Search this site

علی خامنه‌ای در واپسین سال‌های رهبری‌اش بیش از هر زمان دیگر به شخصیت اُدیپ در تراژدی سوفوکلس شباهت یافته است؛ پادشاهی که برای فرار از تقدیر شوم جنگید، اما درست در همان مسیر، گرفتار حقیقتی ویرانگر شد: اسرائیلی که قرار بود نابود شود، امروز در قلب ساختار امنیتی جمهوری اسلامی لانه کرده است. تراژدی اُدیپ، نوشته سوفوکلس، یکی از کهن‌ترین روایت‌های بشر از سرنوشت محتوم، کورشدن در برابر حقیقت و انکار واقعیت است. اُدیپ، مردی بود که برای فرار از پیشگویی شوم، تمام عمرش را صرف گریز کرد، اما درست همان‌جا که خیال می‌کرد اختیار دارد، به همان دام افتاد. او پدرش را کشت و با مادرش ازدواج کرد. هنگامی که حقیقت برملا شد، اُدیپ چشمانش را کور کرد و در انزوای تلخ فرو رفت. امروز در تهران، علی خامنه‌ای به‌عنوان رهبر جمهوری اسلامی ایران، سرنوشتی تراژیک شبیه اُدیپ را تجربه می‌کند. او هشتادوشش ساله است، پیر و فرسوده، در حالی‌که تمام آرزوها و برنامه‌هایش یا ناکام مانده یا به ضد خود بدل شده است. بیش از چهار دهه جنگید تا نظامش را «دژ مقاومت در برابر اسرائیل» بنامد، اما در واپسین سال‌های عمر، با حقیقتی مواجه شده است که از آن گریزی نیست، یعنی نفوذ اسرائیل به قلب همان نظامی که با هزاران محاسبه و ابزار امنیتی ساخته بود. خامنه‌ای در تمام دوران رهبری‌اش، خود را رهبر «امت اسلامی» در نبرد با اسرائیل معرفی کرد. شعار نابودی اسرائیل به یکی از ستون‌های ایدئولوژی نظام فکری و اجرایی او بدل شد. او گمان می‌کرد با حمایت از گروه‌های نیابتی، با صدور انقلاب و با «سیاست مقاومت»، می‌تواند اسرائیل را در محاصره بگذارد. این همان جایی است که او همچون اُدیپ، سرنوشت خویش را رقم زد: همه مسیرها را بر اساس یک پیشگویی سیاسی چید، غافل از اینکه همان مسیر به پایان محتوم او منتهی خواهد شد. ازدواج اُدیپ با مادرش، نه تنها یک گناه فردی، که تمثیلی از بازگشت سرنوشت به خانه بود؛ فاجعه‌ای که از درون بنیاد خانواده را فروپاشید. خامنه‌ای نیز، در پایان کار، با اسرائیلی مواجه است که نه بیرون از مرزها، بلکه درون خانه، در بطن ساختار امنیتی ایران لانه کرده است. ترور فرماندهان ارشد سپاه در قلب تهران، انفجارهای پیاپی در مراکز حساس، سرقت اسناد محرمانه هسته‌ای از انبارهای اطلاعاتی و نفوذ تا سطح تصمیم‌سازی‌های کلیدی، نشان می‌دهد دشمنی که او وعده داده بود «در چند سال آینده محو خواهد شد»، حالا در درون نظام آشیان کرده است. این همان ازدواج شوم اُدیپ با مادر است: پیوندی ناخواسته، اما گریزناپذیر؛ فاجعه‌ای که خامنه‌ای همه عمر برای پرهیز از آن جنگید، ولی درست به همان گرفتار شد. وقتی اُدیپ حقیقت را فهمید، چشمان خود را کور کرد؛ نه برای اینکه نبیند، بلکه چون دیگر توانایی دیدن نداشت. خامنه‌ای نیز امروز در وضعیتی مشابه است. او در خطبه‌ها و سخنرانی‌هایش همچنان از «پیروزی مقاومت» می‌گوید، اما واقعیت چیزی جز کورشدن سیاسی نیست. او نمی‌تواند ببیند که نظامش نه به دژ مقاومت، بلکه به صحنه نفوذ اسرائیل بدل شده است. انکارهای مکرر، درست همان کاری است که اُدیپ پیش از کشف حقیقت می‌کرد؛ تلاش برای فرار از چیزی که پیشاپیش رخ داده بود. خامنه‌ای در ۸۶ سالگی، در حالی‌که باید میراثی از قدرت بر جای می‌گذاشت، با کشوری ویران روبه‌رو است: اقتصادی فروپاشیده، جامعه‌ای ناراضی، نسلی سرخورده و ساختاری که روزبه‌روز بیشتر از درون تهی می‌شود. او می‌خواست تاریخ ایران را به نام خود ثبت کند، اما آنچه از او باقی مانده، سایه‌ای از ناکامی و هراس است. اینجاست که تحلیل ماکس وبر معنای تازه‌ای پیدا می‌کند. وبر بر این باور بود که کاریزمای رهبر نمی‌تواند ابدی بماند؛ هر کاریزمایی، اگرچه در آغاز سرچشمه مشروعیت و اقتدار است، سرانجام در روند زمان به «روزمرگی» و «فرسودگی» بدل می‌شود. کاریزمای خامنه‌ای نیز که زمانی بر محور «مقاومت» و «دشمنی با اسرائیل» شکل گرفت، اکنون به شعاری تکراری و بی‌رمق تقلیل یافته است. همان نهادی که قرار بود سنگر ابدی مقاومت باشد، به دیوانسالاری‌ای بی‌جان بدل شده که خود نشانه فرسودگی رهبر است. به تعبیر وبر، جادوی کاریزما همیشه در پایان به واقعیت خشک و بی‌روحِ قدرت تقلیل می‌یابد؛ و خامنه‌ای امروز، مصداق روشن این فرایند است. در تراژدی سوفوکلس، اُدیپ نه می‌خواست پدر را بکشد، نه می‌خواست با مادر ازدواج کند. اما تقدیر، حتی از طریق انتخاب‌های آزاد او، به همان نقطه ختم شد. خامنه‌ای هم تمام عمر کوشید تا اسرائیل را دشمنی بیرونی نگه دارد. اما تقدیر سیاسی او چنین بود که اسرائیل درون ساختار امنیتی‌اش رخنه کند و همان‌جا خانه کند که او می‌خواست سنگر مقاومت باشد. این سرنوشت محتوم، یادآور یک حقیقت است. رهبران هرقدر بکوشند، نمی‌توانند تقدیر تاریخی را تغییر دهند. همان‌طور که اُدیپ برای پرهیز از پیشگویی به سوی همان پیشگویی رانده شد، خامنه‌ای نیز با همه برنامه‌هایش، در پایان به همان چیزی بدل شد که نفی‌اش می‌کرد؛ نماد شکست در برابر اسرائیل. خامنه‌ای امروز اُدیپِ تهران است؛ پادشاهی که در اوج قدرت می‌پنداشت می‌تواند تاریخ را مهار کند، اما در پایان با حقیقتی ویرانگر روبه‌رو شد. او، همچون اُدیپ کور، در واپسین سال‌های عمر، میان انکار و تسلیم سرگردان است. سرنوشت او از هم‌اکنون تراژیک است: یا با مرگی طبیعی فروخواهد ریخت، یا با مرگی سیاسی، در حالی‌که همه آرزوهایش به ضد خود بدل شده‌اند. همان‌گونه که سوفوکلس نوشت: «هیچ انسانی را خوشبخت مپندار، مگر آنگاه که به گور می‌رود.»

بازگشت تحریم‌های شورای امنیت علیه ایران موقعیتی پیچیده و چندبعدی برای جمهوری اسلامی ایران ایجاد و تهران را در میان سه مسیر دشوار قرار دادە است: کاهش همکاری با آژانس، تقویت برنامه موشکی و منطقه‌ای، یا تشدید کنترل داخلی. هر گزینه هزینه‌های امنیتی، اقتصادی و سیاسی سنگینی دارد و می‌تواند تعادل قدرت منطقه‌ای، ثبات اجتماعی و مشروعیت داخلی جمهوری اسلامی را با چالش جدی مواجه سازد. بازگشت تحریم‌های شورای امنیت علیه ایران، نه فقط یک رخداد حقوقی در عرصه بین‌الملل، بلکه یک تحول راهبردی برای آینده جمهوری اسلامی ایران است. پس از آنکه مکانیسم ماشه به جریان افتاد و قطعنامه پیشنهادی روسیه و چین در شورای امنیت به نتیجه نرسید، مجموعه‌ای از محدودیت‌های تعلیق شدە برای حدود یک دهه، از محدودیت‌های هسته‌ای و موشکی گرفته تا ممنوعیت‌های بانکی، تجاری و بیمه‌ای فعال شوند. این تحول، جمهوری اسلامی ایران را در برابر انتخاب‌های دشوار قرار داده است. واکنش تهران به این وضعیت، نه تنها بر توازن قدرت در خاورمیانه اثر خواهد گذاشت، بلکه می‌تواند سرنوشت داخلی جمهوری اسلامی ایران و ثبات اجتماعی ایران را نیز تحت تاثیر قرار دهد. در چنین شرایطی، سه مسیر اصلی بیش از دیگر گزینه‌ها به چشم می‌آید؛ هر سه گزینه هم پرهزینه و پرخطر هستند. قطع یا محدودسازی همکاری با آژانس بین‌المللی انرژی اتمی یکی از نخستین واکنش‌هایی که از زبان مقام‌های جمهوری اسلامی ایران شنیده شده، کاستن از سطح همکاری با آژانس بین‌المللی انرژی اتمی است. این گزینه در نگاه اولیه ابزاری برای فشار متقابل علیە غرب به شمار می‌رود. پیامی روشن به شورای امنیت و ایالات متحده که تهران حاضر نیست در برابر فشارهای تازه منفعل بماند. اما چنین اقدامی می‌تواند نتیجه‌ای معکوس داشته باشد. خروج یا محدودسازی همکاری با آژانس، به سرعت حساسیت غرب و به‌ویژه اسرائیل را نسبت به برنامه هسته‌ای ایران تشدید می‌کند. در فضایی که خاورمیانه پس از جنگ ۱۲ روزه میان ایران و اسرائیل همچنان ملتهب است، هرگونه کاهش شفافیت هسته‌ای می‌تواند بهانه لازم برای اقدام سخت‌تر حتی حمله نظامی مستقیم را فراهم سازد. به این ترتیب، ابزاری که تهران می‌خواهد برای چانه‌زنی به کار گیرد، ممکن است عملاً گزینه‌های دیپلماتیک را محدودتر و فضای تنش را تشدید کند. گسترش برنامه موشکی و نقش‌آفرینی منطقه‌ای مسیر دیگر، حرکت به سمت بازدارندگی فعال‌تر از طریق تقویت برنامه موشکی و افزایش حمایت از نیروهای نیابتی در منطقه است. چنین رویکردی برای جمهوری اسلامی ایران تازگی ندارد. تهران سال‌هاست که تلاش کرده با شبکه‌ای از بازیگران همسو در لبنان، عراق، سوریه و یمن، عمق استراتژیک خود را افزایش دهد و هزینه‌های هرگونه حمله مستقیم را برای رقبایش بالا ببرد. بازگشت تحریم‌های شورای امنیت می‌تواند انگیزه‌ای تازه برای این مسیر فراهم کند. اگر قرار است هزینه‌های اقتصادی تحریم به‌طور کامل پرداخت شود، از نگاه برخی تصمیم‌گیران در تهران بهتر است این هزینه دست‌کم با تقویت بازدارندگی نظامی جبران شود. توسعه موشک‌های بالستیک، ساخت تاسیسات زیرزمینی در یمن یا سوریه، و ادامه پشتیبانی از حزب‌الله و حوثی‌ها می‌تواند در چنین چارچوبی تعریف شود. اما پیامدهای این انتخاب هم روشن است. تشدید رقابت تسلیحاتی، بالا رفتن خطر درگیری مستقیم با اسرائیل و فراهم شدن زمینه برای اقدام پیش‌دستانه دشمنان از مهمترین این پیامدها هستند. تجربه‌های اخیر نشان داده است که هر بار فعالیت‌های منطقه‌ای جمهوری اسلامی ایران شدت گرفته باشد، احتمال حملات موشکی یا سایبری اسرائیل و متحدانش نیز بیشتر شده است. از این منظر، تکیه صرف بر بازدارندگی نظامی شاید در کوتاه‌مدت به تهران احساس امنیت بدهد، اما در میان‌مدت می‌تواند دامنه تهدیدها را گسترده‌تر کند. راه سوم، انتقال بار بحران به درون و کنترل شدیدتر فضای سیاسی است. این الگو بارها در سال‌های اخیر تکرار شده است. هرگاه فشار خارجی افزایش یافته یا بحران اقتصادی تعمیق پیدا کرده است، حکومت با ابزارهای امنیتی تلاش کرده فضای داخلی را تحت کنترل نگه دارد.اکنون نیز بعید نیست که چنین گزینه‌ای در دستور کار قرار گیرد. نارضایتی عمومی به‌دلیل تورم بالا، کاهش ارزش پول ملی و بحران‌های معیشتی به سطحی رسیده است که هر جرقه‌ای می‌تواند به اعتراض‌های گسترده‌تر منجر شود. واکنش طبیعی حکومت می‌تواند افزایش بازداشت‌ها، محدودسازی رسانه‌ها و فضای مجازی، و حضور پررنگ‌تر نیروهای امنیتی در خیابان‌ها باشد. این انتخاب اما احتمال انباشت بحران را در دل خود دارد. تجربه اعتراض‌های اخیر نشان داده است که سرکوب تنها می‌تواند نارضایتی‌ها را به تعویق بیندازد، نه اینکه آن‌ها را از بین ببرد. هر بار که مطالبات اجتماعی با خشونت پاسخ داده شده، اعتراض‌ها در دور بعدی با شدتی بیشتر و دامنه‌ای گسترده‌تر بازگشته است. از این منظر، تشدید کنترل داخلی شاید در کوتاه‌مدت ثباتی ظاهری ایجاد کند، اما به معنای کاهش بیشتر مشروعیت و فرسایش اعتماد عمومی خواهد بود.   آنچه شرایط را پیچیده‌تر می‌کند، همزمانی فشارهای خارجی با نارضایتی اجتماعی است. این ترکیب، آینده سیاسی و اقتصادی ایران را بیش از پیش مبهم می‌سازد و حاکمیت ایران را در موقعیتی قرار داده است که اگر به تغییرات ساختاری در سیاست داخلی و خارجی تن ندهد، در چرخه‌ای پایان‌ناپذیر از بحران گرفتار خواهد شد.

مقامات اسرائیلی اعلام کردند که یک شهروند دو تابعیتی آمریکایی-اسرائیلی این ماه به اتهام جاسوسی برای ایران بازداشت شده است. او متهم است اطلاعات مربوط به شخصیت‌های عمومی اسرائیل و تصاویر و ویدئوهای مختلف از کشور را در اختیار مأموران ایرانی قرار داده است. یعقوب پرل، ۴۹ ساله، پس از تحقیقات سازمان امنیت داخلی اسرائیل (شین‌بت) و واحد جرایم ملی پلیس بازداشت شد. مقامات می‌گویند اقدامات او مبتنی بر انگیزه‌های ایدئولوژیک و مخالفت با صهیونیسم بوده است. پرل طی سال‌های گذشته در مراکش زندگی می‌کرد و اولین بار در سال ۲۰۱۷ برای خود و خانواده‌اش از طریق تماس تلفنی با سفارت ایران درخواست پناهندگی کرده بود، اما پاسخی دریافت نکرد. مقامات می‌گویند پرل از سال ۲۰۲۳ فعالیت‌های رسانه‌ای علیه صهیونیسم را آغاز و مقالات و محتواهایی را در شبکه‌های اجتماعی ایرانی منتشر کرده بود. به گفته پلیس، او پس از انتشار مقاله‌ای مرتبط با مراسم خاکسپاری دبیرکل سابق حزب‌الله، حسن نصرالله، با مأموران ایرانی در تماس قرار گرفت. طبق گزارش پلیس، پرل در جولای ۲۰۲۵ به اسرائیل بازگشت و اطلاعاتی درباره شخصیت‌های عمومی، از جمله هرزی هالوی، رئیس سابق ستاد کل ارتش، و ایتامار بن‌گیور، وزیر امنیت ملی، جمع‌آوری کرد. او همچنین عکس‌ها و ویدئوهایی از خیابان‌ها و مکان‌های مختلف تهیه و آن‌ها را به مأموران ایرانی منتقل کردە است. پلیس تأکید کرد که این اقدامات همگی بر اساس انگیزه‌های ایدئولوژیک و مخالفت با صهیونیسم انجام شده است. پرل مانند دیگر متهمان مرتبط با ایران، بابت مأموریت‌های خود از طریق ارز دیجیتال دستمزد دریافت کرد. شبکه کان گزارش دادە است که او عضو فرقه هاسیدی ساتمار بوده و حدود ۱۵ هزار دلار برای فعالیت‌هایش دریافت کرده است. فرقه ساتمار به شدت ضدصهیونیست است و دولت اسرائیل را به رسمیت نمی‌شناسد و معتقد است تا ظهور مسیح، وجود دولت یهودی مشروع نیست. پرل یکی از ده‌ها شهروند اسرائیلی است که طی سال‌های اخیر بازداشت و به جاسوسی برای ایران متهم شده‌اند. دادگاه منطقه‌ای اورشلیم هفته گذشته یک دانشجوی ۲۲ ساله را به اتهام جاسوسی برای ایران محکوم کرد. مقامات پلیس اعلام کردند که از تاریخ ۷ اکتبر، بیش از ۲۵ پرونده مرتبط با جاسوسی برای ایران بررسی شده و حدود ۴۶ نفر بازداشت شده‌اند. افزایش تعداد عوامل ایرانی باعث ایجاد بخش جدیدی در زندان دامون حایفا برای نگهداری آن‌ها شده است. به گفته مقامات اسرائیلی، جذب شهروندان اسرائیلی توسط مأموران ایرانی، بخشی از برنامه گسترده تهران برای جمع‌آوری اطلاعات درباره تأسیسات هسته‌ای و نظامی ادعایی اسرائیل و شخصیت‌های کلیدی این کشور، از جمله مقامات دفاعی و دانشمندان برجسته است. بسیاری از متهمان ابتدا مأموریت‌های کوچک و بی‌اهمیت انجام می‌دهند و سپس به جمع‌آوری اطلاعات و طرح‌های بزرگتر از جمله برنامه‌های ترور هدایت می‌شوند.

تصاویر ماهواره‌ای تحلیل‌شده توسط خبرگزاری آسوشیتدپرس نشان می‌دهد ایران احتمالاً آزمایش موشکی اعلام‌نشده‌ای در پایگاه فضایی خمینی انجام داده است. این اقدام در حالی گزارش شده که ایران هنوز هیچ تأییدی رسمی ارائه نکرده است و تنش‌ها در خاورمیانه بالا باقی مانده است. تصاویر ماهواره‌ای شرکت Planet Labs PBC سکوی پرتاب این پایگاه را نشان می‌دهد که پس از ۱۸ سپتامبر تغییر رنگ یافته و آثار سوختگی روی آن قابل مشاهده است. فابین هینز، پژوهشگر مؤسسه بین‌المللی مطالعات استراتژیک، به آسوشیتدپرس گفته است این آثار ناشی از سوخت جامد و ذرات اکسید آلومینیوم است و جهت‌گیری شعله‌ها نشان می‌دهد از محافظ انفجار استفاده شده است. این الگو مشابه آثار سوختگی پرتاب‌های قبلی است و نشان‌دهنده احتمال استفاده از موشک با سوخت جامد است. فابین هینز کە بە مطالعە موشک‌ها می‌پردازد، می‌گوید ذرات اکسید آلومینیوم سوخته دلیل این اثر است و جهت‌گیری شمال-جنوب حکایت از استفاده از محافظ انفجار برای هدایت شعله‌ها دارد. ادعای پرتاب موشک قاره‌پیما محسن زنگنه، عضو مجلس شورای اسلامی ایران، در تلویزیون دولتی اعلام کرد که تهران روز پنج‌شنبه یک موشک قاره‌پیما آزمایش کرده است. او این پرتاب را نشانه قدرت ایران در برابر چالش‌های اسرائیل و غرب توصیف کرد و افزود این آزمایش پیش از این عملی نشده بود. او هیچ مدرک یا منبع مشخصی برای ادعای خود ارائه نکرد. موشک‌های قاره‌پیما بردی بیش از ۵۵۰۰ کیلومتر دارند، در حالی که برد مجاز ایران بر اساس رهنمود علی خامنەای رهبر جمهوری اسلامی ایران ۲۰۰۰ کیلومتر است که بخش بزرگی از خاورمیانه را پوشش می‌دهد. پرسش‌ها درباره پرتاب با وجود ادعای این نماینده مجلس، هنوز روشن نیست ایران دقیقاً چه وسیله‌ای را پرتاب کرده است. از همین سکو پیش‌تر برای پرتاب موشک «ذوالجناح» با سوخت جامد استفاده شده که توانایی حمل ماهواره به فضا را دارد. این آزمایش و اظهارات این نماینده مجلس نگرانی‌هایی مبنی بر اینکه ایران ممکن است در حال گسترش برد موشک‌های خود باشد، برانگیخته است. این در حالی است که تنش‌ها در پی برنامه هسته‌ای تهران، پیش از بازگشت تحریم‌های احتمالی سازمان ملل بالا گرفته است و ایران همچنان در حال بازسازی سایت‌های موشکی آسیب‌دیده است. اگر چە تهران دستگاه‌های حیاتی برای تولید سوخت جامد را هنوز در اختیار ندارد، بازسازی این برنامه برای جمهوری اسلامی ایران اهمیت حیاتی دارد. زیرا موشک‌های بالستیک به‌عنوان یکی از معدود ابزارهای بازدارندگی نظامی باقی‌مانده ایران پس از تخریب بخش عمده‌ای از سیستم دفاع هوایی‌اش تلقی می‌شوند. اهداف روشن و ضمنی تحلیل‌گران هشدار داده‌اند که توانایی ساخت موشک‌های بالستیک قاره‌پیما ممکن است تهران را قادر سازد اهداف خارج از خاورمیانه را تهدید کند. چنین موشک‌هایی می‌توانند سلاح هسته‌ای حمل کنند، با این حال ایران مدعی است برنامه هسته‌ای‌اش صلح‌آمیز است. به گفته بهنام طالب‌لو تحلیلگر Foundation for Defense of Democracies، این آزمایش حتی اگر پرتاب یک وسیله فضایی بوده باشد، نشان‌دهنده تمایل ایران برای تهدید اروپا و آمریکا است. او می‌گوید این پرتاب احتمالا موفق نبودە است. مقامات فضایی آمریکا پرتاب ماهواره‌ای ایران را تأیید نکرده‌اند و هدف واقعی تهران همچنان نامشخص باقی مانده است. در این باره فابین هینز، پژوهشگر مؤسسه بین‌المللی مطالعات استراتژیک، گفته است: «مشکل این است که در مورد ایران خیلی چیزها اتفاق می‌افتد. سخت است بگوییم چه چیزی تصادفی است و چه چیزی الگو دارد.» گزارش‌های محلی از مشاهده نور در آسمان شامگاه پنج‌شنبه ۲۷ شهریور ۱۴۰۴، ساکنان استان‌های سمنان، گلستان، خراسان رضوی، شمال اصفهان و بخش‌هایی از خراسان جنوبی نوری درخشان و رد کشیده‌ای در آسمان مشاهده کردند که شبیه پرتاب موشک بود. این تصاویر در شبکه‌های اجتماعی منتشر شد و گمانه‌زنی‌ها درباره آزمایش موشک بالستیک توسط جمهوری اسلامی را تقویت کرد. مقام‌های محلی اعلام کردند که این آزمایش بخشی از برنامه‌های داخلی بوده و جای نگرانی برای مردم وجود ندارد. شواهد حاکی از آن است که ایران به‌طور پیوسته در حال تقویت و بازسازی توان موشکی خود است، اقدامی که پیچیدگی‌های داخلی و منطقه‌ای را تشدید می‌کند. برای کشورهای غربی، مهار فوری این ظرفیت به یک ضرورت استراتژیک تبدیل شده است. همزمان، این رویداد نگرانی‌های بین‌المللی درباره گسترش برنامه موشکی ایران را تشدید کرده و فشار بر تهران برای محدود کردن آزمایش‌ها و فعالیت‌های موشکی‌اش را در آستانە فعال شدن «مکانیسم ماشه» افزایش می‌دهد.

ایران پس از حملات گسترده آمریکا و اسرائیل به تأسیسات هسته‌ای‌اش در ژوئن گذشته، فعالیتهای خود درا در یک سایت زیرزمینی عمیق را سرعت بخشیده است. تصاویر ماهواره‌ای تازه که روزنامه واشنگتن پست منتشر کرده، است حاکی از شدت فعالیت در مجتمع موسوم به کوه کلنگ است. این سایت در جنوب تأسیسات هسته‌ای نطنز واقع شده و هرگز تحت بازرسی بین‌المللی نبوده است. به نوشته روزنامه واشنگتن پست، ساخت‌وسازهای جدید در این منطقە می‌تواند نشانه تلاش تهران برای بازسازی یا محافظت از بخش‌های حساس برنامه هسته‌ای خود باشد؛ بخشی که در ماه‌های اخیر ضربه‌های کم‌سابقه‌ای دریافت کرده است. تسریع ساخت‌وساز در کوه کلنگ در حالی رخ می‌دهد که بە برنامه هسته‌ای ایران ضربات شدیدی وارد شدە، اما نشانه‌های بازسازی و مقاومت همچنان دیده می‌شود. با توجه به سابقه تنش میان ایران و غرب بر سر برنامه هسته‌ای، تحلیلگران هشدار می‌دهند که انتقال فعالیت‌های حساس به زیر زمین می‌تواند بحران تازه‌ای در روابط تهران با آژانس و قدرت‌های جهانی را ایجاد کند. در عین حال، مقام‌های ایرانی می‌گویند تصمیم نهایی درباره همه مسائل هسته‌ای با رهبر انقلاب، آیت‌الله علی خامنه‌ای است و تا زمانی که این سیاست تغییر نکند، احتمالاً «کوه کلنگ» و سایت‌های مشابه نقشی کلیدی در آینده برنامه هسته‌ای ایران ایفا خواهند کرد.   ایران در سال ۲۰۲۰ برای نخستین بار اعلام کرد که در حال ساخت مجموعه‌ای زیرزمینی در نزدیکی نطنز است. مقام‌های ایرانی آن زمان گفتند این مجموعه قرار است کارخانه جدیدی برای مونتاژ سانتریفیوژها باشد. این کارخانه قرار بود جایگزین یک سایت سطح زمینی شود که در یک عملیات تخریبی نابود شد. اما کارشناسان می‌گویند مقیاس و عمق تأسیسات جدید، پرسش‌هایی درباره هدف واقعی آن برانگیخته است. برخی تحلیلگران حدس می‌زنند این مجموعه ممکن است برای غنی‌سازی اورانیوم یا ذخیره مواد حساس هسته‌ای استفاده شود.   تصاویر ماهواره‌ای بررسی واشنگتن پست که با کمک کارشناسان مستقل انجام شده سه تغییر عمده را از زمان حملات ژوئن ثبت کرده است: تکمیل تقریباً کامل حصار امنیتی اطراف سایت، تقویت ورودی یک تونل و افزایش چشمگیر حجم مواد حفاری‌شده است. جوزف راجرز از مرکز مطالعات استراتژیک و بین‌المللی به روزنامه واشنگتن پست گفته است کە حضور کامیون‌های حمل خاک، تریلرها و دیگر تجهیزات سنگین نشان می‌دهد کار در این سایت زیرزمینی همچنان ادامه دارد. کارشناسان برآورد کرده‌اند سالن‌های در حال حفاری در عمق ۸۰ تا ۱۰۰ متری کوه ساخته می‌شوند که عمق آنها حتی از تأسیسات فوردو، یکی از حفاظت‌شده‌ترین سایت‌های ایران، نیز بیشتر است.   در ماه ژوئن گذشته، آمریکا و اسرائیل در عملیاتی هماهنگ چندین سایت هسته‌ای ایران را هدف قرار دادند. گزارش‌ها حاکی است بمب‌افکن‌های بی-۲ آمریکا بمب‌های نفوذی سنگین بر تأسیسات نطنز و فوردو پرتاب کردند و موشک‌های تاماهاوک به مجتمع اصفهان اصابت کرد. مؤسسه علم و امنیت بین‌المللی در گزارشی گفته است حدود ۲۲ هزار سانتریفیوژ ایران در این حملات نابود یا از کار افتاده‌اند و برای نخستین بار در ۱۵ سال اخیر ایران «مسیر مشخصی برای تولید اورانیوم با غنای تسلیحاتی ندارد».   مقام‌های ایرانی تاکنون هدف دقیق سایت کوه کلنگ را تأیید نکرده‌اند. ناظران می‌گویند شتاب گرفتن ساخت‌وساز پس از حملات اخیر نشان می‌دهد تهران می‌خواهد بخشی از فعالیت‌های حساس را به زیر زمین منتقل کند تا از حملات آینده در امان باشد. جفری لوئیس، کارشناس هسته‌ای در مرکز مطالعات عدم اشاعه جیمز مارتین به واشنگتن پست گفته است: پس از حمله، ایران ممکن است تصمیم گرفته باشد تأسیساتش را برای انتقال فعالیت‌های اضافی به زیرزمین گسترش دهد.  پیش از حملات ژوئن، آژانس بین‌المللی انرژی اتمی گزارش داده بود ایران حدود ۴۰۰ کیلوگرم اورانیوم با غنای ۶۰ درصد ذخیره کرده است که یک گام تا سطح تسلیحاتی (۹۰ درصد) فاصله دارد. اما اکنون مشخص نیست این مواد کجا نگهداری می‌شوند. رافائل گروسی، مدیرکل آژانس انرژی اتمی نیز در گفت‌وگویی با شبکه آمریکایی پی‌بی‌اس آظهار داشتە است کە این مواد در زیر زمین مدفون شده‌اند. برخی مقام‌های اطلاعاتی آمریکا نیز به قانون‌گذاران گفته‌اند احتمالاً بخش زیادی از این مواد در آوار سایت‌های اصفهان و فوردو گیر افتاده است. با این حال، نبود اطلاعات روشن نگرانی‌هایی را درباره استفاده مخفیانه از این ذخایر برای ساخت اجزای یک سلاح هسته‌ای ایجاد کرده است.   روابط پرتنش با آژانس و واکنش آمریکا و اسرائیل در ۹ سپتامبر، تهران و آژانس بین‌المللی انرژی اتمی توافق کردند دسترسی بازرسان دوباره برقرار شود. اما مقام‌های ایرانی از آن زمان این توافق را در سایه تهدید بازگشت تحریم‌های بین‌المللی زیر سؤال برده‌اند. علی لاریجانی، دبیر شورای عالی امنیت ملی ایران، در گفت‌وگو با برنامه «فرانت‌لاین» پی‌بی‌اس تهدید کرد در صورتیکە تحریم‌ها بازگردانده شوند ایران همکاری خود با آژانس را پایان خواهد داد. او درباره سایت کوه کلنگ پاسخ روشنی نداد و گفت: «هیچ‌یک از مکان‌ها را رها نکرده‌ایم، اما ممکن است در آینده ادامه یابند یا تعطیل شوند.» کاخ سفید اعلام کرده است تحرکات ایران را با دقت زیر نظر دارد. در این بارە، یک مقام آمریکایی به واشنگتن پست گفتە است: دولت آمریکا به نظارتهای خود بر تمامی تلاشهای ایران بە منظور بازسازی برنامه هسته‌ای خود ادامه خواهد داد و رئیس‌جمهور ترامپ هرگز به ایران اجازه دستیابی به سلاح هسته‌ای نخواهد داد. رسانه‌های اسرائیلی نیز به نقل از منابع امنیتی گزارش داده‌اند که بازسازی برخی سایت‌های موشکی ایران که پیش‌تر هدف حملات قرار گرفته بودند، ادامه دارد.   کارشناسان مستقل می‌گویند عمق و گستردگی تأسیسات زیرزمینی جدید ایران باعث می‌شود حمله نظامی به آن دشوارتر باشد. به گفته آنان، این تأسیسات ممکن است در نهایت به ایران اجازه دهد بخش‌هایی از برنامه هسته‌ای خود را حتی پس از حملات گسترده حفظ کند. برخی تحلیلگران این اقدام را بخشی از «استراتژی تدافعی» ایران، یعنی انتقال فعالیت‌های حساس به مکان‌هایی که بمب‌های نفوذی هم به‌سختی به آنها می‌رسند، قلمداد می کنند. با وجود تصاویر ماهواره‌ای و گزارش‌های متعدد، پرسش‌های کلیدی همچنان باقی است: آیا سایت «کوه کلنگ» صرفاً یک کارخانه مونتاژ سانتریفیوژ است یا کارکردی حساس‌تر دارد؟ ذخایر اورانیوم با غنای بالا اکنون کجا نگهداری می‌شود؟ ایران چه زمانی و چگونه می‌تواند فعالیت‌های هسته‌ای خود را از سر بگیرد؟ پاسخ به این پرسش‌ها به‌گفته کارشناسان تا حد زیادی به سطح همکاری ایران با آژانس و میزان فشارهای بین‌المللی بستگی دارد.

امیر خنجی ظهور سلفی‌گری در کُردستان ایران (روژهلات) پدیده‌ای ناگهانی یا تک‌علتی بە شمار نمی رود. از اواسط دهه ۱۳۷۰ تا امروز، سه عامل هم‌زمان این جریان را پیش برده‌اند: نخست، شوک‌های برون‌زا از افغانستان و بیاره کردستان عراق، دوم فرصت‌های مرزی و شبکه‌ای در نوار هورامان، پاوه، جوانرود، مریوان و سقز؛ و سوم سیاست داخلی «مدیریت تهدید» که همواره بین مدارا با شبکه‌های تبلیغی و برخورد قاطع با شاخه‌های جهادی در نوسان بوده است. آنچه امروز در قالب یک کانال تلگرامی مورد حمایت طالبان مشاهده می‌شود، صرفاً یک خبر نیست؛ بلکه آخرین حلقه از زنجیره‌ای است که حدود بیست سال پیش آغاز شد. این روایت بر داده‌های میدانی، نام‌ها و توالی رخدادها در بازه زمانی دهه ۱۳۷۰ تا ۱۴۰۴ استوار است. این متن با بازسازی خطوط زمانی، نقشه جغرافیایی و صورت‌بندی سازمانی، به توضیح فرایندی چندلایه می‌پردازد. این روایت بدون داوری ایدئولوژیک یا ورود به جزئیات فنی حساس، از شرق ایران آغاز می شود که با قدرت‌گیری طالبان و راه‌اندازی کمپ‌های القاعده در اواخر دهه ۱۳۷۰، مرزهای ایران به کریدوری برای عبور و آموزش تبدیل شد. بازگشت چهره‌هایی مانند ابومصعب زرقاوی به افغانستان و حرکت او از بلوچستان به کُردستان ایران (سقز و بوکان) نه‌تنها یک گذر ساده نبود، بلکه پلی انسانی و شبکه‌ای بین بلوچ‌ها و کردها ایجاد کرد که بعدها به میدان عراق منتقل شد. نقش زرقاوی از میهمان عبوری به معمار اتصال ارتقا یافت که در قالب گروه‌هایی مانند «کتائب» و «توحید و جهاد» در کردستان ایران بازتاب یافت. همزمان با عقب‌نشینی حکومت مرکزی بغداد از کُردستان عراق و ایجاد خلأ قدرت، فضا برای استقرار «حرکت اسلامی کُردستان» و انشعابات آن فراهم شد. مناطق بیاره، ته‌ویله و شاره‌زور ابتدا به پناهگاه و سپس به آزمایشگاهی ایدئولوژیک تبدیل شدند. با ادغام جریان‌های تندروتر (جندالاسلام و الاصلاح) در قالب «انصارالاسلام» و جنگ خونین با اتحادیه میهنی کُردستان، «امارت بیاره» شکل گرفت که از نظر اجتماعی و مذهبی بر هر دو سوی مرزهای کردستان ایران و عراق تأثیر گذاشت. مجروحان به ایران پناه می‌آوردند و خانواده‌ها از آن‌ها حمایت می‌کردند. کاست‌های سخنرانی، جزوه‌ها و منبرها پیام‌رسان این جریان بودند. در این زمینه، «مرز» بیش از آنکه به معنای سیم‌خاردار و پاسگاه بە کار رفتە باشد، به پهنه‌ای فرهنگی-شبکه‌ای اشاره دارد که معنا، انسان و ابزار در آن جابه‌جا می‌شدند. در داخل ایران، اولویت امنیتی اواخر دهه ۱۳۷۰ و اوایل ١٣٨٠ مهار احزاب ناسیونالیست، چپ‌گرا، سکولار کُرد و حزب تازه‌تأسیس پژاک بود. این اولویت ناخواسته فضایی برای فعالیت شبکه‌های تبلیغی سلفی ایجاد کرد. این فعالیت‌ها از سطح تبلیغ و منبر فراتر رفت و به شاخه‌های جهادی با خشونت شهری منجر شد. از آن زمان، الگوی «مدارا» جای خود را به «مدیریت مرحله‌ای تهدید» و سپس برخورد قاطع داد. زیرساخت نفوذ در ابتدا کلاسیک بود: مسجد، نوارهای مناظره‌ای، سی‌دی‌ها و حلقه‌های درس خانگی. هورامان و جوانرود به‌سرعت به کانون‌های این موج جدید تبدیل شدند و حاشیه‌های شهر سنە (سنندج) به هاب توزیع محتوا بدل شد. ریشه‌های اجتماعی این پدیده به این موارد محدود نشد. اواخر دهه ۱۳۷۰، موجی از مهاجرت بلوچ‌ها به کُردستان، از شهرک «صاحب» بین بوکان و سقز تا روستای «ظهاری»، رخ داد. این مهاجرت در ظاهر معیشتی بود، اما در عمل بستری برای پیوندهای انسانی ایجاد کرد که از طریق تبلیغ مذهبی، هم‌نشینی مسجدی و مناسبات بازار تقویت شد. در برخی مناطق، خیریه‌ها و پروژه‌های معیشتی-مذهبی نیز به ابزاری برای نفوذ تبدیل شدند. نمونه بارز، شنو (اشنویه) بود که با دست‌کاری زیرساخت‌های رسمی، مانند خرید ساختمان مخابرات و اجاره آن با مبلغ ناچیز به دانشگاه آزاد، چتر فعالیت‌های خیریه‌ای خود را گسترش داد که هم هویت‌ساز بود و هم به جذب سازمانی منجر می‌شد. از میانه دهه ۱۳۸۰، گزارش‌هایی از وجود یک کمپ آموزشی در حوالی سرپل‌ذهاب منتشر شد. این کمپ با برگزاری دوره‌های مقدماتی و اعزام افراد به اقلیم کردستان برای کمین علیه نیروهای پیشمرگه و بمب‌گذاری‌های محدود در اربیل و سلیمانیه، فعالیت خود را آشکار کرد. این «برون‌سپاری عملیات» با «درون‌سپاری تبلیغ» همراه بود: اقدامات نظامی در کردستان عراق و پایداری گفتمان تبلیغی در کردستان ایران. نتیجه، ظهور دو شاخه متمایز اما مرتبط بود: جریان‌های ارشادی-تبلیغی که بر «دعوت» تمرکز داشتند و تا حدی از جهاد فاصله می‌گرفتند، و جریان‌های جهادی-عملیاتی که اقدام مسلحانه و ارعاب شهری را در پیش گرفتند. در شاخه نخست، «جماعت دعوت و جهاد کُردستان» در مریوان نمونه‌ای برجسته از این روند بود. شاخه دوم، «توحید و جهاد» با تمرکز بر سنندج و دهگلان، و «کتائب کردستان» بود که در دی ۱۳۸۹ در سقز با انتشار ویدئویی از هفت فرد نقاب‌دار با لباس کردی اعلام موجودیت کرد و پیوند خود با شبکه القاعده در عراق را به نمایش گذاشت. پیش‌تر، «حرکت توحیدی اهل سنت» به رهبری ملا عبدالکریم توحیدی به‌عنوان جریانی مسلح، کوچک و جغرافیا‌محور در کردستان شناخته می‌شد. اما از اواخر دهه ۱۳۸۰، نام‌ها و برندها سیال‌تر شدند: «انصارالاسلام/انصارالسنه» در اقلیم کردستان با پیوندهای مرزی به کردستان ایران، «کتائب القاعده کردستان» که به «کتائب کردستان» تغییر نام داد؛ «توحید و جهاد» که حوالی سال ۱۳۸۸ در سنندج و دهگلان فعال شد؛ «انصارالسنه سقز» که به‌صورت جهادی شهری شکل گرفت؛ و از سال ۱۳۹۸، «حرکت مهاجرین اهل سنت ایران» که در ادلب سوریه با «تحریرالشام» هم‌پیمان شد و کادرهای کرد سلفی-جهادی را گرد هم آورد. در این میان، نکته‌ای هویتی قابل‌توجه است: هیچ‌یک از این گروه‌ها در ادبیات رسمی خود از عنوان «سلفی» استفاده نکردند؛ این برچسب تحلیلی از بیرون به آن‌ها نسبت داده شده است. آن‌ها نام‌هایی با ریشه جغرافیایی یا بار معنایی جهادی و مذهبی را ترجیح می‌دادند، مانند «کتائب» (گردان‌ها)، «انصار» (یاران دین)، یا «توحید و جهاد» (تأکید بر یکتاپرستی و جنگ در راه آن). نقشه جغرافیایی، کانون‌های گسترش این تفکر را روشن می‌کند: سنندج، دهگلان، سقز و مریوان به‌عنوان مراکز اصلی، و بانه، بوکان، پاوه، جوانرود، روانسر و قروه در حاشیه. روستاهایی مانند وسی‌علیا و برازان در سنندج، بلدستی و قروچای در دهگلان، و بانی‌چوب و جورآباد در حاشیه سنندج، به‌عنوان پایگاه‌های اجتماعی-مذهبی، نقشی فراتر از نقاط کوچک جغرافیایی داشتند. خط زمانی فشرده اما گویاست: در ۲۷ فروردین ۱۳۸۵، انفجاری در منزل «ملا حسن بارخدا» در مریوان رخ داد. همان سال، در ۲۶ بهمن، درگیری مذهبی در روستای بلدستی دهگلان و در ۲۶ اردیبهشت ۱۳۸۶ در قروچای تکرار شد. در ۸ خرداد ۱۳۸۶، قبر «شیخ عبدالله کوسه» در سنندج به آتش کشیده شد، در ۱۷ خرداد تهدید علیه «تکیه شیخ حسام‌الدین» ادامه یافت، و در ۱۰ تیر، درگیری با دراویش در محله جورآباد سنندج رخ داد. در ۲ مرداد، مقبره «شیخ بانی‌چوبی» در روستای بانی‌چوب سوزانده شد و در ۲۷ مرداد، بمب‌گذاری ناموفقی در خیابان پاسداران سنندج، سلفی‌های جهادی را به‌عنوان مظنونان اصلی مطرح کرد. در ۱۸ فروردین ۱۳۸۷، فاجعه صالح‌آباد سقز رخ داد: «شورش سلیمی‌فر» به دست «ارسلان رضایی» ذبح شد. ضارب در اقرار خود به تأثیرپذیری از آموزه‌های منتسب به «ملا محمد علوی» اشاره کرد. این واقعه شکاف میان تبلیغ و جهاد را در افکار عمومی برجسته‌تر کرد. سال ۱۳۸۸ سال نظامی‌سازی این روند بود: در ۴ اردیبهشت، حمله مسلحانه به یگان ویژه در حوالی «بهشت محمدی» و ستاد انتظامی میدان «۱۲ فروردین» سنندج رخ داد. در ۱۷ تیر، «خلیفه ابراهیم» (نقشبندی) در قروه ترور شد، و در ۲۴ تیر، به کانکس نیروی انتظامی در خیابان فردوسی حملە شد. در ۱۸ و ۲۵ شهریور، سوءقصد به قضات «مهدی کاویانی» و «حسن داوطلب» در سنندج ناکام ماند. در ۲۱ شهریور، «ماموستا برهان عالی»، امام جماعت مسجد قباء، در میانه رمضان ترور شد و در ۲۶ شهریور، «ماموستا محمد شیخ‌الاسلام»، نماینده مجلس خبرگان، به قتل رسید. در ۲۴ اسفند، «کاوه شریفی» ۱۹ساله و «طالب ملکی» ۲۱ساله به‌عنوان عاملان چند ترور معرفی شدند.در سال ۱۳۸۹، درگیری مسلحانه در ۱۵ مهر در میدان آزادی سنندج رخ داد و در دی همان سال، «کتائب کُردستان» در سقز با ویدئویی از هفت فرد نقاب‌دار اعلام موجودیت کرد که بر پیوند با القاعده عراق تأکید داشت. اما چرا سقز؟ این شهر از سال ۱۳۸۹ به بعد، محل تلاقی تبلیغ و جهاد بود: از خاطره «محمد انور سقزی» (ملقب به انور کردی، زندانی گوانتانامو) تا کشته‌شدن چند جوان سقزی در افغانستان و درگیری‌های «سرای سقز». این شبکه دو وجهی با تبلیغ در خانه و مسجد و اقدام مسلحانه در خیابان، به‌واسطه جغرافیای مرزی و روابط انسانی چند سالی پویایی خود را حفظ کرد. تأمین مالی این گروه‌ها ترکیبی بود: اعانه‌های مذهبی-خانوادگی و سرقت‌های هدفمند. الگوی «توحید و جهاد» در سال‌های ۱۳۸۸-۱۳۸۹ نمونه‌ای روشن از این شیوە از کسب درآمدهای مالی است: سرقت از طلافروشی‌های همدان و زنجان برای تأمین هزینه‌های عملیات، همراه با تلاش برای کسب مشروعیت اجتماعی از طریق «مطالبه عدالت» در محلات حاشیه‌ای. «روان‌عملیات» این گروه‌ها نیز ویژگی‌های خاص خود را داشت: بیانیه‌های تند تکفیری، برچسب‌زنی به مخالفان به‌عنوان «تروریست‌های سکیولار-دمکراسی‌طلب»، و ویدئوهایی با چیدمان نمادین (نقاب، سلاح، پرچم، زبان کردی) برای نمایش «حضور»، حتی در زمان کاهش ظرفیت عملیاتی. مواجهه حکومت جمهوری اسلامی ایران با این جریان‌ها در سه مرحله تغییر کرد: از ۱۳۷۵ تا ۱۳۸۳، در حالی که فعالیت‌ها عمدتاً تبلیغی و شبکه‌ای بود، مدارای مصلحتی و رصد کم‌هزینه غالب بود. از ۱۳۸۴ تا ۱۳۸۹، با ظهور کمپ آموزشی سرپل‌ذهاب و اتصال به اقلیم کردستان، کنترلها سخت‌تر شدند. از سال ۱۳۸۸، با اوج‌گیری ترورها و حملات شهری، برخورد قاطع با «توحید و جهاد» و «کتائب» آغاز شد. از ۱۳۹۰ به بعد، تبلیغ زیرزمینی شد و سیاست «کاهش ظرفیت داخلی از طریق خروج نیروهای پرریسک» دنبال شد، درحالی که شبکه‌های وابسته به داعش به‌شدت سرکوب شدند. نتیجه ناخواسته این رویکرد، افزایش موج مهاجرت جهادی بود. برآوردهای میدانی از پیوستن حدود ۴۰۰ نفر از کردستان به داعش در عراق و سوریه حکایت دارند. از این تعداد، حدود ۱۷۰ نفر کشته یا مجروح شدند، نزدیک به ۵۰ نفر بازگشتند و سرنوشت دست‌کم ۴۰ نفر نامعلوم است. گمانه‌هایی از اعدام‌های درون‌سازمانی یا تغییر جبهه نیز مطرح شده است. این موج تا میانه دهه ۱۳۹۰ که «هیات تحریرالشام» در ادلب تثبیت شد و «حرکت مهاجرین اهل سنت ایران» به‌عنوان چتری برای کادرهای کرد کردستان ایران شکل گرفت، ادامە پیدا کرد. اوایل سال ۱۳۹۴، عبدالرحمن فتاحی به سوریه رفت و به «حرکت مهاجرین اهل سنت ایران» پیوست. او در ساختار فقهی-قضایی ادلب جایگاه ویژه‌ای یافت و گزارش‌ها از نقش او به‌عنوان «مسئول امور ایرانِ جولانی» حکایت دارند . آنچه قطعی است، نفوذ فقهی-سازمانی بالای او و خطابه‌های کردی‌اش در دمشق و ادلب است. این مسیر، الگوی «امام جماعت محلی، زندانی امنیتی، مهاجر جهادی و کادر فقهی ادلب» را به نمایش می‌گذارد و نشان دهندە حلقه اتصال سال‌های ۱۳۷۰ تا ۱۳۹۰ در ایران با شبکه‌های ۱۴۰۰ به بعد در سوریه است. با کاهش ظرفیت عملیاتی این گروه‌ها در داخل ایران، عرصه رسانه‌ای جان تازه‌ای گرفت. «از منبر به تلگرام» صرفاً یک استعاره نیست، بلکه توصیف تغییر فناوری انتقال معناست. رونمایی اخیر از یک کانال تلگرامی کردی با حمایت طالبان چند پیام روشن دارد: هزینه‌های جغرافیایی و فیزیکی جذب و هماهنگی به‌شدت کاهش یافته؛ محتوا به زبان کردی و با نشانه‌شناسی بومی تولید می‌شود؛ و هسته‌های پراکنده محلی با کادرهای خارج‌نشین (از تحریرالشام تا طالبان) به‌صورت نرم پیوند می‌خورند. این گذار نشان می‌دهد حتی اگر زیرساخت عملیاتی در کُردستان تحت کنترل باشد، «زیرساخت معنایی» همچنان قابل تولید و انتقال است و اکنون ارزان‌تر از گذشته عمل می‌کند. پرسش اصلی، «تهدید بالفعل» در ۱۲ تا ۱۸ ماه آینده است. در محتمل‌ترین سناریو، وضعیت کنونی و کنترل بر این جریان حفظ می‌شود. گروه‌های سلفی-جهادی تنها در قالب هسته‌های کوچک و پراکنده ادامه حیات می‌دهند و اثرگذاری‌شان محدود است. بااین‌حال، فعالیت‌های تبلیغی و جذب ایدئولوژیک همچنان پابرجاست، اما تشکیل و هدایت شبکه‌ای عملیاتی هماهنگ، مانند آنچه در سال‌های ۱۳۸۸ و ۱۳۸۹ دیده شد، بسیار دشوارتر خواهد بود. سناریوی دوم، همگرایی رسانه‌ای بیشتر با طالبان و تحریرالشام است: تولید محتوای هدفمند کردی که نارضایتی‌های جغرافیایی و مادی (معیشت، هویت، تبعیض احساس‌شده) را با گفتار تکفیری پیوند می‌زند و مطالبات را «بازمعنا» می‌کند. این خطر آرام از طریق مارپیچ سکوت در برابر گفتار خشن شکل می‌گیرد. سناریوی سوم، بازگشت برخی گروه‌ها به روش‌های عملیاتی ساده و ارزان در محیط‌های شهری است، مانند کمین گذاری علیه گشت‌های امنیتی، حمله به اهداف غیرنظامی یا کم‌حفاظت، و خرابکاری‌های کوچک اما نمادین. احتمال این سناریو پایین تا متوسط است و به شرایط منطقه‌ای و تحریک‌های خارجی بستگی دارد. نشانه‌های هشداردهنده شامل افزایش تهدید علیه روحانیون رقیب، موج تخریب نمادهای تصوف، و انتشار پیام‌های صوتی ناشناس در محله‌های حاشیه‌ای است. برای فهم این شبکه، می‌توان مسیر را چنین خلاصه کرد: از ۱۳۷۵ تا ۱۳۸۳، رشد خزنده فکری در هورامان، جوانرود و سنندج با پیوند به بیاره و ته‌ویله؛ از ۱۳۸۴ تا ۱۳۸۶، فعالیت کمپ آموزشی نزدیک سرپل‌ذهاب و خرابکاری‌های نمادین؛ از ۱۳۸۷ تا ۱۳۸۹، نظامی‌سازی در سنندج و اعلام موجودیت کتائب در سقز؛ از ۱۳۹۰ تا ۱۳۹۳، سرکوب مرحله‌ای و زیرزمینی‌شدن تبلیغ؛ از ۱۳۹۳ تا ۱۳۹۸، مهاجرت گسترده به داعش و تحریرالشام و شکل‌گیری «حرکت مهاجرین اهل سنت ایران» در ادلب؛ و از ۱۳۹۹ تا ۱۴۰۴، ثبات نسبی میدانی در داخل و گذار به نبرد معنایی در تلگرام. در این مسیر، نام‌ها تغییر کرده‌اند (انصار، کتائب، توحید و جهاد، مهاجرین)، اما الگوها تکرار شده‌اند: جذب مسجدی-خانگی، اعلام هویتی با ویدئو و بیانیه، اقدامات نقطه‌ای شهری و مرزی، و کوچ ایدئولوژی به رسانه‌های نوین. این فراز و نشیب یک پیام کلیدی دارد: برای سنجش «خطر بالفعل»، باید سه ظرفیت را هم‌زمان دید: عملیاتی (که اکنون محدودتر از اوج ۱۳۸۸-۱۳۸۹ است)، رسانه‌ای-معنایی (که گسترده‌تر از گذشته شده)، و تاب‌آوری اجتماعی (که اگر نادیده گرفته شود، خیریه‌های ایدئولوژیک و کانال‌های بیرونی خلأ آن را پر می‌کنند). به بیان ساده، امارت بیاره سال‌هاست فروپاشیده است، اما «بیاره دیجیتال» هر شب در تلفن‌های همراه بازسازی می‌شود. مهار اولی با پاسگاه و کمین ممکن بود، اما مهار دومی نیازمند مدرسه، شغل، مسجد گفت‌وگومحور، قاضی شفاف و اینترنتی بدون هراس برای شهروند است. یک نکته روش‌شناختی: این تحلیل بر داده‌های محلی و روایات موردی استوار است و آگاه است که گروه‌ها خود را «سلفی» نمی‌نامند؛ برچسب‌ها صرفاً ابزار فهم‌اند. نام‌هایی مانند ملا کریکار (نجم‌الدین فرج احمد) و ابوعبدالله شافعی (وریا هولیری) در یک سوی مرز، و هیمن بانی‌شاری، عمر بازیانی، حمید عالی مریوانی، ملا محمد علوی، ابووائل، ملا عمر عبدالعزیز کریم و سید جمال چمچمالی در سوی دیگر، نشان‌دهنده «پاره‌خطی تاریخی»اند که معنا را از بیاره به سنندج و از سنندج به ادلب منتقل می‌کند و گاه بازمی‌گرداند؛ گاهی با نقاب و سلاح، گاهی با نوار و سی‌دی، و امروز با تلگرام.

طی دو روز گذشته، اظهارات مقامات غربی و گزارش‌های رسانه‌های بین‌المللی مانند رویترز، گاردین، آسوشیتد پرس و فرانس ۲۴ نشان‌دهنده تشدید فشارها بر جمهوری اسلامی ایران در موضوع پرونده هسته‌ای و نزدیک شدن به اجرای مکانیسم اسنپ‌بک است. این مکانیسم که در ۲۸ اوت توسط بریتانیا، فرانسه و آلمان (E3) فعال شد، تا ۲۷ سپتامبر مهلت دارد و در صورت عدم توافق، تحریم‌های سازمان ملل، شامل محدودیت‌های تسلیحاتی، موشکی و هسته‌ای، بازمی‌گردد. این تحولات، موقعیت ایران را در صحنه بین‌المللی به شدت شکننده کرده و احتمال انزوای بیشتر تهران را افزایش داده است. امانوئل ماکرون، رئیس‌جمهور فرانسه، ۲۵ سپتامبر در گفت‌وگو با کانال ۱۲ اسرائیل، اجرای اسنپ‌بک را قطعی خواند و پیشنهادهای اخیر ایران برای دسترسی محدود به سایت‌های هسته‌ای را غیرجدی دانست. او در دیدار با رئیس‌جمهور ایران، مسعود پزشکیان در مجمع عمومی سازمان ملل به تهران ساعاتی را بە وی فرصت داد تا برنامه‌ای برای همکاری کامل با آژانس بین‌المللی انرژی اتمی ارائه کند، در غیر این صورت تحریم‌ها اعمال خواهد شد. ماکرون پیشنهاد تمدید محدود اسنپ‌بک برای مذاکرات را مطرح کرد، اما تأکید داشت که ایران باید به تعهدات برجام پایبند شود. کایا کالاس، مسئول سیاست خارجی اتحادیه اروپا، در همان روز هشدار داد که پنجره دیپلماتیک برای ایران در حال بسته شدن است و شانس توافق را بسیار کم توصیف کرد. او پس از دیدار با هیئت ایرانی در نیویورک، بر لزوم همکاری کامل تهران با آژانس تأکید کرد. یوته کوپر وزیر خارجه بریتانیا، نیز پیشنهادهای ایران را ناکافی خواند و اسنپ‌بک را اجتناب‌ناپذیر دانست، مگر اینکه به گفته او ایران تعهدات خود را به طور کامل اجرا کند. وزیر خارجه آلمان نیز شانس توافق را بسیار کم ارزیابی کرده و خواستار مذاکرات با حضور آمریکا شد. در ۲۴ سپتامبر، ستیو ویتکوف فرستاده ویژه آمریکا، آمادگی واشنگتن برای مذاکره مستقیم را اعلام کرد، اما بر توقف غنی‌سازی اورانیوم تأکید داشت و گفت: اسنپ‌بک در چند روز آینده اجرا می‌شود. تروئیکا در نامه‌ای به شورای امنیت، پیشنهاد تمدید محدود اسنپ‌بک را برای مذاکرات مطرح کرده‌اند، اما ایران را به نقض تعهدات متهم نموده‌اند. رافائل گروسی، رئیس آژانس بین‌المللی انرژی اتمی نیز عدم دسترسی کامل به سایت‌های هسته‌ای ایران را "نقض جدی" برجام خوانده و خواستار ادامه دیپلماسی شده است. واکنش مقامات ایرانی به فعال‌سازی اسنپ‌بک در برابر فشارهای فزاینده غرب برای اجرای مکانیسم اسنپ‌بک و بازگشت تحریم‌های سازمان ملل، مقامات ایرانی رویکردی دفاعی و مقاومتی اتخاذ کرده‌اند. وزیر امور خارجه ایران، در یادداشتی در جاکارتا پست، فعال‌سازی مکانیسم اسنپ‌بک توسط بریتانیا، فرانسه و آلمان را فاقد وجاهت قانونی و سیاسی دانسته است. او خروج یک‌جانبه آمریکا از برجام در سال ۲۰۱۸ و همراهی اروپا با تحریم‌های واشنگتن را عامل اصلی واکنش‌های جبرانی ایران، از جمله افزایش غنی‌سازی، عنوان کرد. عراقچی توافق اخیر ایران با آژانس بین‌المللی انرژی اتمی از طریق میانجی‌گری مصر را گامی مثبت در مسیر دیپلماسی خواند، اما هشدار داد که بازگشت تحریم‌های سازمان ملل به معنای پایان همکاری‌های هسته‌ای ایران خواهد بود. دبیر شورای عالی امنیت ملی ایران نیز در گفت‌وگو با بخش خبری ۲۰:۳۰، غرب را به عدم پایبندی به تعهدات برجام متهم کرد و اظهار داشت که ۹۵ درصد تحریم‌های احتمالی اسنپ‌بک هم‌اکنون نیز بر ایران اعمال می‌شود. لاریجانی تأکید کرده است که آمریکا و اروپا، به‌ویژه پس از خروج واشنگتن از برجام و عدم اجرای وعده‌های اروپا مانند ایجاد سازوکار بانکی، مسئول وضعیت کنونی هستند. لاریجانی پیشنهاد روسیه برای تمدید شش‌ماهه اسنپ‌بک به منظور ادامه مذاکرات را قابل قبول دانست، اما شروط غرب، از جمله مذاکره درباره برنامه موشکی ایران و توقف کامل غنی‌سازی، را "بی‌ربط" و غیرقابل پذیرش خواند. وزیر خارجه اسبق جمهوری اسلامی ایران، جواد ظریف نیز در سخنرانی آنلاین در نشست انجمن کنترل تسلیحات در واشنگتن، با رد ایده تسلیم ایران در برابر فشارهای خارجی، بر اهمیت عزت ملی تأکید کرده است. ظریف با انتقاد از ادعاهای اخیر دونالد ترامپ مبنی بر جلوگیری از دستیابی ایران به سلاح هسته‌ای خواستار تغییر پارادایم مذاکرات به سمت احترام به عزت ایران شد و هشدار داد که فشارهای بیشتر نتیجه معکوس خواهد داشت. مواضع دفاعی مقامات ایرانی در برابر فعال‌سازی اسنپ‌بک، در حالی که بر حقانیت تهران تأکید دارد، با فشارهای فزاینده غرب و مهلت قریب‌الوقوع ۲۷ سپتامبر مواجه است. عدم پذیرش پیشنهادهای ایران توسط تروئیکا و اصرار غرب بر شروطی مانند توقف غنی‌سازی و مذاکره موشکی، گزینه‌های دیپلماتیک ایران را محدود کرده و از همین رو، خطر انزوای بیشتر و تحریم‌های سخت‌تر را افزایش داده است

منابع مختلف گزارش داده‌اند که سر تونی بلر، نخست‌وزیر پیشین بریتانیا، در مذاکرات مربوط به ایجاد یک دولت موقت پس از خاتمە جنگ در غزه مشارکت دارد. این طرح که از پشتیبانی کاخ سفید برخوردار است، بلر را در رأس نهادی تحت حمایت سازمان ملل و کشورهای خلیج فارس قرار می‌دهد که قرار است پیش از واگذاری کنترل به فلسطینی‌ها، اداره غزه را برعهده گیرد. بر اساس این پیشنهاد ، اداره انتقالی بین‌المللی غزه (GITA) به مدت چند سال به‌عنوان بالاترین مرجع سیاسی و قانونی فعالیت خواهد کرد. این ساختار، که با الگوگیری از مدل‌های انتقالی در تیمور شرقی و کوزوو طراحی شده است، قرار است در مرحله نخست از شهر العریش مصر آغاز به کار کند و سپس با حضور یک نیروی چندملیتی عمدتاً عرب تحت نظارت سازمان ملل وارد غزه شود. دفتر بلر اعلام کرده است که او از هیچ طرحی که منجر به آوارگی فلسطینی‌ها شود حمایت نخواهد کرد. با این حال، سابقه او در تصمیم به ورود بریتانیا به جنگ عراق در سال ۲۰۰۳ و انتقادات شدید از آن، همچنان یادآور یکی از بحث‌برانگیزترین کارنامه‌های سیاسی اوست. بلر در ماه اوت در جلسه‌ای در کاخ سفید با دونالد ترامپ شرکت کرده بود. هرچند جزئیات محدودی از این نشست منتشر شدە است، اما ستیو ویتکوف، فرستاده ویژه آمریکا به خاورمیانه، آن را «بسیار جامع» توصیف کرد. پس از پایان نخست‌وزیری‌اش در ۲۰۰۷، بلر به‌عنوان فرستاده گروه چهارجانبه بین‌المللی (ایالات متحده، اتحادیه اروپا، روسیه و سازمان ملل) در خاورمیانه فعالیت می‌کرد و مأموریتش تمرکز بر توسعه اقتصادی فلسطین و زمینه‌سازی برای راه‌حل دو کشوری بود. طرح جدید واشنگتن، با وجود حمایت برخی از رهبران غربی، همچنان با ابهاماتی جدی روبه‌رو است. بر اساس آن، بلر ریاست یک دبیرخانه ۲۵ نفره و هیئت هفت‌نفره‌ای را برعهده خواهد گرفت و پنج کمیسر نیز بر حوزه‌های کلیدی همچون بازسازی، امنیت، قانون‌گذاری و هماهنگی با تشکیلات خودگردان نظارت خواهند داشت. اداره اجرایی فلسطین نیز با مدیریت تکنوکرات‌ها و ارائه خدمات عمومی در ارتباط مستقیم با مردم غزه قرار می‌گیرد. اما انتصاب احتمالی بلر واکنش‌های تند و متناقضی را برانگیخته است. بسیاری از فلسطینی‌ها او را به دلیل حمایت از جنگ عراق و نزدیکی‌اش به واشنگتن فردی غیرقابل اعتماد می‌دانند، در حالی که شماری از رهبران خلیج فارس همچنان به او به چشم یک میانجی معتبر نگاه می‌کنند. این تحولات هم‌زمان است با اقدام بریتانیا و چند کشور غربی دیگر، از جمله فرانسه، کانادا و استرالیا، در به رسمیت شناختن رسمی کشور فلسطین؛ اقدامی که از سوی اسرائیل و آمریکا به‌عنوان «پاداشی برای حماس» محکوم شد. در سوی دیگر، محمود عباس، رئیس تشکیلات خودگردان فلسطین، در سخنرانی اخیر خود اعلام کرد که آماده همکاری با ترامپ و دیگر رهبران جهان برای تحقق راه‌حل دو کشوری است. او تأکید کرد که حماس نقشی در آینده حکمرانی غزه نخواهد داشت و باید خلع سلاح شود. عباس همچنین بار دیگر بر تعلق غزه به سرزمین واحد فلسطین پافشاری کرد. کاخ سفید این طرح را راه‌حلی میانه میان پیشنهاد اولیه دونالد ترامپ برای کنترل مستقیم غزه توسط آمریکا و اسرائیل، و اعلامیه نیویورک می‌داند که هفته گذشته در مجمع عمومی سازمان ملل با حمایت بیش از ۱۴۰ کشور تصویب شد. با این حال، نبود جدول زمانی روشن برای انتقال قدرت به تشکیلات خودگردان همچنان به‌عنوان مهم‌ترین مانع در مسیر پذیرش این طرح از سوی فلسطینی‌ها و کشورهای عربی شناخته می‌شو

نفوذ پهپادها به حریم هوایی دانمارک و بررسی فعال‌سازی بند ۴ ناتو، بازتابی از تهدیدات هیبریدی نوین علیه اروپا است. این رخدادها ضمن ایجاد اخلال در زیرساخت‌های غیرنظامی و نظامی، انسجام آتلانتیک شمالی را به آزمون می‌گذارند. تکرار چنین وقایعی خطر سرریز بحران اوکراین به قلمرو ناتو را جدی‌تر کرده است. دانمارک روز پنج‌شنبه اعلام کرد که در حال بررسی فعال‌سازی بند ۴ معاهده تأسیس ناتو پس از نفوذ پهپادها به حریم هوایی این کشور است. این نفوذها به‌طور موقت دو فرودگاه اصلی دانمارک را تعطیل و تأسیسات نظامی در منطقه غربی یوتلند را تحت تأثیر قرار داد. تروئلس لوند پولسن، وزیر دفاع دانمارک، این نفوذها را حملات ترکیبی توصیف کرد که با هدف گسترش ترس طراحی شده‌اند، اما در عین حال اعلام نمود که نمی‌داند چه کسی پشت این حملات است. پیش‌تر، مته فردریکسن، نخست‌وزیر دانمارک، نفوذهای مشابه پهپادی که باعث تعطیلی موقت فرودگاه کپنهاگ در شب دوشنبه به سه‌شنبه شد را به مجموعه‌ای از نفوذهای مشکوک پهپادهای روسی و دیگر اختلالات در سراسر اروپا مرتبط دانست. مسکو هرگونه دخالت را در این رابطە رد کرده است. خبرگزاری رویترز در گزارش خود این رویدادها را در پیوند با بحث‌های جاری درباره احتمال فعال شدن بندهای ۴ و ۵ معاهده ناتو بررسی کرده است. چه اتفاقی افتاد؟ پلیس دانمارک اعلام کرد که فرودگاه بیلوند، دومین فرودگاه بزرگ دانمارک، به مدت یک ساعت و فرودگاه آلبورگ، که برای پروازهای تجاری و نظامی استفاده می‌شود، به مدت سه ساعت به دلیل نفوذ پهپادها در اواخر روز چهارشنبه تعطیل شدند. هر دو فرودگاه در روز پنج‌شنبه بازگشایی شدند. به گفته پلیس، پهپادها همچنین در طول شب در نزدیکی فرودگاه‌های اسبیِرگ و سوندربورگ، و پایگاه هوایی اسکروستروپ، محل استقرار برخی جنگنده‌های اف-۱۶ و اف-۳۵ دانمارک، و بالای یک تأسیسات نظامی در هولستبرو مشاهده شدند. تمام مکان‌های تحت تأثیر در شبه‌جزیره یوتلند در غرب دانمارک قرار دارند. با وجود اختلالات ایجاد شده در ترافیک هوایی، مقامات دانمارکی اعلام کردند که به دلایل ایمنی تصمیم گرفتند هیچ‌یک از پهپادها را ساقط نکنند. بند ۴ چیست؟ بند ۴ معاهده تأسیس ناتو مقرر می‌دارد که اعضای سازمان پیمان آتلانتیک شمالی هرگاه به نظر یکی از آن‌ها، تمامیت ارضی، استقلال سیاسی یا امنیت هر یک از آن‌ها تهدید شود، با یکدیگر مشورت کنند. بر اساس بند ۴، بحث‌ها در شورای آتلانتیک شمالی، اصلی‌ترین نهاد تصمیم‌گیری سیاسی ناتو، می‌توانند به‌طور بالقوه به تصمیم یا اقدام مشترک منجر شوند. پولسن، وزیر دفاع دانمارک، گفت که دولت در حال گفتگو با ناتو درباره فعال‌سازی بند ۴ است.در صورت فعال شدن بند ۴ توسط دانمارک، این دومین بار در این ماه خواهد بود. پیش‌تر، دولت لهستان در ۱۰ سپتامبر پس از سرنگونی پهپادها در حریم هوایی این کشور، بند ۴ را فعال کرده بود. وزارت دفاع روسیه اعلام کرد که پهپادهایش حمله‌ای به تأسیسات نظامی در غرب اوکراین انجام داده‌اند، اما برنامه‌ای برای هدف قرار دادن لهستان نداشته‌اند. در مقابل چندین مقام اروپایی این نفوذ را عمدی و نشانه‌ای از تشدید تنش توسط روسیه توصیف کردند. بند ۴ همچنین در فوریه ۲۰۲۲، زمانی که بلغارستان، جمهوری چک، استونی، لتونی، لیتوانی، لهستان، رومانی و اسلواکی به دنبال تهاجم روسیه به اوکراین خواستار مشورت شدند، فعال شد. بند ۵ چیست؟ اگر مشخص شود که روسیه به قلمرو یک کشور عضو حمله کرده است، تمرکز به بند ۵ منتقل می‌شود که سنگ بنای معاهده تأسیس ناتو است. این اتحاد در سال ۱۹۴۹ با نیروی نظامی ایالات متحده به‌عنوان ستون قدرتمند خود اساساً برای مقابله با اتحاد جماهیر شوروی و بلوک شرق در طول جنگ سرد ایجاد شد. منشور ناتو مقرر می‌دارد که حمله مسلحانه به یک یا چند عضو در اروپا یا آمریکای شمالی، حمله‌ای به همه آن‌ها تلقی خواهد شد. در این منشور همچنین آمده است: کشورهای عضو توافق می‌کنند که در صورت وقوع چنین حمله‌ای، هر یک از اعضا، در اجرای حق دفاع از خود به‌صورت فردی یا جمعی که در ماده ۵۱ منشور سازمان ملل متحد به رسمیت شناخته شده است، به اعضای مورد حمله کمک کنند و فوراً، به‌صورت انفرادی و همراه با سایر اعضا، اقداماتی را که لازم بدانند، از جمله استفاده از نیروی مسلحانه، برای بازگرداندن و حفظ امنیت منطقه آتلانتیک شمالی انجام دهند. از آنجا که اوکراین عضو ناتو نیست، تهاجم تمام‌عیار روسیه در فوریه ۲۰۲۲ بند ۵ را فعال نکرد، اگرچه ایالات متحده و دیگر کشورهای عضو برای ارائه کمک نظامی و دیپلماتیک به کی‌یف وارد عمل شدند. با این حال، کارشناسان هشدار داده‌اند که احتمال درگیر شدن در جبهه شرقی ناتو وجود دارد که می‌تواند اتحاد را مجبور به پاسخ نظامی کند.اقدامات روسیه، چه عمدی و چه تصادفی، خطر گسترش جنگ و کشاندن مستقیم کشورهای دیگر به این درگیری را افزایش داده است. آیا فعال کردن بند ۵ خودکار است؟ پس از حمله به یک کشور عضو، سایر اعضای ناتو گرد هم می‌آیند تا بررسی کنند که آیا وضعیت پیش‌آمده مشمول بند ۵ می‌شود یا خیر.این روند هیچ محدودیت زمانی ندارد و می‌تواند به‌قدر لازم ادامه یابد. کارشناسان می‌گویند زبان این بند عمداً انعطاف‌پذیر نوشته شده است تا به هر کشور عضو امکان دهد خود تعیین کند تا چه اندازه در پاسخ به تجاوز مسلحانه علیه یکی از اعضا مشارکت کند. بند ۵ تنها یک‌بار در تاریخ فعال شده است؛ آن هم به نفع ایالات متحده، زمانی که حملات ۱۱ سپتامبر ۲۰۰۱ در نیویورک و واشنگتن رخ داد و ناتو در کنار آمریکا ایستاد.

سخنان اوباما در محکومیت ادعاهای ترامپ درباره ارتباط استامینوفن و اوتیسم، بازتابی از تقابل میان سیاست و علم در عرصه سلامت عمومی است. طرح چنین ادعاهای غیرمستند می‌تواند اعتماد عمومی به نهادهای پزشکی را تضعیف کند و پیامدهای روانی و بهداشتی گسترده‌ای برای زنان باردار و خانواده‌ها ایجاد نماید. باراک اوباما، رئیس‌جمهور پیشین ایالات متحده، در سخنرانی خود در سالن O2 لندن، اظهارات اخیر دونالد ترامپ مبنی بر ارتباط میان مصرف استامینوفن در دوران بارداری و بروز اوتیسم را به‌شدت محکوم کرد و آن را «خشونت علیه حقیقت» خواند. این اظهارات تنها دو روز پس از آن بیان شد که ترامپ اعلام کردە بود دولتش قصد دارد هشدارهایی را درباره مصرف تایلنول توسط زنان باردار صادر کند. چنین ادعایی برخلاف نتایج تحقیقات علمی و توصیه‌های انجمن‌های پزشکی بزرگ جهان، طی چند دهە گذشتە است. در این بارە، کارشناسان بهداشت گفته‌اند هیچ شواهد معتبری مبنی بر چنین ارتباطی وجود ندارد و هشدارهای ترامپ می‌تواند باعث نگرانی گسترده و آسیب به سلامت عمومی شود. در این بارە، اوباما نیز در سخنانش تأکید کرد: آسیبی که این‌گونه ادعاها به سلامت زنان باردار، به والدین کودکان اوتیسمی و به درک عمومی از این طیف وارد می‌کند، بسیار فراتر از یک بحث سیاسی است. همه اینها خشونت علیه حقیقت است. این نخستین بار در هفته‌های اخیر نیست که اوباما علیه اقدامات دولت ترامپ موضع گرفته است. او پیش‌تر از فشارهای دولت بر شبکه ABC پس از جنجال پیرامون برنامه جیمی کیمل انتقاد کرده بود. اظهارات ترامپ درباره استامینوفن نیز در ادامه سیاست‌های جنجالی او در حوزه سلامت عمومی قرار دارد. وی در یک کنفرانس خبری در کاخ سفید در کنار رابرت اف. کندی جونیور، وزیر بهداشت و خدمات انسانی، گفت: مصرف تایلنول خوب نیست. من می‌گویم. خوب نیست. این اظهار نظری پزشکی و غیر حرفەای ترامپ در حالی مطرح می شود کە که انجمن‌های علمی و پزشکی معتبر در آمریکا و اروپا، مصرف استامینوفن در دوران بارداری را ایمن دانسته و توصیه‌های ترامپ را مغایر با شواهد علمی می‌دانند.

ابتکار روسیه و چین برای تعویق بازگشت تحریم‌ها علیه ایران، نشانگر شکاف عمیق میان اعضای دائم شورای امنیت است. در مقابل، تأکید اروپا بر فعال‌سازی «مکانیسم ماشه» حاکی از بن‌بست دیپلماتیک است. احیای تحریم‌ها می‌تواند هم معادلات هسته‌ای و هم موازنه امنیتی منطقه را دگرگون سازد. بنابه گزارش رویترز روسیه و چین از شورای امنیت سازمان ملل متحد خواسته‌اند روز جمعه درباره پیش‌نویس قطعنامه‌ای برای به تعویق انداختن شش‌ماهه اعمال مجدد تحریم‌ها علیه ایران رأی‌گیری شود. این درخواست در حالی مطرح می شود که تمام تحریم‌های سازمان ملل علیه ایران قرار است رأس ساعت ۸ شب جمعه به وقت شرق آمریکا (بامداد شنبه به وقت گرینویچ) دوباره برقرار شوند؛ مگر آنکه تا پیش از آن توافقی حاصل شود یا شورای امنیت تصمیم تازه‌ای بگیرد. بریتانیا، فرانسه و آلمان (E3) پس از متهم کردن تهران به نقض توافق هسته‌ای ۲۰۱۵ و آغاز روند ۳۰ روزه بازگرداندن تحریم‌ها، بر اجرای مکانیسم «ماشه» تأکید کرده‌اند. بر اساس این روند، تنها در صورتی که شورای امنیت قطعنامه‌ای جدید برای ادامه لغو تحریم‌ها تصویب می‌کرد، بازگشت تحریم‌ها متوقف می‌شد. اما قطعنامه پیشنهادی پیشین در شورای امنیت رأی کافی نیاورد و اکنون تنها ساعاتی برای تغییر وضعیت باقی مانده است. اروپایی‌ها پیشنهاد داده‌اند در صورت بازگرداندن دسترسی کامل بازرسان آژانس بین‌المللی انرژی اتمی، رفع نگرانی‌ها درباره ذخایر اورانیوم غنی‌شده و از سرگیری مذاکرات مستقیم با ایالات متحده، اعمال تحریم‌ها تا شش ماه به تعویق بیفتد. روسیه و چین نیز پیش‌نویس مشابهی برای تمدید توافق ارائه کرده‌اند، اما هنوز مشخص نیست این تلاش‌ها در ساعات پایانی به نتیجه برسد. در صورت فعال شدن کامل مکانیسم ماشه، مجموعه‌ای از تحریم‌های پیشین شورای امنیت از جمله تحریم تسلیحاتی، ممنوعیت غنی‌سازی و بازفرآوری اورانیوم، محدودیت‌های موشکی، انسداد دارایی‌ها، ممنوعیت سفر مقامات و بازرسی محموله‌های ایران‌ایر و کشتیرانی جمهوری اسلامی ایران دوباره اعمال خواهد شد. انتظار می رود اگر تا پایان امشب هیچ تحول تازه‌ای رخ ندهد، همه تحریم‌های سازمان ملل علیه ایران از بامداد شنبه رسماً بازمی‌گردند؛ اقدامی که می‌تواند معادلات منطقه‌ای را به‌طور جدی تحت‌تأثیر قرار دهد.

دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور ایالات متحده آمریکا، روز پنجشنبه در کاخ سفید میزبان رجب طیب اردوغان، رئیس‌جمهور ترکیه، بود. این نخستین سفر اردوغان به واشنگتن از سال ۲۰۱۹ به شمار می‌رود و در شرایطی برگزار شد که دو طرف تلاش می‌کنند روابط پرتنش سال‌های اخیر را به سمت همکاری نزدیک‌تر سوق دهند. ترامپ پس از دو ساعت مذاکره با اردوغان گفت که باور دارد ترکیه خرید نفت از روسیه را متوقف خواهد کرد. او اظهار داشت: معتقد هستم که او این کار را انجام خواهد داد، چون می‌تواند آن را از بسیاری جاهای دیگر تهیه کند. این موضع بخشی از فشار گسترده واشنگتن بر متحدانش برای قطع منابع مالی روسیه در جنگ اوکراین است. ترامپ در روزهای اخیر همچنین تغییر موضع داده و گفته است اوکراین قادر خواهد بود همه سرزمین‌های از دست‌رفته را پس بگیرد. موضوع تحریم‌های آمریکا علیه ترکیه و فروش جنگنده‌های پیشرفته نیز در دستور کار نشست قرار داشت. ترکیه در سال ۲۰۱۹ به دلیل خرید سامانه دفاعی روسی S-400 از برنامه جنگنده‌های اف-۳۵ کنار گذاشته شد. با این حال، ترامپ اکنون احتمال لغو تحریم‌ها و ازسرگیری فروش تسلیحات به آنکارا را مطرح کرده است. در این بارە وی گفت: فکر می‌کنم او در خرید چیزهایی که می‌خواهد موفق خواهد شد. ما می‌توانیم تحریم‌ها را خیلی زود، شاید بلافاصله، لغو کنیم. اردوغان نیز ابراز امیدواری کرد روابط دو کشور به «سطحی متفاوت» ارتقا یابد. ترکیه که دومین ارتش بزرگ ناتو را در اختیار دارد، به دنبال تقویت توان هوایی خود از طریق خرید ۴۰ فروند اف-۱۶ و احیای مشارکت در پروژه اف-۳۵ است. در کنار مسائل دوجانبه، جنگ‌های خاورمیانه نیز جایگاه ویژه‌ای در این دیدار داشت. ترامپ گفت ایالات متحده «به توافق نزدیک است» تا به جنگ اسرائیل در غزه پایان دهد، جنگی که از اکتبر ۲۰۲۳ تاکنون ده‌ها هزار کشته بر جای گذاشته است. او تأکید کرد بازگشت گروگان‌های اسرائیلی شرط اصلی هر آتش‌بسی خواهد بود. اردوغان نیز از «تلاش‌های صلح ترامپ» حمایت کرد. ترامپ همچنین از اردوغان به خاطر نقش‌آفرینی در تحولات سوریه تمجید کرد و گفت به زودی اعلامیه مهمی در این زمینه منتشر خواهد شد. به گفته ترامپ، ترکیه نقشی کلیدی در کنار زدن بشار اسد و هموار کردن مسیر برای لغو بخشی از تحریم‌های آمریکا علیه سوریه داشته است.