گاردین: نافرمانی مدنی زنان در ایران علیه حجاب اجباری به کنشی جمعی بدل شدە است

روزنامه بریتانیایی گاردین در گزارشی به گسترش نافرمانی مدنی زنان در ایران در برابر حجاب اجباری پرداخته است. زنانی که در این گزارش میدانی، که روز چهارشنبه ۲۴ دسامبر منتشر شده، با آنها مصاحبه شده‌ است، می‌گویند با وجود تشدید فشارهای امنیتی، تغییر نگرش اجتماعی و فرسایش توان حکومت در اعمال قانون، باعث شده است ورود آنها به عرصه عمومی با پوشش اختیاری، بیش از پیش به کنشی جمعی و نمادین در خیابان‌ها و شبکه‌های اجتماعی تبدیل شود.

روزنامه گاردین در گزارشی میدانی از تهران، به شمار فزاینده‌ای از زنان جوان جلب توجه کرده است که به‌طور آشکار قوانین حکومتی حجاب اجباری را نادیده می‌گیرند و با انتشار ویدئوهایی در شبکه‌های اجتماعی، خود را در حال رفت‌وآمد بدون حجاب نشان می‌دهند.

گزارش تاکید می‌کند این نافرمانی بیش از سه سال پس از کشته‌شدن ژینا امینی، در بازداشتگاه گشت ارشاد که بزرگ‌ترین موج اعتراض‌های سراسری سال‌های اخیر در ایران را رقم زد، بیش از پیش گسترش یافته است.

گاردین در ادامه به قانون موسوم به حجاب و عفاف اشاره می‌کند که سال گذشته در مجلس شورای اسلامی تصویب شد، اما بعدا گفته شد که به دستور شورای عالی امنیت ملی ایران و به دلیل نگرانی حکومت از پیامدهای آن، اجرای این قانون متوقف شده است.

بر اساس این قانون زنانی که به ترویج برهنگی، بی‌عفتی، کشف حجاب یا پوشش نامناسب متهم شوند، با مجازات‌هایی چون جریمه‌های سنگین مالی، شلاق و حتی احکام زندان پنج تا ۱۵ ساله برای تکرار تخلفات مواجه می‌شوند.

هم‌زمان، مقام‌های حکومتی با راه‌اندازی یک سامانه گزارش‌دهی، از شهروندان خواسته‌اند تا به‌عنوان «ناظران حجاب» موارد تخلف را گزارش کنند.

با این حال، به نوشته گاردین، اظهارات اخیر علی خامنه‌ای رهبر جمهوری اسلامی ایران درباره ضرورت حجاب و تشدید برخوردهای امنیتی، نتوانسته است روند نافرمانی را متوقف کند.

خامنه‌ای در ماه دسامبر حجاب را برای حفظ کرامت زن و مهار امیال جنسی خطرناک ضروری دانست. برخی ناظران،  این سخنان را آغازگر دور تازه‌ای از فشارها تلقی کرده بودند.

تنها چند روز بعد، برخوردهای امنیتی شدت گرفت و چند نفر از برگزارکنندگان یک مسابقه ماراتن در جزیره کیش به‌دلیل اجازه دادن به حضور زنان بدون حجاب بازداشت شدند.

در گفت‌وگو با گاردین، شماری از زنان ساکن تهران می‌گویند فضای اجتماعی تغییر کرده و ترس گذشته تا حد زیادی فرو ریخته است. هدی (نام مستعار، اسامی این گزارش تغییر کرده‌اند)، روزنامه‌نگاری ساکن تهران، می‌گوید:

ما هیچ‌وقت به اجازه رهبر برای انتخاب پوشش نیاز نداشتیم. آنچه امروز در خیابان‌ها می‌بینید، نتیجه بی‌اعتنایی مردم به این دستورات است.

او اضافه می‌کند که حکومت درگیر بحران‌های بزرگ‌تری مانند کمبود آب، اعتراض‌های کارگری و پیامدهای درگیری نظامی با اسرائیل است و مسئله حجاب به ابزاری برای منحرف‌کردن افکار عمومی تبدیل شده است.

به باور برخی از مصاحبه‌شوندگان، اگرچه احتمال بازداشت‌های پراکنده وجود دارد، اما حکومت از بازداشت‌های گسترده پرهیز می‌کند. هدی می‌گوید:

تجربه اعتراض‌های قبلی نشان داد که سرکوب جمعی، هزینه بین‌المللی بالایی برای حکومت دارد.

گلنار، هنرمند تجسمی ساکن تهران، نیز به گاردین گفته است که نسل جوان قصد بازگشت به هنجارهای پیشین را ندارد. او از ثبت صحنه‌هایی می‌گوید که در آن نوجوانان به تذکر مأموران پلیس بی‌اعتنا هستند.

به گفته او، حکومتی که تحت فشار تحریم‌ها و پیامدهای جنگ تضعیف شده است، به تصویرسازی مثبت نیاز دارد و نمی‌تواند خطر انتشار تصاویر وایرالی از بازداشت زنان را بپذیرد.

با این حال، او اعتراف می‌کند که ترس بازداشت همچنان وجود دارد، اما کنش جمعی را راهی برای کاهش هزینه فردی می‌داند.

در بخش دیگری از گزارش، گاردین به فعالیت‌های اعتراضی غیررسمی اشاره می‌کند.

شقایق، ۲۲ ساله، عضو یک باشگاه موتورسواری زنانه در تهران است؛ در حالی که زنان در ایران امکان دریافت گواهینامه موتور ندارند. او می‌گوید گروه آنها هر هفته موتورسواری می‌کند و برخورد پلیس نسبت به گذشته بسیار کمرنگ‌تر شده است.

شقایق تأکید می‌کند که دیگر حتی خارج از موتورسواری هم روسری نمی‌پوشد و بازگشت به گذشته را نادیده‌گرفتن فداکاری‌های جامعه می‌داند.

این گزارش می‌افزاید که تغییر نگرش‌ها محدود به تهران نیست.

لیلا، صاحب کسب‌وکاری در شیراز، می‌گوید فضای شهرش پرنشاط‌تر از همیشه است. او تاکید می‌کند که افزایش تعداد زنانی که با پوشش اختیاری بیرون می‌آیند، نشانه شجاعت زنان است، نه اصلاحات حکومتی.

در مقابل، زرین، دانشجویی از کردستان، هشدار می‌دهد که اگرچه حضور گشت ارشاد در این منطقه کمتر است، اما فشار بر اساس هویت اتنیکی ادامه دارد و تشدید برخوردها در تهران می‌تواند بهانه‌ای برای بازداشت‌های گسترده در کردستان ایران شود.

در پایان، گاردین به نقل از اسکایلر تامپسون، معاون مدیر سازمان فعالان حقوق بشر در ایران، می‌نویسد که حکومت ایران توان اجرای یکدست و مداوم قوانین حجاب را ندارد و شاید در برابر فشارهای داخلی و بین‌المللی تمایلی به رویارویی مستقیم با زنان نشان نمی‌دهد.

او می‌گوید در شرایطی که فضای سیاسی، اقتصادی و امنیتی شکننده است، حتی یک جرقه کوچک می‌تواند به ناآرامی‌های تازه منجر شود.