده است که اظهارات وی، صرفا فرضی بوده و هیچ راز امنیتی را برملا نکرده است. اظهارات مجری و تحلیلگر شبکه ۱۴ اسرائیل، درباره جزئیات احتمالی عملیات اسرائیل علیه برنامه هسته‌ای ایران، موجی از بحران سیاسی و امنیتی در اسرائیل را به راه انداخته و باعث درخواست برای آغاز تحقیقات رسمی درباره احتمال افشای اطلاعات محرمانه شده است. بخشی از این اظهارات پس از پخش برنامه شامگاه دوشنبه توسط سانسور نظامی ارتش اسرائیل از نسخه‌های منتشرشده حذف شد. جنجال از زمانی آغاز شد که شیمعون ریکلین، در یک گفتگوی زنده تلویزیونی درباره سناریوهای احتمالی در صورت ازسرگیری جنگ با ایران صحبت کرد. او در جریان بحث به تاسیسات هسته‌ای اصفهان و نحوه احتمالی دسترسی به ذخایر اورانیوم غنی‌شده ایران اشاره کرد و مدعی شد تمرین‌هایی برای عملیات نیروهای ویژه اسرائیل انجام شده است که شامل یورش کماندوها به تأسیسات اصفهان و خارج‌کردن ذخایر اورانیوم غنی‌شده ایران است. او همچنین گفت این مواد در عمق زیاد دفن نشده‌اند و پس از ورود به مجموعه، می‌توان لوله‌های [حاوی اورانیوم غنی شده] را استخراج کرد. منظور ریکلین سلندرهای مخصوص موسوم به 30B است که برای جابجایی و نگهداری اورانیوم غنی شده در سطوح مختلف استفاده می شود. ذخایر ۴۴۰ کیلوگرمی اورانیوم غنی‌شده ایران همچنان یکی از حساس‌ترین محورهای مذاکرات میان تهران و واشنگتن محسوب می‌شود و اختلاف بر سر محل نگهداری آن یکی از موانع اصلی رسیدن دو طرف به توافق نهایی است. مجری و تحلیلگر شبکه ۱۴ اسرائیل همچنین به این موضوع اشاره کرد که بخشی از این ذخایر احتمالا در سایت‌هایی نگهداری می‌شود که پیش‌تر هدف حملات آمریکا قرار گرفته بودند. اظهارات این مجری تلویزیونی در پخش زنده با واکنش دیگر مهمانان روبرو گشت و به ریکلین هشدار دادە شد که این اطلاعات ممکن است محرمانه باشد چراکه در بیشتر رسانه‌ها منتشر نشده است. پس از پخش این برنامه، رام بن‌باراک و الیعزر اشترن، دو عضو کمیته امور خارجه و امنیت کنست از حزب یش عتید، در نامه‌ای رسمی خواستار برگزاری نشست فوری این کمیته شدند. آنها هشدار داده‌اند که ریکلین ممکن است اطلاعات طبقه‌بندی‌شده را منتشر کرده باشد که می‌تواند به عملیات اسرائیل، همکاری اطلاعاتی با آمریکا و امنیت ملی آسیب بزند. گادی آیزنکوت، رئیس پیشین ستاد ارتش اسرائیل، نیز این اقدام را بی‌مسئولیتی و تجارت با امنیت کشور توصیف کرده و گفته است چنین اطلاعاتی احتمالا از حلقه نزدیک به مقامات ارشد دولت به بیرون درز کرده است. همزمان تصویری از نامه یک دفتر حقوقی اسرائیلی در شبکه‌های اجتماعی منتشر شد که در آن خواستار بررسی قضایی اظهارات ریکلین و احتمال نقض مقررات سانسور نظامی شده‌اند. با این حال، ریکلین تمامی اتهامات را رد کرده و اعلام نمودە است که بحث مطرح‌شده صرفا فرضی بوده است. او در پستی در شبکه X نوشت: هیچ راز امنیتی را فاش نکرده‌ام و تاکید کرده که فقط درباره سناریوهای احتمالی در صورت بازگشت جنگ صحبت کرده است.

محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس شورای اسلامی در اردیبهشت ۱۴۰۵ به عنوان نماینده ویژه جمهوری اسلامی در امور چین منصوب شد. خبرگزاری‌هایی مانند فارس، مهر و تسنیم گزارش دادند که این انتصاب با پیشنهاد مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور، و تایید مجتبی خامنه‌ای، رهبر ایران انجام گرفته است. قالیباف مسئول هماهنگی بخش‌های مختلف حکومت در روابط با چین خواهد بود و سطح اختیارات او نسبت به نمایندگان پیشین متفاوت و احتمالا گسترده‌تر توصیف شده است. تصمیم بە انتصاب محمد باقر قالیباف بە عنوان نمایندە ویژە جمهوری اسلامی در امور چین، تنها چند روز پس از سفر دونالد ترامپ به پکن اعلام شد. قالیباف پیش از این، هدایت تیم مذاکره‌کننده غیرمستقیم با آمریکا در اسلام‌آباد را بر عهده داشت و به عنوان چهره اصلی این پرونده ظاهر شده بود. اما انتقال قالیباف از پرونده غرب به شرق، پرسش‌هایی درباره بازی قدرت داخلی، حاشیه‌سازی احتمالی یا تقسیم وظایف در شرایط فشار خارجی ایجاد کرده است. لاریجانی، معمار نگاه به شرق علی لاریجانی، دبیر سابق شورای عالی امنیت ملی، تا پیش از مرگش، از نقش محوری در سیاست خارجی ایران برخوردار بود. او با سابقه نظامی در جنگ ایران و عراق و تجربه طولانی دیپلماتیک، از مذاکرات هسته‌ای با اروپایی‌ها تا مدیریت توافق ۲۵ ساله با چین، چهره‌ای عمل‌گرا اما محافظه‌کار شناخته می‌شد. لاریجانی به عنوان نماینده ویژه در امور چین، نقش کلیدی در پیشبرد قرارداد راهبردی با پکن داشت و آن را نقشه راه بلندمدت همکاری توصیف می‌کرد. در سال‌های پایانی، لاریجانی در مدیریت دیپلماتیک بحران‌ها و هماهنگی میان نهادها فعال بود. مرگ او در حمله هوایی اسرائیل و آمریکا در اسفند ۱۴۰۴، خلا مهمی در ساختار تصمیم‌گیری به وجود آورد و به عنوان یکی از سنگین‌ترین ضربات به رهبری میانی حکومت پس از تحولات اخیر ثبت شد. خلا پس از لاریجانی و انتصاب قالیباف مرگ لاریجانی گزینه‌های انعطاف‌پذیر دیپلماتیک را محدود کرد و وزن بیشتری به نهادهای نظامی بخشید. در این فضا، انتصاب قالیباف دو ماه پس از کشته شدن لاریجانی رخ داد. قالیباف با سابقه فرماندهی در سپاه، نیروی انتظامی، شهرداری تهران و ریاست مجلس، فردی اجرایی با شبکه گسترده داخلی به شمار می‌رود. او همچنان رئیس مجلس باقی مانده و این سمت را به عنوان مسئولیت اضافی بر عهده گرفته است. چین به عنوان بزرگ‌ترین شریک تجاری ایران، خریدار اصلی نفت تحت تحریم و سرمایه‌گذار بالقوه در پروژه‌های زیرساختی، برای تهران اهمیت حیاتی دارد. توافق ۲۵ ساله ایران و چین، منبع حیاتی اقتصادی مهمی را در شرایط تحریم برای بقای جمهوری اسلامی ایران فراهم کرده است. قالیباف پیش از انتصاب بە این سمت، در شبکه ایکس با اشاره به سخنان شی جین‌پینگ، بر موضعی هم‌راستا با روایت پکن رادر خصوص نظم جدید جهانی تاکید کرده بود. تحلیل سناریوها، تنزل، ارتقا یا تعادل؟ انتصاب قالیباف به منصب نمایندەگی ویژه جمهوری اسلامی در امور چین را می‌توان از چند منظر متفاوت تفسیر کرد. از یک سو این انتصاب می‌تواند به مثابه تنزل درجه یا حاشیه‌سازی قالیباف قلمداد شود. چهره‌ای که تا اندکی پیش در کانون مذاکرات ایران با آمریکا قرار داشت، اکنون به پرونده شرق منتقل شده است. این جابه‌جایی می‌تواند نشانه رقابت‌های جناحی میان دولت پزشکیان و مراکز قدرت بالادستی باشد که تلاش می‌کنند تعادل را حفظ کنند و افراد را از پرونده‌های بسیار حساس دور نمایند. سناریوی دیگر این جابجایی می‌تواند به معنای تمرکز استراتژیک باشد. در جهان چندقطبی و با توجه به فشارهای احتمالی دولت ترامپ، تقویت روابط با چین اولویت اصلی است. قالیباف با وزن سیاسی و قابلیت هماهنگی بالا، گزینه مناسبی برای تسریع اجرای توافق ۲۵ ساله، جذب سرمایه‌گذاری و دور زدن تحریم‌ها به شمار می‌رود. سطح اختیارات گسترده‌تر او نیز جدیت حکومت در قبال پکن را نشان می‌دهد. از طرفی هم واقعیت می‌تواند در میانه این دو تفسیر باشد، تقسیم کار تاکتیکی همراه با مدیریت قدرت داخلی. حکومت جمهوری اسلامی همزمان به حفظ کانال با غرب برای جلوگیری از تشدید بحران نیاز دارد و باید جبهه شرق را نیز تقویت کند. با این حال، اگر تفسیر آخر درست باشد، جابه‌جایی‌های مکرر نمایندگان ویژه از لاریجانی به رحمانی فضلی و اکنون قالیباف، ممکن است سیگنال ناپایداری و عدم ثبات به پکن بدهد. چین به ثبات و پیش‌بینی‌پذیری و اجرای عملی توافقات علاقه‌مند است، نه به بازیگرانی که هر چند ماه جابه‌جا می‌شوند. چالش‌ها و چشم‌انداز قالیباف تجربه دیپلماتیک مستقیم لاریجانی را ندارد و موفقیت او به نتایج ملموس، از جمله افزایش واقعی فروش نفت، ورود سرمایه چینی به پروژه‌ها، پیشرفت کریدورهای اقتصادی و کمک پکن در برابر فشارهای غربی نیاز دارد. در غیر این صورت، این انتصاب بیشتر به عنوان مانور داخلی تلقی خواهد شد. این تحولات آینه چالش‌های عمیق‌تر جمهوری اسلامی است. ایجاد توازن دشوار میان نگاه ایدئولوژیک به شرق و ضرورت‌های واقع‌بینانه مذاکره با غرب، مدیریت رقابت‌های داخلی بر سر نفوذ، و تلاش برای بقا در شرایط جنگ، تحریم و خلا رهبری پس از مرگ چهره‌های کلیدی از جملە این موارد می باشند. تاکنون حکومت توانسته ثبات نسبی حفظ کند، اما هزینه‌ها بالا بوده و حلقه مدیران باتجربه نازک‌تر شده است. قالیباف همچنان بازیگر مهمی است، اما آینده نشان خواهد داد آیا این انتصاب صرفا ادامه سیاست شرق‌گرایی است یا نشانه‌ای از بازتعریف نقش‌ها در یک ساختار قدرت شکننده.

بعد از تعویق حملە بە ایران از سوی دونالد ترامپ، تقابل راهبردی میان دو کشور وارد مرحله‌ای فراتر از جنگ مستقیم گشتە و به نبردی چندلایه بر سر بازدارندگی، فرسایش اقتصادی و کنترل معادلات منطقه‌ای تبدیل شده است. تلاش ایران در راستای بازسازی توان موشکی، تطبیق تاکتیک‌های دفاعی و تهدید مسیرهای حیاتی انرژی قرار گرفتە است و هم‌زمان آمریکا از طولانی شدن جنگ، دشواری نابودی زیرساخت‌های زیرزمینی ایران و افزایش هزینه‌های سیاسی و اقتصادی نگران است. در حالی که جهان در انتظار تصمیم بعدی ترامپ است، مقام‌های نظامی آمریکا هشدار داده‌اند که تصمیم رئیس جمهور آمریکا برای به تعویق انداختن حملات علیه ایران ممکن است یک اقدام فریبکارانه باشد. این مقام‌ها اذعان کرده‌اند تهران توانسته است مقاومت قابل‌توجهی را از خود نشان دهد، اقتصاد جهانی را تهدید کند و از آتش‌بس برای آماده شدن جهت ازسرگیری جنگ استفاده کند. نزدیک به سه ماه از آغاز جنگ با ایران گذشته است و حکومت اسلامی در تهران هم توانایی بالایی در مقاومت از خود نشان داده و هم ثابت نمودە است که می‌تواند خسارت‌های بزرگی به منطقه و اقتصاد جهانی وارد کند. این ارزیابی را مقام‌های نظامی آمریکا، پس از آنکه دونالد ترامپ اعلام کرد حمله‌ای را که قرار بود روز سه‌شنبه انجام شود، به تعویق انداخته است، در گفت‌وگو با نیویورک‌تایمز مطرح کردند. در اسرائیل نیز مقام‌ها تحولات را از نزدیک دنبال می‌کنند. اسرائیلی‌ها که مانند دیگر مردم جهان عمدتاً از طریق پست‌های رئیس‌جمهور آمریکا در شبکه‌های اجتماعی در جریان تحولات قرار می‌گیرند، در برابر این وضعیت نامطمئن عملاً ناتوان مانده‌اند و به تصمیم‌های رهبر کشوری دیگر وابسته هستند. روزنامە آحارنوت در این بارە با اشارە بە وضعیت بغرنج کنونی در اسرائیل نوشتە است کە در اسرائیل، هیچ‌کس نمی‌داند چه اتفاقی رخ خواهد داد. چند مقام آمریکایی نیز در گفت‌وگو با نیویورک‌تایمز هشدار دادند که آخرین اظهارات ترامپ ممکن است بخشی از یک عملیات فریب باشد و او همچنان حملات برنامه‌ریزی‌شده را اجرا کند. پیش‌تر نیز قرار بود مذاکراتی میان آمریکا و ایران در ماه فوریه برگزار شود، اما در نهایت جنگ آغاز شد. ترامپ از زمان اعلام آتش‌بس در هفتم آوریل، بارها از احتمال ازسرگیری حملاتی که می‌تواند آمریکا را وارد جنگی تازه، پرهزینه و نامحبوب کند، عقب‌نشینی کرده است. اما با وجود محاصره‌ای که نیروهای آمریکایی در تنگه هرمز اعمال کرده‌اند، ایران هیچ نشانه علنی ای را از فروپاشی یا حرکت به‌سوی دادن امتیازهای عمده در مذاکرات نشان نداده است. نتایج یک نظرسنجی تازه نیویورک‌تایمز نشان می‌دهد ۶۴ درصد از رأی‌دهندگان معتقدند تصمیم ترامپ برای ورود به جنگ با ایران اشتباه بوده و بیشتر شرکت‌کنندگان نیز از هزینه‌های اقتصادی این درگیری ناراضی هستند. گزارش‌ها حاکی از آن است کە ایران در شش هفته‌ای که از پایان تبادل آتش می‌گذرد، از این فرصت برای حفاری دوباره ده‌ها سایت موشک‌های بالستیک، انتقال پرتابگرهای متحرک و همچنین تغییر تاکتیک‌های نظامی خود برای مقابله با حملات احتمالی جدید استفاده کرده است. یک مقام نظامی آمریکایی که با نیویورک‌تایمز گفت‌وگو کرده است، اعلام داشتە کە بسیاری از موشک‌های بالستیک ایران در غارهای عمیق زیرزمینی و تأسیساتی قرار داشتند که در دل کوه‌های گرانیتی ساخته شده‌اند و نابودی آن‌ها برای جنگنده‌های آمریکایی بسیار دشوار است. او افزودە است کە آمریکا در بسیاری موارد به‌جای نابودی مستقیم این سایت‌ها، مناطق اطراف آن‌ها را بمباران نمودە است تا ورودی‌ تونلها را فرو ریختە و دفن کند، اما ایران شمار زیادی از این سایت‌ها را دوباره حفاری کرده است. ایران الگوهای پروازی آمریکا را بررسی کرده است به گفته این مقام، فرماندهان ایرانی احتمالاً با کمک روسیه الگوهای پرواز جنگنده‌ها و بمب‌افکن‌های آمریکایی را بررسی کرده‌اند. او هشدار دادە است کە سرنگونی یک جنگنده F-15E در ماه گذشته و حمله‌ای که به یک جنگنده F-35 آسیب رساند، نشان میدهد کە تاکتیک‌های پروازی آمریکا تا چه اندازه قابل پیش‌بینی شده و همین موضوع به ایران امکان داده بهتر در برابر آن‌ها دفاع کند. این مقام نظامی همچنین گفتە است کە با وجود آنکه پنج هفته بمباران شدید رهبر و شمار فراوانی از فرماندهان ایرانی را از میان بردە است، اما نتیجه جنگ بە شکل‌گیری دشمنی سرسخت‌تر و مقاوم‌تر منجر شدە است. در خلال آتش بس، جمهوری اسلامی ایران نیروهای باقی‌مانده خود را بازآرایی کرده و این نیروها معتقدند می‌توانند در برابر آمریکا، هم از طریق انسداد تنگه هرمز، با حمله به زیرساخت‌های انرژی کشورهای همسایه خلیج فارس و هم با تهدید جنگنده‌های آمریکایی نیروهای آمریکا را بە چالش بکشند. در همین حال، یعقوب عمیدرور، رئیس پیشین شورای امنیت ملی اسرائیل، در گفت‌وگو با وای‌نت اظهار داشتە است کە ایرانی‌ها نمی‌توانند ابزارهای موجود روی صفحه شطرنج را تغییر دهند. او افزودە است کە ایران آماده است، اما آمریکا برخلاف ایران تحت فشار نیست. به گفته او، محاصره‌ای که آمریکا علیه ایران اعمال نمودە است، مشکلات بسیار جدی را در داخل ایران ایجاد و آمریکایی‌ها تنها بخش بسیار کوچکی از پیامدهای این بحران را احساس می‌کنند. عمیدرور در این بارە اظهار داشتە است در صورتیکە عملیات نظامی جدیدی انجام شود، این حملات تأسیسات هسته‌ای و موشکی را هدف قرار خواهد داد. اما نمی‌داند کە آیا این عملیات تا حد دستیابی به اورانیوم غنی‌شده پیش خواهد رفت یا نه، اما هرآنچه باقی مانده هدف قرار خواهد گرفت. به گفته او، پس از ارزیابی دقیق خسارت‌ها، مشخص شده چه اهداف دیگری باید نابود شوند و احتمالاً حملاتی انجام خواهد شد که ضربه‌ای شدید به حکومت ایران وارد کند. پاسخ احتمالی ایران به حملات جدید نیویورک‌تایمز در گزارشی دیگر به‌طور مفصل سناریوهای احتمالی واکنش ایران به ازسرگیری جنگ از سوی آمریکا را بررسی کرده است. حمیدرضا عزیزی، کارشناس مسائل امنیتی ایران در مؤسسه آلمانی امور بین‌الملل و امنیت، به این روزنامه گفت ایران در دور نخست درگیری‌ها خود را برای جنگی طولانی‌مدت در حدود سه ماه آماده کرده بود و به همین دلیل استفاده از موشک‌ها را محدود کرد تا بتواند جنگی فرسایشی را ادامه دهد. او در این بارە اظهار داشتە است کە در صورت آغاز مجدد جنگ، رهبران ایران انتظار دارند درگیری جدید کوتاه اما بسیار شدید باشد و حملات هماهنگ و سنگینی علیه زیرساخت‌های انرژی ایران انجام شود. به همین دلیل، ایران ممکن است در دور تازه درگیری‌ها روزانه ده‌ها یا حتی صدها موشک شلیک کند. از سوی دیگر، کشورهای حاشیه خلیج نیز باید خود را برای تشدید حملات آماده کنند و اگر زیرساخت‌های اصلی هدف قرار گیرند، تمام اقتصاد جهانی پیامدهای آن را احساس خواهد کرد. علاوه بر این، ایران همچنین ممکن است تلاش کند کنترل تنگه باب‌المندب، آبراه باریکی که دریای سرخ را به خلیج عدن متصل می‌کند و حدود یک‌دهم تجارت جهانی از آن عبور می‌کند، در دست بگیرد. این آبراه در مجاورت مناطقی قرار دارد که تحت کنترل حوثی‌های مورد حمایت ایران در یمن هستند. مطالبات و تهدیدهای ایران در همین حال، معاون وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی ایران نیز اظهار داشتە است کە تازه‌ترین پیشنهادی که به ایالات متحده منتقل شده است، حاوی لغو تحریم‌ها، آزادسازی دارایی‌های مسدودشده و پایان دادن به محاصره است. به گفته او، ایران این توافق را شامل پایان جنگ در همه جبهه‌ها، از جمله لبنان، و خروج نیروهای آمریکایی از مناطق نزدیک به ایران قلمداد می کند. ابراهیم رضایی، سخنگوی کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس ایران، نیز در این بارە اظهار داشتە است کە هرگونه تجاوز علیه ایران با پاسخی شدیدتر روبه‌رو خواهد شد. او افزودە است کە ایران برای همه سناریوها آماده است و آمریکایی‌ها باید یا در برابر دیپلماسی و شروط تهران تسلیم شوند یا در برابر قدرت موشک‌های ایران سر فرود آورند. او همچنین مدعی شد تنگه هرمز هرگز به وضعیت گذشته باز نخواهد گشت و هیچ قدرتی بدون رضایت ایران نخواهد توانست آن را باز کند. وضعیت بغرنج منطقە و اقدامات جمهوری اسلامی ایران نشان می‌دهد کە تقابل ایران و آمریکا وارد مرحله‌ای فراتر از جنگ مستقیم شده و به نبردی چندلایه بر سر بازدارندگی، فرسایش اقتصادی و کنترل معادلات منطقه‌ای تبدیل شده است. ایران با بازسازی زیرساخت‌های موشکی، تطبیق تاکتیک‌های دفاعی و تهدید مسیرهای حیاتی انرژی، در تلاش است هزینه هرگونه حمله جدید را برای آمریکا و متحدانش افزایش دهد. از همین‌رو، بە نظر می رسد کە ترامپ، نهادهای نظامی و اندیشکدەهای آمریکایی و اسرائیلی در حال احتساب پیامدهای پیش بینی شدە و ناشدە حملە مجدد بە ایران باشند.

برآوردهای امنیتی و رسانه‌ای در اسرائیل نشان می‌دهد کە بخشی از نهادهای نظامی و اطلاعاتی این کشور، برخلاف فضای سیاسی حاکم، محاصره اقتصادی و دریایی ایران را مؤثرتر از بازگشت فوری به جنگ ارزیابی می‌کنند. این محافل معتقدند حمله محدود نظامی، نه به فروپاشی نظام ایران منجر می‌شود و نه توان هسته‌ای آن را به‌طور کامل از بین می‌برد. همزمان، اظهارات ناگهانی ترامپ درباره آمادگی برای حمله، ارتش اسرائیل را غافلگیر کرده و شکاف میان محاسبات سیاسی و ارزیابی‌های حرفه‌ای در تل‌آویو را آشکار ساخته است؛ شکافی که همزمان با تداوم جنگ رسانه‌ای و روانی علیه ایران عمیق‌تر می‌شود. در اسرائیل، ارزیابی‌ها با خواسته‌های سیاسی همسو شده و انتظار می‌رود ایالات متحده آمریکا، بار دیگر جنگ علیه ایران را از سر بگیرد. همزمان، وضعیت آماده‌باش در حوزه‌های مختلف برقرار شده است. نهادهای رسمی اسرائیل هرگونه توافق با ایران را یک تحول منفی ارزیابی می‌کنند، زیرا معتقدند تهران در مدت کوتاهی توان خود را بازسازی خواهد کرد و بار دیگر با انگیزه انتقام‌جویانه به تهدیدی علیه اسرائیل تبدیل می‌شود. همچنین در اسرائیل این تصور وجود دارد که ازسرگیری جنگ علیه ایران، آزادی عمل بیشتری را برای این کشور در لبنان ایجاد خواهد کرد، زیرا این کشور جنگ با لبنان را فرسایشی و موقعیت خود را سردرگم ارزیابی میکند. در کنار ملاحظات راهبردی، بنیامین نتانیاهو ازسرگیری جنگ در جبهه‌های ایران، لبنان و غزه را فرصتی برای ترمیم جایگاه سیاسی خود قلمداد کردە و امیدوار است این روند، آن هم در آستانه انتخابات سراسری زودهنگامی که برای او سرنوشت‌ساز تلقی می‌شود، مانع کنار رفتن او از قدرت شود. با این حال، محافل غیررسمی در اسرائیل نسبت به نیت‌های دونالد ترامپ و امکان دستیابی به نتیجه‌ای تعیین‌کننده از طریق جنگی سریع که تأسیسات آب، برق و زیرساخت‌ها را هدف قرار دهد، تردید دارند. گیورا آیلاند، مشاور پیشین امنیت ملی اسرائیل و ژنرال ذخیره، اعلام کرد چنین جنگ سریعی ایران را وادار به تسلیم نخواهد کرد. او امروز در گفت‌وگو با رادیوی رسمی عبری‌زبان گفت محاصره اقتصادی در شرایط کنونی از جنگ علیه ایران مؤثرتر است. پیش از او نیز تامیر هایمن، رئیس مؤسسه مطالعات امنیت ملی دانشگاه تل‌آویو، در پژوهشی مفصل همین دیدگاه را مطرح کرده بود. شماری از تحلیلگران برجسته، از جمله عاموس هرئیل و رون بن‌یشای، نیز ارزیابیهای مشابهی را ارائه کرده و اعلام داشتەاند کە ترامپ اکنون در وضعیتی دشوار قرار گرفته است. روزنامە هاآرتص نیز امروز به نقل از منابعی در ارتش اسرائیل نوشت این منابع، از اظهارات ترامپ مبنی بر اینکه تنها حدود یک ساعت قبل از اجرای حمله نظامی علیه ایران آن را تعلیق نمودە است، غافلگیر شده‌اند، زیرا برآورد آن‌ها این بود که، صرف‌نظر از سطح بالای آماده‌باش برای احتمال بازگشت درگیری‌ها، زمان هرگونه حمله از پیش و به‌صورت کامل با اسرائیل هماهنگ خواهد شد. در همین چارچوب، عودید عیلام، رئیس پیشین بخش مبارزه با تروریسم در موساد و پژوهشگر مرکز امور خارجی و امنیتی قدس، امروز در گفت‌وگو با رادیوی رسمی عبری‌زبان گفت محاصره دریایی و اقتصادی ایران مؤثرترین ابزار موجود است. او برآورد کرد اگر این روند دو ماه دیگر ادامه پیدا کند، اقتصاد ایران به مرحله‌ای خواهد رسید که بازگشت از آن ممکن نخواهد بود. به گفته عیلام، حکومت ایران تا حد زیادی به صادرات نفت از طریق تنگه هرمز وابسته است و فشار مستمر بر صادرات نفتی، این کشور را با فرسایش شدید اقتصادی روبه‌رو خواهد کرد. در رابطە وی همچنین هشدار داد هرگونه توافق با تهران ممکن است از طریق تزریق میلیاردها دلار به خزانه حکومت ایران، به بقای آن کمک کند. هاآرتص نیز در این بارە نوشتە است کە سناریوی تغییر حکومت در ایران در شرایط کنونی مطرح نیست، زیرا ایران بیش از آنچه انتظار می‌رفت انعطاف‌پذیری نشان داده است. این روزنامه افزود ارتش اسرائیل همچنان برای ازسرگیری حملات علیه ایران آماده می‌شود و از زمان‌بندی اعلام‌شده از سوی ترامپ شگفت‌زده شده است. اگرچە این گزارش نیز، مانند ده‌ها گزارش دیگری که هر روز منتشر می‌شوند، در چارچوب آنچه کە می‌توان آن را جنگ رسانه‌ای توصیف کرد، منتشر شده است. با این وجود، مجموعه‌ای از گزارش‌های اسرائیلی که امروز چهارشنبه و همچنین در روزهای اخیر منتشر شده‌اند، تأکید می‌کنند کە ارتش اسرائیل همچنان همراه با ارتش آمریکا برای ازسرگیری حمله به ایران آماده می‌شود. با این حال، به نوشته هاآرتص، فرماندهی ارتش از اظهارات دونالد ترامپ در روز گذشته مبنی بر نزدیک بودن زمان ازسرگیری حمله، غافلگیر شده است. بر اساس گزارش هاآرتص، ارتش اسرائیل از سخنان ترامپ که گفته بود تنها یک ساعت تا آغاز حمله آمریکا به ایران باقی مانده، شگفت‌زده شده است. منابع نظامی به این روزنامه گفته‌اند ارتش انتظار داشته زمان حمله از پیش و به‌صورت دقیق با اسرائیل هماهنگ شود، بدون توجه به سطح بالای آمادگی برای احتمال بازگشت درگیری‌ها. این روزنامه همچنین اشارە نمودە است کە ارتش اسرائیل خود را برای احتمال بازگشت آمریکا به جنگ و تصمیم واشنگتن برای آغاز حمله‌ای جدید در آینده نزدیک آماده می‌کند و ممکن است کە این حملە، حتی پیش از پایان مهلتی انجام شود که ترامپ به ایران داده است. ترامپ روز گذشته گفته بود ایران تنها چند روز فرصت دارد پیش از آنکه جنگ از سر گرفته شود. هاآرتص همچنین به نقل از منابع نظامی اسرائیلی نوشتە است کە در این مرحله روشن شده است که ازسرگیری عملیات آمریکا علیه ایران می‌تواند تقریبا بلافاصله به ورود مستقیم اسرائیل به جنگ منجر شود. این وضعیت به معنای بازگشت سریع جبهه داخلی اسرائیل به شرایط آماده‌باش موشکی، شلیک موشک به سوی اسرائیل و افزایش سطح آماده‌باش در تمامی نهادهای امنیتی خواهد بود. با این حال، به نوشته روزنامه، در داخل ارتش اسرائیل و نهادهای امنیتی درباره دستاوردهای احتمالی بازگشت به جنگ گسترده اختلاف‌نظر وجود دارد. در ادامه این گزارش آمده است کە برخی منابع نسبت به این فرضیه تردید دارند که ادامه حملات بتواند به فروپاشی حکومت ایران یا نابودی کامل ذخایر اورانیوم غنی‌شده این کشور منجر شود. منابعی نیز در مراکز امنیتی گفته‌اند کە احتمال دارد رهبری سیاسی اسرائیل از پیش در جریان قصد آمریکا برای حمله در روز سه‌شنبه قرار گرفته باشد، اما این اطلاعات به‌صورت مشخص به ارتش منتقل نشده است. به گفته این منابع، هیچ هشدار قبلی مبنی بر اینکه قرار بوده حمله دو روز پیش انجام شود، صادر نشده بود.