Search this site

پایان دور دوم مذاکرات میان آمریکا و ایران بر سر جاەطلبی‌های هستەای در ژنو نه به کاهش ابهام انجامیدە و نه به تثبیت مسیر دیپلماسی. شکاف‌های ساختاری میان طرفین، از دامنه مذاکرات گرفتە تا تعریف امتیاز قابل قبول همچنان پابرجاست و نیاز هر توافقی به تأیید علی خامنه‌ای، زمان و هزینه سیاسی گفت‌وگوها را افزایش می‌دهد. هم‌زمانی مذاکرات با مانورهای نظامی ایران و تقویت حضور نظامی آمریکا نشان می‌دهد دیپلماسی بیش از آنکه مسیر حل‌وفصل باشد، به ابزاری برای مدیریت زمان و فشار متقابل تبدیل شده است. روز سه شنبه دور دوم مذاکرات ایران و آمریکا در ژنو خاتمە یافت و علیرغم آنکە طرفین تمایل خود را به ادامه مذاکرات ابراز داشتەاند، اما پیش بینی می‌شود که چنین مذاکراه‌ای طبق روندهای گذشته طولانی و پیچیده باشد. شبکه سی‌ان‌ان این سوال را مطرح کرده است که دونالد ترامپ تا چه زمان می‌تواند صبر کند، به‌ویژه که نگران است ایران در حال وقت‌کشی باشد و سعی کند او را به بازی بگیرد. از طرفی اختلافات فنی و استراتژیک و نیاز به تأیید علی خامنه‌ای رهبر جمهوری اسلای ایران برای هر نوع تصمیمی، روند مذاکرات را در صورت ادامه، طولانی خواهد کرد.  مذاکرات غیرمستقیم ایران و آمریکا که روز سه‌شنبه پس از سه ساعت و نیم تبادل یادداشت‌ها برگزار شد. مذاکرات بدون تعیین جزئیات مشخص پایان یافت، اما توافق شد گفتگوها ادامه پیدا کند. هنوز روشن نیست که آیا تمرکز مذاکرات صرفاً بر برنامه هسته‌ای ایران است یا موضوعاتی همچون موشک‌های بالستیک و گروه‌های مسلح نیابتی ایران نیز در دستور کار قرار دارند. عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، تنها به «مجموعه‌ای از اصول راهنما» اشاره کرد و مقام‌های آمریکایی تأکید کردند که «جزئیات زیادی برای بحث باقی مانده است». این ابهام‌ها احتمال یک جنگ منطقه‌ای را کاهش نداد و پرسش‌ها درباره مدت زمان تحمل ترامپ برای ادامه دیپلماسی افزایش یافته است. همزمان با مذاکرات، ایران رزمایش‌های نظامی با موشک‌های کروز و قایق‌های خود در دریای عمان انجام داد و برای مدت کوتاهی نیز تنگه هرمز را بست. جی دی ونس ، معاون رئیس جمهور آمریکا، در مصاحبه با فاکس نیوز پس از مذاکرات گفت که ترامپ «این اختیار را برای خود محفوظ می‌دارد که هر زمان فکر کند دیپلماسی به پایان طبیعی خود رسیده است، اعلام کند.» ترامپ اگرچه بارها تاکید کرده است که رسیدن به یک توافق مناسب را ترجیح می‌دهد اما با توجه به سابقه‌ ایران در مذاکرات قبلی نگران است که تهران در حال وقت‌کشی باشد و توسط این رژیم «به بازی گرفته شود». این نگرانی‌ها با هشدار بنیامین نتانیاهو، نخست وزیر اسرائیل، تقویت شده است. مذاکرات جاری با چالش‌های جدی مواجه است. تهران بر بحث هسته‌ای به عنوان بخشی از توافقی که تحریم‌ها را لغو و از جنگ جلوگیری کند، تأکید دارد، در حالی که دولت ترامپ و اسرائیل خواستار توافقی گسترده‌تر هستند که شامل برنامه موشکی ایران و حمایت از گروه‌های شبه‌نظامی نیابتی ایران نیز باشد. ایران پیشنهادهایی برای کاهش غنی‌سازی اورانیوم ۶۰ درصدی یا تعلیق موقت فعالیت‌های هسته‌ای ارائه کرده است، اما ایالات متحده آمریکا تاکنون با هیچ گونه غنی‌سازی موافقت نکرده است. این اختلاف فنی و استراتژیک، بخش عمده‌ای از طولانی شدن مذاکرات را توضیح می‌دهد. از سوی دیگر، آمریکا با افزایش نیروهای نظامی در منطقه، فشار بر ایران را افزایش داده و همزمان با این مذاکرات، بررسی می‌کند که آیا اقدام نظامی می‌تواند اهداف واشنگتن را محقق کند یا خیر. آموس هوچستین، فرستاده ویژه آمریکا، به سی‌ان‌ان گفت: سوال این است که روز بعد چه اتفاقی برای ایران می‌افتد… مذاکرات و ارسال تجهیزات نظامی برای کسب زمان است. از سوی دیگر، هر توافق احتمالی باید تأیید علی خامنه‌ای، رهبر جمهوری اسلامی ایران، را داشته باشد. خامنه‌ای موضع سختگیرانه‌ای در موضوع هسته‌ای دارد و در عین حال روز سه‌شنبه و همزمان با مذاکرات،‌ تهدید به مقابله نظامی با آمریکا کرده است. مقام‌های آمریکایی می‌گویند این مرحله، سخت‌ترین بخش مذاکره با ایران است و تعامل با نمایندگان کم‌اختیار باعث طولانی‌تر شدن روند می‌شود. هنوز مشخص نیست که دیپلماسی ترامپ تا چه زمان ادامه خواهد یافت و آیا به توافق هسته‌ای منجر می‌شود یا فشارهای فزاینده منطقه‌ای، مذاکرات را به بن‌بست خواهد کشاند، اما رفتارش نشان داده که معمولا صبر زیادی در مذاکرات ندارد.

رسانه‌های آمریکایی گزارش داده‌اند که دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور ایالات متحده آمریکا در بحبوحه بزرگ‌ترین تجمع نیروهای نظامی آمریکا در خاورمیانه از سال ۲۰۰۳ تاکنون، در حال بررسی گزینه‌های حمله نظامی به ایران است. بر اساس گزارش نیویورک تایمز، ناو هواپیمابر یو‌اس‌اس جرالد آر. فورد که هنوز به منطقه نرسیده است، احتمالاً در مرحله نخست در آب‌های مدیترانه و در نزدیکی سواحل اسرائیل مستقر خواهد شد تا نقش دفاعی از اسرائیل را ایفا کند. در حالی که نگاه‌ها در خاورمیانه به تصمیم نهایی ترامپ دوخته شده و همچنان مشخص نیست کە آیا او تصمیم جنگ با ایران را اتخاذ خواهد کرد یا نه، رسانه‌های آمریکایی به‌طور فزاینده‌ای از آمادگی‌های نظامی واشنگتن و گزینه‌های پیش روی کاخ سفید گزارش می‌دهند. وال‌استریت ژورنال در این بارە گزارش داد که ترامپ در جریان چند سناریوی مختلف برای حمله به ایران قرار گرفته است کە هر کدام از سناریوها با هدف وارد کردن بیشترین آسیب ممکن به حاکمیت ایران و نیروهای هم‌پیمان منطقه‌ای آن عنوان شده است. به گفته مقام‌های آمریکایی که وال‌استریت ژورنال به نقل از آنان گزارش داده است، این گزینه‌ها شامل هدف قرار دادن ده‌ها مقام ایرانی، اعم از غیرنظامی و نظامی، با هدف سرنگونی حکومت است. با این حال، نیویورک تایمز گزارش داده است که مشاوران امنیت ملی ترامپ هشدار داده‌اند هیچ تضمینی وجود ندارد که عملیاتی با هدف تغییر رژیم الزاماً به موفقیت برسد. بر اساس گزارش وال‌استریت ژورنال، گزینه‌ای دیگر که به ترامپ ارائه شده است، محدود کردن حملات به اهداف مشخصی مانند تأسیسات هسته‌ای یا سایت‌های موشکی بالستیک ایران است. حتی چنین عملیاتی نیز، به نوشته این روزنامه، می‌تواند هفته‌ها به طول بینجامد. این روزنامه همچنین خاطرنشان کرده است که ارتش آمریکا در هفته‌های اخیر طیفی از هواپیماهای نظامی را به پایگاه‌هایی در اردن و عربستان سعودی منتقل کرده است. انتقال این نیروها بزرگ‌ترین تمرکز نظامی ایالات متحده آمریکا در منطقه، از زمان حمله به عراق در سال ۲۰۰۳ محسوب می‌شود. در این رابطە نیز نیویورک تایمز گزارش داده است که هیچ نشانه‌ای از اتخاذ تصمیم نهایی توسط ترامپ وجود ندارد و گزارش‌های مشابهی نیز در دیگر رسانه‌های آمریکایی منتشر شده است. با این حال، به نوشته این روزنامه، ناو هواپیمابر جرالد آر. فورد که انتظار می‌رود تا پایان هفته جاری یا اوایل هفته آینده وارد خاورمیانه شود، ممکن است در ابتدا در دریای مدیترانه و در نزدیکی سواحل اسرائیل مستقر شود تا به دفاع از تل‌آویو و دیگر شهرها کمک کند. بر اساس این گزارش، استقرار نیروهای آمریکا دامنه گسترده‌ای از اهداف بالقوه ایران را، از جمله موشک‌های کوتاه‌برد و میان‌برد، انبارهای موشکی، تأسیسات هسته‌ای و مراکز فرماندهی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی در تیررس قرار می‌دهد. در این گزارش اشاره‌ای به حمله مستقیم به رهبران ایران نشده است. سیگنال‌های متناقض رویترز به نقل از یک مقام ارشد آمریکایی گزارش دادە است که واشنگتن همچنان در انتظار دریافت یک پیشنهاد کتبی از سوی ایران برای شکستن بن‌بست مذاکرات است. ساعاتی بعد، شبکه سی‌بی‌اس گزارش داد که مقام‌های ارشد امنیتی به ترامپ گفته‌اند ارتش آمریکا می‌تواند از روز شنبه برای حملات احتمالی به ایران آماده باشد. در مقابل، یک مقام ارشد دیگر آمریکایی در گفت‌وگو با رویترز در تلاش برای کاستن از شدت گمانه‌زنی‌ها درباره جنگ قریب‌الوقوع، گفت انتظار می‌رود مارکو روبیو، وزیر امور خارجه آمریکا، اواخر هفته آینده برای گفت‌وگو درباره ایران به اسرائیل سفر کند. به گفته این مقام، سفر وزیر امور خارجە آمریکا، در شرایطی که احتمال شلیک موشک‌ها از سوی ایران وجود داشته باشد، اقدامی غیرمعمول تلقی می‌شود و می‌تواند نشان دهد دستور نهایی حمله هنوز صادر نشده است. در اسرائیل، مقام‌ها طی ۲۴ ساعت گذشته اعلام داشتەاند که لحظات سرنوشت‌ساز در حال نزدیک شدن است، اما تأکید کرده‌اند که همه‌چیز همچنان به تصمیم ترامپ درباره پایان یافتن یا نیافتن گزینه‌های دیپلماتیک با تهران بستگی دارد. مجموعه گزارش‌های منتشرشده در یک شبانه‌روز گذشته الزاماً به یک مسیر مشخص اشاره نمی‌کند، اما بازتاب‌دهنده افزایش سطح آماده‌باش در هر دو سوی منازعه است. همچنین نمی‌توان احتمال داد که بخشی از این گزارش‌ها در چارچوب تلاش طرف‌ها برای گمراه کردن یکدیگر منتشر شده باشد. در همین حال، ایران اعلام کردە است که حریم هوایی جنوبی خود را روز پنجشنبه به دلیل آنچه پرتاب‌های گسترده موشکی خوانده شده، خواهد بست و پیش‌تر نیز از بستن تنگه هرمز در چارچوب یک رزمایش بزرگ خبر داده بود.

دولت انتقالی سوریه هم‌زمان از بازسازی و جذب سرمایه‌گذاری سخن می‌گوید، اما ترکیب آن عمدتاً از نیروهایی با پیشینه جهادیستی شکل گرفته است. این ناهمخوانی، پرسش‌های جدی ای را درباره قابلیت نهادسازی، حاکمیت قانون و امنیت سرمایه‌گذاری ایجاد می‌کند. تجربه‌های منطقه‌ای نشان می‌دهد بدون گسست شفاف از گذشته ایدئولوژیک، تضمین حقوق شهروندی و سازوکارهای پاسخ‌گویی، بازسازی اقتصادی می‌تواند به بازتولید اقتدار گروهی محدود بینجامد، نه به ثبات پایدار و دولتی فراگیر. در ماه‌های اخیر، سرمایه‌گذاری‌هایی توسط دولت انتقالی سوریە در بخش‌های مختلف اقتصاد سوریه، از حوزه نفت و انرژی گرفته تا پروژه‌های مرتبط با راه‌آهن و فرودگاه‌ها، انجام شده است. در این بارە، دولت انتقالی سوریه اعلام کرده است که جذب سرمایه‌گذاری‌های جدید و گسترش ارتباطات نهادی با کشورهایی چون عربستان سعودی، ازبکستان و جمهوری آذربایجان را در اولویت سیاست‌های اقتصادی خود قرار داده است. این روند پس از حضور سوریه در کنفرانس امنیتی مونیخ شتاب بیشتری گرفته است. در همین چارچوب بنا بر گزارش خبرگزاری رسمی این کشور (سانا)،، وزارت آموزش دولت انتقالی سوریه، یک مشارکت راهبردی سه‌جانبه با وزارت علوم و آموزش جمهوری آذربایجان و سازمان آیسسکو امضا کرده است. این توافق را محمد عبدالرحمن تُرکو، وزیر آموزش سوریه، امین امرالله‌یِف، وزیر علوم و آموزش جمهوری آذربایجان، و سلیم بن محمد المالک، مدیرکل آیسسکو، امضا کرده‌اند. بر اساس مفاد این توافق که تا ۳۱ دسامبر ۲۰۳۰ اعتبار دارد، ۱۰۰ مدرسه در سوریه بازسازی و ۱۰ مدرسه جدید مطابق با استانداردهای نوین احداث خواهد شد. بودجه این پروژه ۳۰ میلیون دلار تعیین شده که جمهوری آذربایجان تأمین آن را بر عهده دارد و اجرای آن با هماهنگی نهادهای سوری توسط آیسسکو انجام می‌شود. گسترش همکاری‌های فرودگاهی با عربستان در تحول دیگری، سازمان کل هواپیمایی کشوری و حمل‌ونقل هوایی سوریه گفت‌وگوهایی را با شرکت خدمات زمینی عربستان سعودی (SGS) آغاز کرده است. هدف این مذاکرات بررسی امکان همکاری برای توسعه خدمات هندلینگ زمینی در فرودگاه‌های سوریه عنوان شده است. به گزارش سانا، عمر الحُصَری، رئیس این سازمان، با هیأتی از شرکت SGS به ریاست محمد بن عبدالکریم مازی، مدیرعامل این شرکت، دیدار کرده است. در این دیدار، طرفین درباره ارتقای کارایی عملیاتی فرودگاه‌ها و همسوسازی خدمات با استانداردهای بین‌المللی گفت‌وگو کرده‌اند. محور این رایزنی‌ها نیازهای پایه فرودگاهی، از جمله فرایندهای پذیرش مسافر، جابه‌جایی بار، کنترل بارگیری و عملیات رمپ بوده است. سازمان هواپیمایی سوریه اعلام کرده است که این گفت‌وگوها بخشی از برنامه گسترده‌تر برای نوسازی زیرساخت‌های فرودگاهی و تقویت همکاری با ارائه‌دهندگان خدمات منطقه‌ای به شمار می‌رود. شرکت SGS در حال حاضر در ۲۸ فرودگاه عربستان سعودی فعالیت دارد. تمرکز بر بازارهای آسیای مرکزی دمشق هم‌زمان تلاش می‌کند روابط اقتصادی خود را با کشورهای آسیای مرکزی گسترش دهد. به گزارش سانا، دولت سوریه در پی توسعه روابط اقتصادی با ازبکستان است؛ اقدامی که هدف آن گشودن بازارهای آسیای مرکزی به روی صادرات سوریه و جذب سرمایه‌گذاری در بخش‌های کلیدی اقتصاد عنوان شده است. در همین راستا، هیأتی از سوریه اخیراً به ازبکستان سفر نمودە و در تاشکند درباره همکاری‌های تجاری گفت‌وگوهایی انجام داده است. در این گزارش همچنین اشاره شده است که کشورهای آسیای مرکزی روابط نزدیکی با سازمان همکاری شانگهای، برخی کشورهای عضو بریکس و اتحادیه اقتصادی اوراسیا به رهبری روسیه دارند. سانا به نقل از لوای الاشقر، عضو هیأت‌مدیره اتاق بازرگانی دمشق، گزارش داده است که ازبکستان می‌تواند به‌عنوان یکی از اقتصادهای رو‌به‌رشد آسیای مرکزی، شریک راهبردی سوریه در مسیر تنوع‌بخشی به روابط تجاری خارجی باشد. به گفته او، گفت‌وگوها بر افزایش صادرات سوریه، به‌ویژه محصولات کشاورزی، مواد غذایی، منسوجات و دارو، و نیز تشویق سرمایه‌گذاری در بخش‌های مولد برای تقویت تولید داخلی و ایجاد اشتغال متمرکز بوده است. رایزنی با صندوق بین‌المللی پول در کنار این تحرکات، دولت سوریه گفت‌وگوهایی را با صندوق بین‌المللی پول برای بررسی امکان ازسرگیری تعامل با این نهاد آغاز کرده است. ریاست هیأت سوری در این رایزنی‌ها بر عهده طلال الهلالی، رئیس سازمان سرمایه‌گذاری سوریه، بوده است. بر اساس اعلام این سازمان، در این نشست بر اهمیت اعزام منظم هیأت‌های صندوق و اجرای برنامه‌های کمک فنی، به‌ویژه در حوزه مدیریت مالیه عمومی، چارچوب‌های سیاست پولی و نظام‌های آماری، با هدف حمایت از اصلاحات اقتصادی و تقویت ظرفیت نهادی تأکید شده است.

علی اصغر فریدی   درخواست رضا پهلوی برای ایفای نقش محوری درآیندە سیاسی ایران و کسب قدرت، در متنی که تجربه تاریخی انقلاب‌ها را مرور می‌کند، با یک ضعف ساختاری روبه‌روست: فقدان پاسخ روشن به فردای پس از سقوط جمهوری اسلامی ایران. تاریخ نشان می‌دهد دستیابی بە دموکراسی بدون نهادسازی، تمرکززدایی و تضمین حقوق اقلیت‌ها، اغلب به اقتدارگرایی تازه ای منتهی می شود. تکیه بر مفاهیم کلی مانند عظمت ملی یا مشروعیت نمادین، بدون برنامه انتقال قدرت و ائتلاف پایدار، بیش از آنکه راه‌حل باشد، صرفا افزایش دهندە ریسک بازتولید چرخه استبداد خواهد بود. در تاریخ معاصر، انقلاب‌ها و جنبش‌های براندازانه اغلب با شعارهای فریبنده‌ی آزادی، عدالت و دموکراسی آغاز شده‌اند، اما واقعیتِ سختِ تاریخ نشان داده است که جابه‌جایی قدرت همواره به نتایج مطلوب منجر نشده است. بسیاری از این خیزش‌ها، به جای پی‌ریزی یک سیستم دموکراتیک پایدار، در نهایت به بازتولید رژیم‌های اقتدارگرا، ظهور دیکتاتوری‌های نوین یا فروپاشی در ورطه‌ی هرج‌ومرج انجامیده‌اند. این الگوی تکرارشونده در هر دو طیف ایدئولوژیک، از رادیکالیسم چپ تا ناسیونالیسم افراطی راست، به وضوح مشاهده می‌شود. عوامل شکست این جنبش‌ها معمولاً در فقدان برنامه‌ریزی دقیق برای «فردای پس از سقوط»، ضعف در نهادسازی مستقل، دخالت‌های مخرب خارجی و نبودِ ائتلافی واقعی بر سر اصول دموکراتیک ریشه دارد. به عنوان نویسنده‌ی این متن، نگارندە در صف مخالفان جمهوری اسلامی ایستاده‌ و خواهان دگرگونی بنیادین است، اما با یک پیش‌شرط حیاتی: این تغییر باید به دموکراسی واقعی، فراگیر و پایدار بینجامد، نه اینکه صرفاً نقابِ استبداد را تغییر دهد یا ما را به گذشته‌ای مملو از تمرکز قدرت بازگرداند. میراث خونین آرمان‌گرایی رادیکال و چپ‌گرایی انقلاب‌های چپ‌گرا نمونه‌های بارز ناکامی در دستیابی به آزادی‌های مدنی هستند. انقلاب روسیه در سال ۱۹۱۷ علیه تزار، به جای استقرار دموکراسی، به تمامیت‌خواهی و ماشین کشتار استالین ختم شد. انقلاب چین در سال ۱۹۴۹ به رهبری مائو، یکی از خشن‌ترین رژیم‌های تاریخ را بنا نهاد که میلیون‌ها انسان را قربانی کرد. همچنین انقلاب کوبا در سال ۱۹۵۹ که با هدف سرنگونی دیکتاتوری باتیستا شکل گرفت، به‌سرعت به سیستمی تک‌حزبی بدل شد که دهه‌هاست هرگونه صدای مخالفی را خفه می‌کند. سراب نظم و عظمت ملی در الگوهای راست‌گرا از سوی دیگر، جنبش‌های راست‌گرا، ناسیونالیست یا محافظه‌کار نیز بارها دموکراسی را در مسلخ «نظم» یا «شکوه ملی» قربانی کرده‌اند. در ایتالیای سال ۱۹۲۲، موسولینی و فاشیست‌ها با سوءاستفاده از هراس نخبگان، دولت لیبرال میانه‌رو لوئیجی فاکتا را فلج و دیکتاتوری سیاه‌پوشان را مستقر کردند. در آلمان سال ۱۹۳۳ نیز نازی‌ها با بهره‌برداری از بحران‌های اقتصادی و خلاءهای قانونی در نظام پارلمانی وایمار، از درونِ صندوق‌های رأی برآمدند و بلافاصله تیشه به ریشه‌ی دموکراسی زدند. همچنین کودتای نظامی در شیلی سال ۱۹۷۳ علیه دولت منتخب آلنده، به دیکتاتوری پینوشه و سال‌ها شکنجه و اعدام سیستماتیک منتهی شد. در اسپانیا نیز پیروزی ژنرال فرانکو بر جمهوری‌خواهان، به دهه‌ها خفقان مذهبی-نظامی انجامید. این تجربیات ثابت می‌کنند که افراط‌گرایی، چه در پوشش عدالت طبقاتی و چه در لباس ناسیونالیسم تهاجمی، پتانسیل تخریبی یکسانی علیه آزادی‌های فردی دارد. تراژدی رهایی در آفریقا؛ از آزادی‌خواهی تا خودکامگی تجربه‌ی قاره آفریقا نیز گواه دیگری بر این مدعاست که قهرمانان مبارزه با ظلم، لزوماً دموکرات‌های خوبی نیستند. بسیاری از رهبران آفریقایی که با شعار پایان دادن به استعمار و استبدادِ تحت حمایت غرب به قدرت رسیدند، خود به دیکتاتورهایی خشن بدل شدند. رابرت موگابه در زیمبابوه که زمانی نماد آزادی‌خواهی بود، دهه‌ها با سرکوب و ویرانی اقتصادی بر صندلی قدرت تکیه زد. در اتیوپی، جنبش‌های انقلابی که علیه امپراتوری هایله سلاسی قیام کردند، رژیم خون‌ریز درگ را به وجود آوردند. همچنین در لیبی، معمر قذافی با یک کودتای انقلابی علیه سلطنت ادریس به قدرت رسید، اما نظامی را پایه گذاری کرد که دهه‌ها با حذف فیزیکی مخالفان و کیش شخصیت اداره می‌شد. این الگو نشان می‌دهد که «حقانیت مبارزه با ستم قبلی»، هرگز تضمینی برای «عدم ستمگری حاکم جدید» نیست. تجربه‌ی تلخ ۵۷ و چالش‌های اپوزیسیون فعلی انقلاب ۱۳۵۷ ایران، مثال زنده‌ای است که تا بە کنون نشان دادە است حتی حمایت گسترده‌ی مردمی بدون وجود یک رهبری دموکراتیک و برنامه‌ای شفاف برای انتقال قدرت، می‌تواند به استبدادی مذهبی منجر شود که حقوق بشر را نقض، اقتصاد را ویران و جامعه را اسیر ایدئولوژی کرده است. امروز، در پی اعتراضات «زن، زندگی، آزادی»، بخشی از اپوزیسیون به بازگشت سلطنت پهلوی تحت رهبری رضا پهلوی دل بسته‌اند، که البته مخالفت‌های جدی نیز از سوی روشنفکران و فعالان سیاسی هم در داخل و هم خارج از ایران، در برابر او وجود دارد. این مخالفت به‌ویژه در میان ملل و گروه‌های اتنیک غیرفارس پررنگتر است، زیرا بازگشت به مدل پهلوی اغلب یادآور سیاست‌های حذفی و تمرکزگرایی استبدادی گذشته است. هرچند رضا پهلوی در ظاهر خود را مدافع یک سیستم مبتنی بر مشروطه‌ی سکیولار می‌نامد، اما فقدان یک ساختار تشکیلاتی منسجم، ناتوانی در حفظ ائتلاف‌های پایدار با سایر نیروها و تمرکز بر مفاهیم مبهمی چون «عظمت ایران» بدون ارائه‌ی تضمین‌های نهادی (مانند تمرکززدایی از قدرت، تضمین حقوق اقلیت‌ها و رسانه‌های مستقل)، ریسک بازتولید یک استبداد ناسیونالیستی جدید را افزایش می‌دهد. خطر بزرگ این است که یک نظام جدید، سرکوب مخالفان را با برچسب حفظ تمامیت ارضی یا مقابله با اسلام‌گرایی توجیه کند و امید به تغییر واقعی را برای نسل‌ها از بین ببرد. راه گریز از چرخه‌ی استبداد برای شکستن این چرخه‌ی تاریخی در ایران، براندازی نباید هدف غایی باشد، بلکه باید بخشی از یک پروژه‌ی «گذار به دموکراسی» تعریف شود. راه نجات، در شکل‌گیری یک ائتلاف گسترده بر پایه حداقل‌های حقوقی است: حاکمیت قانون و تفکیک واقعی قوا، پذیرش کثرت‌گرایی، تضمین آزادی رسانه‌ها و احزاب مستقل، و در نهایت تعیین نوع نظام آینده تنها از طریق یک رفراندوم آزاد و شفاف. ضرورت بلوغ سیاسی و آگاهی جمعی فراتر از ائتلاف نیروهای سیاسی، یک رکن حیاتی دیگر وجود دارد: بلوغ سیاسی و آگاهی جمعی جامعه. دموکراسی تنها یک ساختار اداری نیست، بلکه نیازمند جامعه‌ای است که بر خرد جمعی تکیه کند، از قهرمان‌سازی و بت‌تراشی بپرهیزد و نسبت به حقوق اقلیت‌ها حساس باشد. بدون آگاهی نسبت به ریشه‌های استبداد، حتی دموکراتیک‌ترین قوانین نیز توسط دیکتاتورهای جدید دور زده خواهند شد. تنها جامعه‌ای که آگاهانه از کیشِ شخصیت عبور کرده باشد، می‌تواند تضمین کند که ایرانِ پس از جمهوری اسلامی، هرگز به گذشته‌ی مستبدانه باز نخواهد گشت

اسنادی که جدیدا از سوی وزارت دادگستری آمریکا در رابطە با پروندە اپستین منتشر شدەاند،نشان می‌دهد این تاجر سرشناس محکوم به جرایم جنسی، درصدد برآمدە بود تا شبکه‌ای قدرتمند را با چهره‌های سیاسی و رهبران کسب‌وکار در نقاط مختلف خاورمیانه ایجاد کند. مهمترین پیامد انتشار این اسناد تا کنون، استعفای سلطان احمد بن سلیم، مدیرعامل گروه بنادر جهانی دبی (DP World) بودە است. بر اساس گزارش رویترز، دی‌پی‌ورلد روز جمعه اعلام کرد سلطان احمد بن سلیم از سمت‌های مدیرعامل و رئیس هیأت‌مدیره این شرکت کناره‌گیری کرده است. دو منبع مطلع که به‌طور مستقیم در جریان موضوع بودند اعلام نمودند کە تصمیم استعفا پس از مطرح شدن نام او در پرونده‌های اپستین و همزمان با افزایش حساسیت‌ها نسبت به رابطه‌اش با اپستین اتخاذ شد. بر اساس مکاتبات منتشر شدە میان اپستین و احمد بن سلیم، بن سلیم درباره روابط جنسی با زنانی گفت‌وگو کرده است که اپستین به او در برقراری ارتباط با آنها کمک کرده بود. در ایمیلی به تاریخ ۹ نوامبر ۲۰۰۷، بن سلیم به اپستین می‌نویسد کە با یکی از این زنان در نیویورک ملاقات کرده و افزوده است که با او رابطه جنسی نداشته است. او در همان پیام نوشته است: بله، بعد از چندین تلاش طی چند ماه، توانستیم در نیویورک همدیگر را ببینیم، سوءتفاهمی پیش آمده بود، چون او می‌خواست کاری را بیابد، در حالی که من فقط کمی تفریح می‌خواستم. رویترز در این بارە نوشتە است کە تنها توانسته است به‌طور مستقل به بخشی از پرونده‌های اپستین مرتبط با بن سلیم دسترسی پیدا کند و نتوانسته علت مشخص استعفای او از دی‌پی‌ورلد را تأیید کند، اما دو منبع یادشده بدون ورود به جزئیات گفته‌اند موضوع به همان پرونده‌ها مربوط است. تا کنون بن سلیم به درخواست‌های اظهارنظر درباره استعفایش پاسخ نداد و دی‌پی‌ورلد نیز از اظهارنظر خودداری کرد. در یکی از ایمیل‌های ردوبدل‌شده با بن سلیم، اپستین او را فردی خوش‌مشرب و قابل اعتماد توصیف کرده و نوشته است که او به غذا و آشپزی علاقه دارد، همچنین افزوده است که بن سلیم مشروبات الکلی نمی‌نوشد و به پنج نوبت نماز روزانه پایبند است. در عکسی بدون تاریخ که در ایمیلی آمده و به‌صورت عمومی نیز در دسترس است، اپستین در کنار بن سلیم در حال آشپزی دیده می‌شود و هر دو آرام و راحت به نظر می‌رسند. نام کامل فردی که اپستین این ایمیل را همراه با عکس برای او ارسال کرده، فاش نشده است. بن سلیم تاکنون درباره توصیف‌هایی که اپستین از او ارائه کرده یا درباره ایمیل‌های مربوط به رابطه‌اش با اپستین، اظهارنظر علنی نکرده است. در این گزارش تأکید شده است که صرفِ مطرح شدن نام یک فرد در پرونده‌های اپستین، به‌خودی‌خود دلیلی بر ارتکاب جرم نیست. با این حال، پس از آنکه اعضایی از کنگره آمریکا اعلام کردند نام بن سلیم در پرونده‌های منتشرشده از سوی وزارت دادگستری آمده است، برخی از حامیان مالی دی‌پی‌ورلد پرسش‌های تازه‌ای درباره مناسبات پیشین او با اپستین مطرح کردند. هفته گذشته، «مؤسسه سرمایه‌گذاری بین‌المللی بریتانیا» (British International Investment – BII) و دومین صندوق بزرگ بازنشستگی کانادا اعلام کردند به دلیل آنچه ارتباطات بن سلیم با اپستین خوانده شده است، تمامی سرمایه‌گذاری‌های جدید خود را با دی‌پی‌ورلد را تعلیق می‌کنند. در این بارە، سخنگوی بی‌آی‌آی گفت: از آنچه گفته می‌شود درباره سلطان احمد بن سلیم در پرونده‌های اپستین آمده است، شوکه شده‌ایم، بی‌آنکه مشخص کند منظور کدام ادعاهاست. با توجه به این ادعاها، تا زمانی که دی‌پی‌ورلد اقدامات لازم را انجام دهد، سرمایه‌گذاری جدیدی با این شرکت انجام نخواهیم داد. صندوق بازنشستگی کانادا (لا کَیس) نیز در بیانیه‌ای اعلام کرد تا زمانی که دی‌پی‌ورلد توضیحات ارائه کند و «اقدامات ضروری» انجام شود، «هرگونه تزریق سرمایه اضافی» به شرکت را متوقف خواهد کرد. پس از تغییر رهبری دی‌پی‌ورلد در روز جمعه، بی‌آی‌آی از این تصمیم استقبال کرد و سخنگوی این نهاد گفت: مشتاقانه منتظر ادامه شراکت برای توسعه بنادر تجاری کلیدی آفریقا هستیم تا ظرفیت تجارت جهانی این قاره بالفعل شود. صندوق لا کَیس نیز این اقدام را مناسب توصیف کرد و افزود به‌سرعت برای همکاری با مدیریت جدید دی‌پی‌ورلد اقدام خواهد کرد تا شراکت در پروژه‌های بندری در سراسر جهان ادامه یابد. تا کنون بن سلیم به درخواست اظهارنظر درباره موضع این دو نهاد پاسخ نداده و دی‌پی‌ورلد نیز از اظهارنظر خودداری کرده است.

سمیە توحیدی مذاکرات ژنو شکاف راهبردی میان سه بازیگر اصلی را آشکار کرده است: تهران با اتکا به زمان و بازدارندگی منطقه‌ای به دنبال مدیریت فشار است، واشنگتن در میان دیپلماسی پرهزینه و گزینه نظامی مردد، و تل‌آویو با فرض شکست اجتناب‌ناپذیر گفت‌وگوها، به سمت سناریوی درگیری حرکت می‌کند. تلاقی خوش‌بینی تاکتیکی ایران، احتیاط حسابگرانه آمریکا و فشار فزاینده اسرائیل، فضایی ناپایدار را ایجاد کرده است که در آن حتی پیشرفت‌های محدود نیز می‌توانند به‌سرعت به تشدید تنش بدل شوند. در حالی که تهران از باز شدن مسیر توافق سخن می‌گوید و واشنگتن با احتیاط از پیشرفت محدود صحبت می‌کند، تل‌آویو آشکارا خواهان آغاز جنگ است. الی کوهن، وزیر انرژی و زیرساخت اسرائیل، صبح چهارشنبه ۲۹ بهمن‌ماه در گفت‌وگو با رادیوی رسمی این کشور ابراز امیدواری کرد مذاکرات میان ایالات متحده آمریکا و ایران به شکست بینجامد و واشنگتن به سمت آغاز یک جنگ علیه تهران حرکت کند. او برای دومین بار طی یک هفته از آمریکا خواست تا با حملات گسترده نظامی، جمهوری اسلامی ایران را سرنگون کند و مدعی شد تغییر رژیم تنها راه‌حل واقعی است. بە نظر وی این راه‌حل هم به نفع مردم ایران بودە و هم امنیت متحدان عرب آمریکا در منطقه را تأمین می‌کند. در این گفت‌وگو، کوهن، همسو با بسیاری از چهره‌های سیاسی و امنیتی اسرائیل در دولت و اپوزیسیون، اظهار داشت تمام مذاکرات با ایران بی‌ارزش است. او همچنین ادعا کرد تهران در طول سالیان گذشته به هیچ توافقی پایبند نبوده و اکنون نیز صرفاً در حال خرید زمان است و پس از فروکش کردن فشار آمریکا، فعالیت‌های خود را از سر خواهد گرفت. او تمایل آشکار اسرائیل برای کشاندن ایالات متحده آمریکا به تقابل نظامی با ایران را پنهان نکرد و گفت: ما به صبر نیاز داریم. آمریکا بر اساس جدول زمانی دیگران عمل نمی‌کند. تنها گزینه واقعی، یک حمله نظامی بزرگ برای از بین بردن تهدیدهاست. تا امروز، به‌جای خشکاندن باتلاق، سرگرم تعقیب حشرات بوده‌ایم. این مواضع بازتاب‌دهنده فضای غالب در محافل سیاسی و رسانه‌ای اسرائیل با این استدلال است که تهران حاضر نیست آنچه را کە عزت و روحیه ملی خود می‌خواند، به خطر بیندازد. از همینرو، شانس دستیابی به توافق با ایران بسیار اندک یا نزدیک به صفر قلمداد می شود. این رویکرد در تیتر روز چهارشنبه روزنامه یدیعوت آحارانوت نیز دیده می‌شود. در این تیتر، آمدە است کە «آنها از توافق حرف می‌زنند… و برای جنگ آماده می‌شوند». همزمان، روزنامه «هاآرتص» نیز با انتشار کاریکاتوری از میز مذاکرات، فضای بدبینی اسرائیل نسبت به روند گفت‌وگوها را به تصویر کشیده است. خوش‌بینی محتاطانه در مقابل، پس از دور دوم مذاکرات در ژنو، تهران لحن خوش‌بینانه‌تری را اتخاذ کردە است. عباس عراقچی، وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی ایران، گفت مسیر دستیابی به توافق هموارتر شده است. با این وجود این اظهارات همزمان با برگزاری مانورهای نظامی ایران در تنگه هرمز مطرح شد. در واشنگتن اما لحن متفاوتی حاکم است. مقام‌های آمریکایی، در حالی که به تقویت حضور نظامی خود در منطقه ادامه می‌دهند، از پیشرفت محدود سخن می‌گویند. جی دی ونس معاون رئیس‌جمهور آمریکا گفت مذاکرات از برخی جهات مثبت بوده، اما تهران همچنان حاضر به پذیرش برخی خطوط قرمز واشنگتن نیست. او در پاسخ به پرسشی درباره آینده برنامه موشک‌های بالستیک ایران گفت «همه گزینه‌ها روی میز است»، بی‌آنکه به‌صراحت اعلام کند واشنگتن خواستار کنار گذاشتن این برنامه از سوی تهران است. دونالد ترامپ نیز شب گذشته گفت ایران به توافق علاقه‌مند است و افزود که به‌طور غیرمستقیم در مدیریت مذاکرات نقش خواهد داشت. به نظر می‌رسد سخنان ترامپ حاکی از اشاره‌ای به نقش نماینده ویژه او در این گفت‌وگوها باشد. مجموع این نشانه‌ها نشان می‌دهد ترامپ، دست‌کم در مقطع کنونی، همچنان در مسیری حرکت می‌کند که مطلوب اسرائیل نیست و به دنبال توافقی با ایران است که از نگاه او باید حداقل اندکی سخت‌گیرانه‌تر از توافق دوران باراک اوباما باشد. در این میان، فشار کشورهای عربی و ترکیه بر واشنگتن بی‌تأثیر نبوده است، هرچند این فشارها تضمینی برای جلوگیری از تنش ایجاد نمی‌کند. شکاف‌های عمیق میان طرفین، فشار اسرائیل و لابی‌های حامی آن، و غیرقابل پیش‌بینی بودن تصمیمات ترامپ، همگی احتمال درگیری را زنده نگه داشته‌اند. وضعیت هشدار در اسرائیل اما با وجود صحبت از پیشرفت، اختلافات اساسی، از سطح و محل غنی‌سازی هسته‌ای ایران گرفته تا برنامه موشکی، نقش متحدان منطقه‌ای تهران، وضعیت اعتراضات داخلی و درخواست لغو تحریم‌های اقتصادی همچنان پابرجاست. افزون بر این، برداشت دو طرف از هزینه‌های جنگ و توافق نیز متفاوت است. ترامپ با نگاهی اقتصادی، هزینه جنگ را بیش از هزینه توافق می‌داند، در حالی که ایران، تحت ملاحظات ملی‌گرایانه و ایدئولوژیک، ممکن است گزینه پرداخت هزینه بالا برای حفظ حیثیت را ترجیح دهد. در پایان این دور از مذاکرات، واشنگتن مهلتی دو هفته‌ای را برای کاهش شکاف‌ها و نزدیک‌تر کردن مواضع دو طرف تعیین کرده است. با این حال، تصمیم نهایی در اختیار رئیس‌جمهور آمریکا باقی می‌ماند که به‌طور گسترده غیرقابل پیش‌بینی توصیف می‌شود. در سوی دیگر، اسرائیل بر این فرض عمل می‌کند که درگیری نظامی اجتناب‌ناپذیر است. از زمان آغاز مذاکرات ژنو، تل‌آویو سطح هشدار را افزایش داده و آمادگی‌های نظامی خود را در حوزه‌های دفاعی و تهاجمی تشدید کرده است. همزمان، حملات هوایی اسرائیل به لبنان در روزهای اخیر شدت گرفته است. به گفته رسانه‌های اسرائیلی، این حملات بخشی از آماده‌سازی برای سناریوی جنگ با ایران و جلوگیری از ورود حزب‌الله به یک درگیری گسترده‌تر است. بر اساس گزارش کانال ۱۲، سایت‌های پرتاب موشک، انبارهای سلاح و نیروهای وابسته به حزب‌الله در این حملات هدف قرار گرفته‌اند. با توجە بە متغیرهای دیگر منطقەای، مذاکرات ژنو بیش از آنکه نشانه حل‌وفصل بحران جاری باشد، بازتاب توازن ناپایدار میان بازدارندگی، زمان و اراده سیاسی است. ایران با ترکیب دیپلماسی محدود، مانور نظامی و تأکید بر خطوط حیثیتی، می‌کوشد هزینه‌های فشار را مدیریت کند و زمان بخرد. ایالات متحده آمریکا در چارچوب محاسبه هزینه–فایده، هنوز دیپلماسی را ترجیح می‌دهد، اما با تعیین مهلت و تقویت حضور نظامی، مسیر بازگشت‌پذیری به گزینه سخت را باز نگه داشته است. در مقابل، اسرائیل بر فرض شکست مذاکرات عمل می‌کند و با بالا بردن سطح هشدار و فشار سیاسی، تلاش دارد مسیر تصمیم واشنگتن را به سمت اقدام نظامی سوق دهد. شکاف‌های ساختاری بر سر غنی‌سازی، موشکی و تحریم‌ها پابرجاست و اختلاف ادراکی درباره هزینه جنگ، ریسک خطای محاسباتی را افزایش می‌دهد. در چنین فضایی، حتی پیشرفت‌های محدود می‌توانند شکننده باشند و یک محرک کوچک، مسیر را به‌سرعت از مذاکره به تقابل تغییر دهد.

نصرالله لشنی    موسیقی سوگ، یکی از کهن‌ترین، اصیل‌ترین و فراگیرترین اشکال بیان موسیقایی در تاریخ پرفرازونشیب بشر است. تقریباً هیچ تمدن یا فرهنگ دیرینه‌ای را نمی‌توان یافت که برای واقعه‌ی مرگ، آیین موسیقایی منحصربه‌فردی را خلق نکرده باشد. این موسیقی، تنها ابزاری برای برون‌ریزی عاطفی اندوه نیست؛ بلکه راهی هستی‌شناختی برای معنا دادن به فقدان، پیوند دادن ناگسستنی زندگان با خاطره‌ی رفتگان و بازسازی انسجام جمعی پس از گسستِ ویرانگرِ مرگ است. در یونان باستان، «ترِنوس» (threnos) یا مرثیه‌های آوازی، بخشی جدایی‌ناپذیر و ساختارمند از آیین‌های تدفین بود. در ایرلند، سنت سترگ «کینینگ» (Keening)، مویه‌خوانی بداهه و خلسه‌آور توسط زنان، تا قرن نوزدهم با قدرت ادامه داشت و پژوهشگران مردم‌شناسی امروز آن را شکلی آیینی و کاتارسیس‌گونه (پالایش عاطفی) از تخلیه‌ی جمعی اندوه می‌دانند. در گرجستان، آوازهای چندصدایی سوگ با ساختار پیچیده‌ی پولیفونیک اجرا می‌شوند و به‌دلیل ارزش موزه‌شناسی صوتی در فهرست میراث ناملموس یونسکو ثبت شده‌اند. در مصر باستان نیز، نقش‌برجسته‌ها و متون تدفینی از حضور پررنگ «نوحه‌گران حرفه‌ای» در مراسم خاکسپاری حکایت دارند که وظیفه‌ی میانجی‌گری میان جهان زندگان و مردگان را بر عهده داشتند. در سنت مسیحی اروپا، رکوئیم به‌عنوان قالبی الهیاتی و رسمی برای نیایش مردگان شکل گرفت که از قرون وسطی تا دوره‌ی مدرن، از گرگوریان چَنت تا شکوهِ ساخته‌های موتسارت و وردی، بازتاب‌دهنده‌ی نگرشِ هستی‌شناسانه‌ به مرگ بوده‌اند. در ایالات متحده، موسیقی گاسپل و سرودهای کلیسایی در مراسم خاکسپاری جامعه‌ی آفریقایی‌تبار، نه‌تنها سوگ عمیق، بلکه امید استعاری به رستاخیز و عدالت غایی را بازنمایی می‌کند. در نیواورلئان، «جَز فِیونِرال» ترکیبی نبوغ‌آمیز از مارش سوگ‌آمیز ابتدایی و سپس قطعات ریتمیک شاد است؛ آیینی که مرگ را هم‌زمان با اندوهِ وداع و جشنِ استمرار زندگی همراه می‌کند. در شرق دور و ژاپن، راهبان بودایی در مراسم تدفین «شومیو» (chanting بودایی) را با الگوهای آوایی ذن‌گونه و خاص اجرا می‌کنند که هدف غایی آن آرام‌سازی ذهن و هدایت استعلایی روح است. در تبت، آیین‌های صوتی مرتبط با «باردو» (مرحله‌ی میانی و برزخین پس از مرگ) با سرودها و سازهای آیینی خاص اجرا می‌شوند تا مسافرِ مرگ گمراه نشود. در غنا، قوم گاآ (Ga) مراسم‌های مفصلی با طبل‌نوازی‌های بدوی و رقص برگزار می‌کنند که در آن موسیقی، نقشِ محرکِ انتقال متوفی به جهانِ موازیِ نیاکان را ایفا می‌کند. این نمونه‌های متکثر نشان می‌دهند که موسیقی سوگ، صرفاً انعکاس ساده‌ی احساسات فردی نیست؛ بلکه یک سازوکارِ فرهنگی برای مدیریت بحران‌های وجودی مبتنی بر فقدان است. صدا، ریتم و کلام آیینی، به جامعه امکان می‌دهند تا فقدانِ صلب را به روایت»تبدیل کند و از فروپاشی ناگهانیِ روانی و گسیختگی اجتماعی جلوگیری نماید. در این میان، منطقه‌ی زاگرس یکی از غنی‌ترین و دست‌نخورده‌ترین سنت‌های زنده‌ی موسیقی سوگ در جهان را در خود حفظ کرده است که نه صرفاً یک قطعه موسیقایی، بلکه یک «هنر تام» (Total Art)، آیینی اجتماعی و پرفورمنسی کامل است. همان‌گونه که در ایرلند «کینینگ» یا در نیواورلئان «جَز فِیونِرال» فراتر از موسیقیِ صِرف قلمداد می‌شوند، در زاگرس نیز چَمَر، مور و کُتَل، مجموعه‌ای ارگانیک از صدا، حرکتِ فرم‌یافته، شعرِ کهن و نماد را درهم می‌می‌آمیزند و سوگ را از یک تجربه‌ی شخصی به یک «تجربه‌ی وجودیِ جمعی» بدل می‌کنند. بررسی تطبیقی آیین‌های سوگ نشان می‌دهد که موسیقی عزاداری، با وجود تکثر فرهنگی، دارای کهن‌الگوهای مشترکی است؛ ضرب‌آهنگ‌های کند و وقارآمیز، تکرارهای ملودیکِ سنگین و نافذ، استفاده از فواصل موسیقاییِ تاثیرگذار (مانند ریزپرده‌ها) و تأکید بر تحریرهای کشیده و آواهای ممتد که استمرارِ یادِ رفتگان را در فضا تضمین می‌کنند. در سنت کلاسیک غرب، این فرم در قالب رکوئیم‌های سترگ تجلی یافت؛ آثاری مذهبی-هنری که برای مراسم یادبود درگذشتگان خلق می‌شدند. رکوئیم‌های موتسارت، وردی و فوُره هر یک بازتابی از مواجهه‌ی فلسفی فرهنگ غرب با مفهوم مرگ‌اند؛ گاه آرام و سرشار از بخشایش، و گاه دراماتیک، مَهیب و پرتنش. در شرق آسیا، سازهایی با صدای نَفَسی مانند شاکوهاچی در ژاپن یا فلوت‌های آیینی در چین، با ایجاد فضایی خلوت و مینیمالیستی، بر ناپایداریِ ماده و گذرا بودنِ حیات تأکید می‌ورزند. در مقابل، در برخی جوامع آفریقایی یا آمریکای لاتین، موسیقی سوگ به‌شدت ریتمیک و حتی همراه با رقص‌های پرشور است؛ چراکه در جهان‌بینی آن‌ها، مرگ نه یک نقطه‌ی پایان، بلکه یک گذارِ باشکوه تلقی می‌شود. این تنوعِ فرمی نشان می‌دهد که موسیقی سوگ، بیش از آنکه بیانِ صِرفِ رنج باشد، بازتابِ عمیقِ جهان‌بینی و نقشه‌ی راهِ هر فرهنگ در مواجهه با ابدیت است. آیین سوگ‌واری زاگرس: موسیقی، حرکت و تجربه‌ی جمعی در پهنه‌ی زاگرس، سوگ فراتر از یک تأثرِ فردی است؛ رخدادی تمدنی و جمعی است که کل بافتِ اجتماعی را درگیر کرده و ساختارهای همبستگیِ جمعی را بازسازی می‌کند. موسیقی در این آیین، نقش «قلبِ تپنده» را دارد. آیین «چَمَر» (یا چَمَری) که غالباً برای سوگِ حماسه‌سازان و جوانان دلاور اجرا می‌شود، غایتی میانِ موسیقی، حرکتِ آیینی و بازنمایی نمادین است. سازهای اصلی، دهل (نماد ضرب‌آهنگ زمین) و سرنا (نماد فریاد آسمان) هستند؛ ریتم دهل سنگین، با وقار و تکرارشونده است و ملودی‌های نافذِ سرنا، اتمسفری حماسی و در عین حال بهت‌آور و رستاخیزی (سور اسرافیل) ایجاد می‌کنند. این اجرا غالباً در «چمرگاه» (فضای باز) طنین‌انداز می‌شود تا اندوه، در پهنه و پیوند با طبیعت، معنای اساطیری‌اش را بازنمایی کند. عنصر دراماتیک دیگر، «کُتل» است؛ اسبی نمادین که با پارچه‌های تیره، سلاح‌های ایل و وسایل شخصی متوفی آراسته شده و در میان صفوفِ منظم عزاداران حرکت داده می‌شود. کتل تنها یک یادبود نیست، بلکه نمادی از «غیابِ حاضر» و انتظار است؛ مرکبی که گویی در انتظار بازگشت سوارِ خویش است. صدای دهل و سرنا، ریتم قدم‌های این صحنه‌ی جمعی را تنظیم کرده و آیین را از یک مراسمِ تدفین ساده به یک «پرفورمنس اجتماعیِ زنده» ارتقا می‌دهند. در این میان، «رقص سوگ» حلقه‌ی وصلی است که کالبدِ فیزیکی سوگوار را به ساحتِ آیینی پیوند می‌زند. عزاداران در چمرگاه، با تشکیل دوایر متحدالمرکز، حرکتی نظام‌مند و پویا را آغاز می‌کنند که در آن، پا بر زمین کوبیدن (نمادِ ایستادگی و تداومِ زیست) و حرکتِ موزونِ شانه‌ها (نمادِ حملِ بارِ سنگینِ فقدان) تجلی می‌یابد. این حرکتِ دوار، بیانگرِ درکِ اساطیری از زمان است؛ زمانی که نه خطی و تمام‌شونده، بلکه دوری و بازگشت‌پذیر است. در اینجا، تن و طنین به یگانگی می‌رسند تا اندوه از ساحتِ ذهنِ فردی به کالبدِ جمعی سرایت کرده و از طریقِ «پویاییِ ابدان»، تخلیه و پالایش شود. حضور مردان با جامه و ادواتِ رزم در این صفوف، به رقصِ سوگ خصلتی حماسی می‌بخشد؛ گویی این رقص نه صرفاً وداع با یک عزیز، بلکه نوعی اعلامِ آمادگیِ رزمی و میثاقی جمعی برای دادخواهی و خون‌خواهی است. بدین‌سان، بدنِ سوگوار در زاگرس، خود به بخشی از متنِ مقاومت تبدیل می‌شود. «مور» یکی از بکرترین و باستانی‌ترین فرم‌های آوازی سوگ در زاگرس است؛ آوازی بدون ساز، برخاسته از ژرفای حنجره، با تحریرهایی که گویی هزاران سال تاریخ را در خود فشرده کرده‌اند. در این مویه‌ها، برای مردان از استعاره‌های اقتدار (اسب، کوه، شاهین) و برای زنان از استعاره‌های انسجام (ستون خیمه، محور آشتی) استفاده می‌شود. این مویه‌خوانی‌های بداهه، خاطراتِ زیسته‌ی متوفی را در حافظه‌ی جمعی بستگان ثبت کرده و سوگ را به یک روایتِ ماندگار بدل می‌کنند. «هوره» نیز با کشش‌های طولانی صدا و تغییر تدریجی نغمه‌ها، فضایی آرام و عمیق می‌آفریند و حافظه‌ی تاریخی جامعه را بیدار می‌کند. ترکیبِ هم‌زمانِ هوره، مور، چمر و کتل، سوگِ زاگرسی را به تجربه‌ای چندلایه تبدیل می‌کند که در آن، فردیتِ داغدار در کلِ یکپارچه‌ی اجتماع پناه‌دهنده و تسکین‌بخش ذوب می‌شود. برخلاف سنت‌های کلاسیک غربی که مخاطب را به سکوت و تأمل در فضای بسته فرا می‌خوانند، سوگ در زاگرس رخدادی «برون‌گرا»، آشکار و در پیوند ناگسستنی با عناصر طبیعت است.   ریشه‌های اساطیری و دگردیسی آیین سوگ در زاگرس آیین‌های سوگ زاگرس، تجسمِ زنده‌ی اسطوره‌هایی هستند که در گذر هزاره‌ها به داستان‌های حماسی تبدیل شده‌اند. نام «چَمَر» در ریشه‌شناسی، با مفهوم «چشم‌به‌راهی» گره خورده است؛ واژه‌ای که کلیدواژه‌ی درکِ این پارادوکس است: سوگ برای کسی که رفته، اما انتظار برای بازگشت او. ریشه‌های این تفکر به اسطوره‌های بین‌النهرین و تمدن ایلام بازمی‌گردد که کهن‌الگوی «خدای شهیدشونده» (مانند دُموزی یا تَموز) شکل گرفت. موجودی که با مرگش، زمین و انسان به سوگ می‌نشست و با بازگشتش، باروری، خیر و شادی به جهان بازمی‌گشت. آیین چمر، استمرارِ تاریخیِ همان سوگ‌سرودهایی است که برای مرگِ مظلومانه‌ و ایثارگرانه‌ی خدای شهیدشونده اجرا می‌شد تا چرخه‌ی حیات از حرکت نایستد و خدای شهید رستاخیز کند و به جهان بازگردد. با انتقال از عصر اسطوره به عصر حماسه، این الگو در چهره‌های تاریخی-داستانی بازتولید شد. در شاهنامه، سیاوش تجسمِ مرگِ مظلومانه و «خونِ بر زمین ریخته»‌ای است که هرگز خشک نمی‌شود، و در مقابل، کیخسرو (فرزند سیاوش) نماد بازگشت، اقتدار و رستاخیزِ عدالت است. همین دوآلیسم پسااساطیری (مرگِ معصومانه و بازگشتِ منجی) در سنت شیعی نیز در پیوند میان حماسه‌ی کربلا و انتظارِ ظهور تجلی یافت. حسین، شهید مظلومی است که ثارالله (خون خدا) ست و این خون در همه‌ی زمین و زمان گسترش و تداوم می‌یابد، طوری که هر روز عاشورا و هر سرزمینی کربلا می‌شود (کُلُّ یَومٍ عاشورا و کُلُّ أَرضٍ کَربَلا)، و فرزندی از تبار حسین (مهدی)، روزی بازخواهد گشت و با خود عدالت و برکت و شادی خواهد آورد؛ همان مرگ و رستاخیز خدای شهیدشونده. در آیین چمر، این دیالکتیکِ سوگ و امید به زیباترین شکل در قالب کُتل نمایش داده می‌شود: اسبِ بی‌سوار، همزمان هم اعلامِ فقدانِ سواری‌ست که شهید شده و هم نمادِ آمادگیِ جامعه برای بازگشتِ سوار منتقم و عدالت‌گستر است. بنابر اسناد تاریخی موجود، آیین آماده‌سازی اسب (کتل) تا اواخر دوره‌ی صفویه، به‌عنوان جزئی منفک و مستقل شده از کلیت آیین سوگ، پیوندی سترگ با انتظارِ ظهورِ منجیِ موعود (مهدی) برقرار کرده بود؛ مردم هر جمعه اسبی را زین می‌کردند و به بیرون شهر یا روستا می‌بردند و در انتظار سوار منتقم و عدالت‌گستر به نیایش می‌پرداختند. بدین ترتیب، و مبتنی بر بنیان‌های اساطیری تحول‌یافته به مراسمات مردم‌شناختی، سوگ در زاگرس نه یک بن‌بستِ عاطفی، بلکه یک «انتظارِ فعال» است؛ آیینی که در آن مرگ، مقدمه‌ای بر بازگشتِ خیر و عدالت (دادخواهی) تلقی می‌شود.   سوگ زاگرسی؛ از سنت تمدنی تا مقاومتِ خیابانی در جهانی که مدرنیته‌ی شتاب‌زده و ساختارهای سرکوبگر تلاش می‌کنند مرگ را به پستوی خانه‌ها برانند و سوگ را به یک عارضه‌ی بالینی یا افسردگی فردی تقلیل دهند، آیین‌های زاگرس پیشنهادی رهایی‌بخش و معترضانه دارند. امروز که قامتِ بلندِ جوانانِ وطن در خون می‌غلطد و حکومت‌ها با سکوتِ اجباری و دفن‌های شبانه سعی در کتمان حقیقت دارند، آیین چمری از یک مناسکِ آیینی به یک مانیفستِ ایستادگی بدل شده است. تفاوت بنیادین میان «غم» و «سوگِ آیینیِ معترض» در این است که غمِ شخصی، انسان را منزوی و منفعل می‌کند، اما سوگِ جمعی در کتل‌گردانیِ این جوانان، پیوند فرد را با شبکه انسانی به‌منظور «عدالت‌خواهی» بازسازی می‌نماید. انسانِ امروز، در میان هیاهوی دیجیتال و ارعابِ سیاسی، «زبانِ سوگواری» را گم کرده است. اما زاگرس با بازتولید چمر برای جوانانِ کشته‌شده در خیابان، لکنت عاطفی را می‌شکند. وقتی تصویرِ جوانی بر گرده‌ی اسبِ کتل می‌نشیند و «مور» برای خونِ ناحقِ او خوانده می‌شود، در واقع جامعه در حال انجام یک عملِ ترمیمی است؛ آن‌ها اجازه نمی‌دهند کالبدِ شهید در تنهایی دفن شود، بلکه آن را به روایتِ جمعیِ یک ملت گره می‌زنند. در این میان، سنتِ باستانیِ «گیس‌بُران» زنان، که روزگاری نمادِ تلاطمِ درونیِ سوگوار بود، امروز به یک کنشِ نمادینِ جمعی و سیاسی تبدیل شده است؛ قیچی کردنِ مو، نه فقط بریدنِ طره‌ی گیسو، بلکه بریدنِ رشته‌ی پیوند با سکوت و بیداد است. اوجِ این تراژدیِ حماسی، در «رقصِ مادران بر مزارِ فرزندان» تجلی می‌یابد که پا کوبیدنِ مادر، نه از سرِ شادی، بلکه زلزله‌ای بر پیکره‌ی بی‌عدالتی است. این رقص، ایستادگی در عینِ ویرانی است؛ مادری که بر خاکِ فرزندِ جوانش می‌رقصد، در واقع اسطوره‌ی باروریِ زمین از خونِ سیاوش را احیا می‌کند. او با هر گام، اعلام می‌کند که معنا همراه با کالبدِ فرزندش دفن نخواهد شد. کاشتنِ درخت بر مزارِ این جوانان نیز، استمرارِ همان تفکرِ اساطیریِ بازگشت است؛ درختی که ریشه در خونِ شهید دارد و نویدبخشِ رستاخیزی است که هیچ تبرِ استبدادی را یارای قطعِ آن نیست. این آیین‌ها یادآور می‌شوند که هر فقدانی در راهِ آزادی، بذری از یک بازگشتِ شکوهمند را در بطنِ خاک می‌کارد. در دنیایی که تلاش می‌شود مرگِ مظلومان را بی‌صدا و بی‌هزینه جلوه دهند، طنینِ چمری در دامنه‌ی زاگرس، گواهی است بر این حقیقت که: هیچ مرگی نباید در سکوت رخ دهد. سوگ در اینجا دیگر نه یک بن‌بست، بلکه یک «انتظار فعال» و آمادگی برای طلوعِ عدالت است. آیین چمری برای جوانانِ امروز، تبدیلِ مرگ به «حافظه‌ی تاریخی» و تبدیلِ حافظه به «اراده‌ی تغییر» است. زاگرس به ما می‌آموزد: برای آنکه بتوانیم با شجاعت در برابر بیداد بایستیم، باید ابتدا بیاموزیم که چگونه با وقار، جمعی و «به‌قصدِ دادخواهی» سوگواری کنیم. این سوگ، نه پایانِ زندگی، که آغازِ جاویدانگیِ یک آرمان در کالبدِ یک تمدن است.

معاون رئیس‌جمهور آمریکا گفت دور دوم مذاکرات هسته‌ای با ایران در ژنو با برخی پیشرفت‌ها همراه بوده است، اما تهران همچنان از پذیرش خطوط قرمز تعیین‌شده از سوی دونالد ترامپ خودداری می‌کند. همزمان، رسانه‌های عبری به نقل از مقام‌های اسرائیلی گزارش دادند که این گفت‌وگوهای غیرمستقیم به احتمال زیاد به بن‌بست می‌رسد و رئیس‌جمهور آمریکا و نزدیکانش به گزینه حمله نظامی می‌اندیشند. داده‌های رهگیری پروازها نیز از انتقال ده‌ها جنگنده آمریکایی به خاورمیانه طی یک روز گذشته نیز حکایت از این پییش بینی دارد. جی‌دی ونس، معاون رئیس‌جمهور آمریکا، سه‌شنبه به فاکس‌نیوز گفت: از برخی جهات مذاکرات خوب پیش رفت. آنها با ادامه گفت‌وگوها موافقت کردند. اما در عین حال روشن بود که رئیس‌جمهور خطوط قرمزی را تعیین کرده است که ایرانی‌ها هنوز حاضر نیستند آنها را بپذیرند و درباره‌شان کار کنند. به گفته ونس، یکی از این خطوط قرمز جلوگیری از دستیابی ایران به سلاح هسته‌ای است. او استدلال کرد که هسته‌ای شدن جمهوری اسلامی می‌تواند به رقابت تسلیحاتی جهانی منجر شود و برای آمریکا خطرناک باشد. ونس افزود: با وجود ادعای ایران مبنی بر نداشتن قصد تولید سلاح هسته‌ای، نشانه‌هایی وجود دارد که نشان می‌دهد آنها به دنبال دستیابی به چنین سلاحی هستند. ونس تأکید کرد رئیس‌جمهور آمریکا به‌طور جدی به دنبال راه‌حل، از مسیر دیپلماسی و از مسیرهای دیگر می باشد. اما نتیجه باید این باشد که ایران به سلاح هسته‌ای دست نیابد. یک مقام آمریکایی نیز کە مایل بە افشای هویت خود نبود بە تایمز اسرائیل گفتە است کە: «پیشرفت‌هایی حاصل شده است، اما هنوز جزئیات زیادی باقی مانده است. ایرانی‌ها گفته‌اند طی دو هفته آینده با پیشنهادهای مشخص برای پر کردن شکاف‌ها بازخواهند گشت. در مقابل، یک مقام ارشد اسرائیلی به نقل از شبکه ۱۳ این کشور گفت ارزیابی تل‌آویو این است که اظهارات خوش‌بینانه تهران نوعی پرده دود است و احتمال دستیابی به توافق پایین است. یک مقام امنیتی اسرائیلی نیز گفت هنوز برای اعلام توافق میان واشنگتن و تهران درباره محدودسازی برنامه هسته‌ای ایران «خیلی زود» است. این اظهارات پس از آن بیان شد که عباس عراقچی، وزیر خارجه ایران، مذاکرات ژنو را «سازنده» توصیف کرد و از دستیابی به درکی مشترک درباره «اصول راهنما» خبر داد. ونس در واکنش گفت: ما به کار ادامه می‌دهیم، اما رئیس‌جمهور این اختیار را برای خود محفوظ می‌دارد که تشخیص دهد دیپلماسی به پایان طبیعی خود رسیده است. امیدواریم به آن نقطه نرسیم، اما اگر برسیم، تصمیم با رئیس‌جمهور خواهد بود. شبکه ۱۲ اسرائیل هم در گزارشی بدون ذکر منبع نوشت اسرائیل خود را برای فروپاشی مذاکرات آماده می‌کند و کاخ سفید این برداشت را به تل‌آویو داده است که پیشرفت بیشتری بعید است، زیرا ایران حاضر به پذیرش خواسته‌های ترامپ نیست. به گفته این شبکه، مقام‌های اسرائیلی بر این باورند که ترامپ و دیگر مقام‌های ارشد آمریکا متمایل به حمله به ایران هستند و رئیس‌جمهور آمریکا برای مشروعیت‌بخشی به چنین اقدامی، نیاز دارد نشان دهد مسیر مذاکرات طی شده است. به گزارش همین شبکه، رایزنی‌های سطح بالای اسرائیل همچنین با هدف آمادگی برای احتمال اقدام پیش‌دستانه ایران انجام می‌شود و بر این درک استوار است که در صورت تصمیم ترامپ به حمله، اسرائیل در کنار آمریکا عمل خواهد کرد. انتقال ده‌ها جنگنده آمریکا به منطقه مذاکرات اوایل ماه جاری کە در مسقط آغاز شدە است، همزمان با افزایش قابل توجه حضور نظامی آمریکا در منطقه و تهدیدات چندبارە ترامپ به استفاده از آن بودە است. این تهدیدها ابتدا در واکنش به سرکوب مرگبار معترضان در ایران و سپس در ارتباط با برنامه هسته‌ای مطرح شد. روز سه‌شنبه و همزمان با دور دوم گفت‌وگوها، داده‌های رهگیری پروازهای منابع باز نشان داد ارتش آمریکا طی ۲۴ ساعت گذشته ده‌ها جنگنده را به سمت خاورمیانه منتقل کرده است. این هواپیماها شامل جنگنده‌های اف-۲۲، اف-۳۵ و اف-۱۶ بوده و چندین هواپیمای سوخت‌رسان نیز در حال جابه‌جایی دیده شده‌اند. یک مقام آمریکایی همچنین به وب‌سایت اکسیوس گفت بیش از ۵۰ جنگنده در ۲۴ ساعت گذشته به منطقه اعزام شده‌اند. ترامپ روز جمعه گفتە بود کە تغییر رژیم در ایران بهترین اتفاق ممکن خواهد بود و تأیید کرد که یک ناو هواپیمابر دیگر نیز در صورت عدم دستیابی به توافق به منطقه اعزام شده است. او پیش از مذاکرات سه‌شنبه به خبرنگاران گفت: «فکر نمی‌کنم آنها بخواهند با پیامدهای نرسیدن به توافق روبه‌رو شوند.

علی‌اصغر فریدی   عربستان سعودی نه در مسیر سکولاریزاسیون، بلکه در حال بازآرایی رابطه دین و دولت در چارچوب یک دولت متمرکز امنیتی است. ملی‌سازی نهاد مذهبی به معنای حذف دین نیست، بلکه به معنای انتقال مرجعیت از حوزه دینی به ساختار سیاسی است. همزمان، فشارهای مالی ناشی از مگاپروژه‌ها، رقابت ژئواکونومیک با امارات را از سطح همکاری راهبردی به سطح رقابت ساختاری سوق داده است. پارادوکس رفتار ریاض در نئوم و یمن نشان می‌دهد که ایدئولوژی در این مرحله تابع منطق بقا و موازنه قدرت است، نه برعکس. شکاف میان دو قطب اصلی خلیج فارس نیز حاکی از گذار منطقه از همگرایی امنیتی به رقابت بر سر معماری آینده نظم عربی است. خاورمیانه و به‌ویژه کشورهای حوزه خلیج فارس در سال ۲۰۲۶ دیگر شباهتی به تصویر کلاسیک خود ندارند. اگر تا یک دهه پیش رقابت‌ها بر سر «رهبری جهان اسلام» یا «صدور انقلاب» بود، امروز این منطقه به صحنه‌ای از رئال‌پولیتیک یا سیاست واقع‌گرایانه خشن تبدیل شده است. در مرکز این تحولات، محمد بن‌سلمان، ولیعهد عربستان سعودی، قرار دارد که با عبور از بحران‌های مالی و بازنگری در پروژه‌های جاه‌طلبانه، مدلی نوین از حکمرانی ارائه کرده است: «سکولاریسم در خانه و اسلام‌گرایی در همسایه». دیوار واقعیت؛ چرا پروژه‌های ۲۰۳۰ عربستان کوچک شدند؟ عربستان سعودی در سال ۲۰۲۶ با حقیقتی تلخ روبه‌رو شده است: «پول بی‌نهایت وجود ندارد». کسری بودجه مداوم و هزینه‌های سرسام‌آور مگاپروژه‌هایی مانند نئوم (NEOM)، ریاض را به بازنگری استراتژیک واداشته است. این محدودیت مالی، بن‌سلمان را به سوی در پیشگرفتن دو استراتژی موازی سوق داده است: نخست، فشار مالیاتی  یعنی افزایش مالیات بر ارزش افزوده و وضع عوارض سنگین بر شرکت‌ها. و دیگری تهاجم اقتصادی به همسایگان  از جمله اولتیماتوم به شرکت‌های بین‌المللی برای انتقال دفاتر منطقه‌ای به ریاض، که روابط این کشور با امارات را از اتحاد استراتژیک به یک «تقابل عریان» تغییر داده است. نمود عینی این شکاف در سال ۲۰۲۶، خودداری معنادار شرکت‌های بزرگ اماراتی از شرکت در «نمایشگاه صنایع دفاعی عربستان» بود که پیامی روشن از سوی ابوظبی تلقی شد: همکاری‌های نظامی و استراتژیک دیگر تحت‌الشعاع رقابت‌های حذفی اقتصادی قرار گرفته است. اسلام ملی‌گرایانه؛ مذهبی که در خدمت پادشاه است بزرگ‌ترین مغالطه در تحلیل‌های غربی، تصور «حذف دین» در عربستان سعودی است. واقعیت این است که بن‌سلمان دین را حذف نکرده است، بلکه آن را ملی (Nationalize) کرده است. در این مدل جدید، نهاد مذهبی عربستان وظیفه دارد هر تغییری، از افتتاح کازینوهای محدود تا اخذ مالیات‌های سنگین را با متون دینی توجیه کند. این اسلام ملی‌گرایانه تنها یک هدف دارد: تثبیت مشروعیت پادشاهی و حذف هر صدای مذهبی که وفاداری‌اش به میهن کمتر از وفاداری‌اش به شخص ولیعهد باشد. استفاده ابزاری؛ پارادوکس نئوم و صنعا در پاسخ به این پرسش که چرا بن‌سلمان دوباره به گروه‌های اسلام‌گرا متمایل شده است، باید به رقابت با ابوظبی نگریست. ریاض برای مقابله با نفوذ امارات عربی که از گروه‌های استقلال‌طلب سکیولار در جنوب یمن حمایت می‌کند، به شکلی پارادوکسیکال به سمت گروه‌های مذهبی مانند الاصلاح (نزدیک به اخوان‌المسلمین) متمایل شده است. ریاض در نئوم سکولار است زیرا به سرمایه غرب نیاز دارد و در یمن اسلام‌گرا است، از آنجاکە به نیروی پیاده‌نظام مذهبی برای مهار رقیبش، محمد بن‌زاید، احتیاج دارد. میانجی‌گری در سایه بحران: نقش بحرین و مصر با بالا گرفتن تنش‌ها میان ریاض و ابوظبی که به مرز هشدار رسیدە است، بازیگران کوچک‌تر و متحدان سنتی وارد میدان شدەاند تا از فروپاشی کامل شورای همکاری کشورهای خلیج جلوگیری کنند. گزارش‌های اخیر نشان می‌دهد که بحرین و مصر به‌طور مشترک نقش میانجی را برای کاهش تنش میان عربستان و امارات ایفا می‌کنند. در همین راستا، سلمان بن حمد آل خلیفه، ولیعهد و نخست‌وزیر بحرین، در سفری دیپلماتیک و فشرده، ابتدا در ریاض با محمد بن‌سلمان دیدار کرد و بلافاصله راهی ابوظبی شد تا با محمد بن‌زاید گفتگو کند. این تحرکات نشان‌دهنده عمق شکافی است که حتی مگاپروژه‌های اقتصادی نیز قادر به پوشاندن آن نیستند؛ شکافی که ریشه در تضاد منافع بر سر رهبری آینده منطقه دارد. مثلث رقابت؛ امارات، قطر و نفاق دیجیتال در این میان، نقش امارات و قطر در استفاده ابزاری از دین برجسته است: از یک سو امارات متحده عربی، با ترویج «اسلام صوفیانه و لیبرال»، به دنبال حذف رقبای سیاسی خود است و از سوی دیگر قطر با هوشمندی نقش «پل ارتباطی» را حفظ کرده و از دین برای میانجی‌گری بهره می‌برد. واکنش‌های مردمی و کاربران کشورهای حوزه خلیج نیز در شبکه ایکس از «نفاق دیجیتال» دارد. ارتش‌های سایبری اماراتی، عربستان را به «پوپولیسم مذهبی نوین» متهم می‌کنند و سعودی‌ها در مقابل، امارات را به دلیل رقابت‌های اقتصادی و عدم شرکت در رویدادهای ملی عربستان، به خیانت به آرمان‌های مشترک متهم می‌سازند. پیامدهای اجتماعی و رنسانس مصلحت استفاده ابزاری از مذهب در عربستان سعودی، لایه‌های زیرین جامعه را دچار سرگردانی هویتی کرده است. نسل جدید عربستان می‌بیند که خط قرمزهای الهی با بخشنامه‌های دولتی جابه‌جا می‌شوند. محمد بن‌سلمان ظاهرا تا کنون توانسته است، پارادوکس نئوم و صنعا را با موفقیت مدیریت کند، اما تحریم نمایشگاه دفاعی توسط امارات و نیاز به میانجی‌گری بحرین نشان می‌دهد که این موفقیت بر پایه تعادلی بسیار شکننده استوار است. خلیج فارس امروز نه در حال مدرن شدن مذهبی، بلکه در حال «سیاسی‌سازی مطلق الهیات» است و آینده این منطقه به نتیجه این قمار بزرگ میان دو برادر رقیب در ریاض و ابوظبی بستگی دارد.

رویکرد ترکیه در شمال و شرق سوریه طی سال‌های گذشته بیش از آنکه معطوف به تثبیت پایدار امنیت باشد، بر بازآرایی موازنه‌های میدانی و تغییر ترکیب جمعیتی متمرکز بوده است. اتکا به نیروهای نیابتی با گرایش‌های ایدئولوژیک سخت‌گیرانه نه تنها به تضعیف ساختارهای مدنی انجامیده است، بلکه شکاف‌های امنیتی‌ای را ایجاد نمودە است که به بازتولید ناامنی انجامیده است. در مقابل، نیروهای سوریه دموکراتیک با تکیه بر سازوکارهای اداری محلی، مشارکت چندقومیتی و الگوهای نسبتاً سکولار حکمرانی، چارچوبی ارائه کرده‌اند که با معیارهای حداقلی دموکراسی و ثبات نهادی سازگارتر است. اگر هدف جامعه بین‌المللی گذار تدریجی سوریه به نظمی پاسخگو و غیرمتمرکز باشد، حمایت از سازوکارهای مشارکتی محلی نسبت به مداخلات ژئوپولیتیکی مبتنی بر نفوذ، گزینه‌ای واقع‌گرایانه‌تر ارزیابی می‌شود. چشم‌انداز ژئوپولیتیکی هفتە جاری در سوریە و ترکیە، نه با صدای آشنای توپخانه ها، بلکه در تالارهای رسمی پارلمان اروپا در بروکسل دچار لرزش شد. در اقدامی که حاکی از پایان یک دوره طولانی صبر راهبردی بود، قانون‌گذاران اروپایی ضربه‌ای سنگین را به پروژه موسوم به نئو عثمانی گری رئیس‌جمهور ترکیە، رجب طیب اردوغان در سوریه وارد آوردند. با اکثریت ۳۶۳ رأی در برابر ۷۱ رأی، پارلمان اروپا تنها به صدور محکومیت علیە ترکیە بسنده نکرد بلکه روایتی را که آنکارا برای توجیه حضور خود در روژآوای جنگ‌زده در سوریه ارائه کرده بود به چالش کشید. برای سال‌ها جامعه بین‌المللی با نگرانی فزاینده ای نظاره‌گر استفاده اردوغان از خلأ سیاسی و حاکمیتی سوریه برای تقویت شبکه‌ای از نیروهای نیابتی بوده است که از نظر ایدئولوژیک به افراط‌گرایی گذشته نزدیک‌ترند تا به ایجاد یک دموکراسی برای آینده این کشور چند ملیتی. بیش از یک دهە است کە ترکیه با عنوان ایجاد یک منطقه امن بر منطقه‌ای نظارت داشته است که در آن اشکالی از حکمرانی سخت‌گیرانه مبتنی بر شریعت، جای نظم مدنی و مبتنی بر دموکراسی را گرفته و هدف اصلی نه شکست آنچە کە دولت ترکیە آن را تروریسم میداند، بلکه کنار زدن نیروهای سوریە دموکراتیک به رهبری کردها بوده است. قطعنامه اروپایی این رویکرد را بی‌ثبات‌سازی خطرناک توصیف می‌کند که مستقیماً به بازگشت یک دولت اسلامی کمک کرده است. نگران‌کننده‌ترین بخش گزارش بروکسل اشاره به ارتباط میان عملیات مورد حمایت ترکیه و فرار صدها زندانی داعش است. در حالی که آنکارا خود را پیشگام مبارزه با تروریسم معرفی می‌کند، پارلمان اروپا تأکید کرده است که این عملیات به‌طور مکرر امنیت مراکز بازداشت و نگهداری اعصای دولت اسلامی عراق و شام را تضعیف و به جنگجویان افراطی این امکان را داده است تا دوباره ناپدید شوند. این مسئله صرفاً موضوعی منطقه‌ای بە شمار نمیرود، بلکه تهدیدی مستقیم برای امنیت ملی سراسر حوزه مدیترانه محسوب می‌شود. هنگامی که سیاست‌های یک متحد ناتو به فرار خطرناک‌ترین افراط‌گرایان جهان بینجامد مفهوم اتحاد دچار تردید می‌شود. از سوی دیگر، این قطعنامه هم اسرائیل و هم ترکیه را به عنوان بازیگرانی معرفی می‌کند که سوریه را صحنه رقابت‌های غیرمستقیم قرار داده‌اند. با این حال در نگاه سیاست‌گذاران اروپایی تمایزی روشن میان این دو وجود دارد. دخالت اسرائیل بر اساس دکترین دفاعی و با هدف جلوگیری از تثبیت نیروهای مورد حمایت جمهوری اسلامی ایران در مرزهایش ارزیابی می‌شود، در حالی که دخالت ترکیه تلاشی برای تغییر بنیادین ترکیب جمعیتی و جهت‌گیری ایدئولوژیک منطقه تلقی شده است. چرخش اروپا نشان می‌دهد این درک شکل گرفته است که در حالی که اسرائیل برای جلوگیری از پر شدن خلأ قدرت توسط تهران اقدام می‌کند، نیروهای نیابتی اردوغان خلأیی را ایجاد کرده‌اند که با همان افراط‌گرایی پر می‌شود که اروپا برای مهار آن میلیاردها یورو هزینه کرده است. استقبال قطعنامه پارلمان اروپا، از توافق ادغام میان دولت سوریه و نیروهای سوریه دموکراتیک نقطه عطفی در عمل‌گرایی غرب به شمار می‌رود. این موضع بیانگر سیاستی است که حفظ ساختار دولت ملی هرچند ناقص را تضمینی قابل اتکاتر برای امنیت نسبت به مرزی بی‌قانون تحت حاکمیت قلمروهای شبه شریعتی می‌داند. با استقبال از این همکاری اروپا عملاً اردوغان را کنار می‌زند و پیام را ارسال می کند کە آینده سوریه باید توسط بازیگرانی در میدان تعیین شود که به مبارزه با داعش و نه کسانی که از حضور این گروه به عنوان بهانه‌ای برای گسترش قلمرو استفاده می‌کنند، متعهد است. اروپا این موضع را با اقدامات عملی نیز همراه کرده است. اعلام بسته حمایت مالی ۶۲۰ میلیون یورویی برای سال‌های ۲۰۲۶ و ۲۰۲۷ اقدامی در چارچوب قدرت نرم به شمار می‌رود. این منابع برای سازمان‌های مستقل حقوق بشری و ابتکارهای محلی صلح‌سازی در نظر گرفته شدەاند تا سدی اجتماعی در برابر صدور ایدئولوژیک اشغال ترکیه ایجاد شود. این اقدام تلاشی برای دور زدن ساختارهای دولت‌های موقت مورد حمایت ترکیه و تقویت جامعه مدنی در برابر گرایش‌های افراطی پس از حضور نیروهای نیابتی آنکارا است. وزارت امور خارجه ترکیه این یافته‌ها را بی‌اساس خواندە اس، اما گستره اکثریت پارلمانی نشان می‌دهد اعتبار آنکارا به پایین‌ترین سطح خود رسیده است. اجماع در بروکسل دیگر صرفاً یک جدال حزبی قلمداد نمیشود، بلکه دفاعی هماهنگ از امنیت اروپا و منطقه در برابر رهبری است که سال‌ها هر دو سوی معادله جهادی را مدیریت کرده است. در شرایطی که ایالات متحده آمریکا، در حال بازتنظیم حضور خود در خاورمیانه است این تغییر موضع اروپا وزنه تعادلی در برابر بی‌ثباتی منطقه فراهم می‌کند.

در حالی که امروز نام مسقط بار دیگر در تیتر مذاکرات ایران و آمریکا برجسته شده است، کمتر کسی از مردم عادی به یاد می‌آورد که همین عمان، نیم‌قرن پیش میزبان یکی از جنجالی‌ترین مداخلات نظامی تاریخ معاصر ایران بود: اعزام نیروهای ارتش شاهنشاهی به ظفار برای سرکوب قیامی که برای برخی «شورش کمونیستی» و برای برخی دیگر «جنبش عدالت‌طلبانه محلی» تلقی می‌شود. سال‌هاست بخشی از روایت رسمی و نوستالژیک برجای ماندە از دوران پهلوی، حضور ارتش ایران در ظفار را نماد قدرت، اقتدار منطقه‌ای و نقش «ژاندارم خلیج فارس» می‌خواند. اما آیا این روایت کامل است؟ آیا واقعاً ظفار یک افتخار ملی برای ایران بود، یا فصلی از ایفای نقش ایران در معادلات جنگ سرد و در راستای سیاست‌های بلوک غرب؟ شورشی که از فقر آغاز شد جنبش ظفار در دهه ۱۹۶۰ میلادی در جنوب عمان، از منطقه‌ای محروم، منزوی و توسعه‌نیافته آغاز شد. به دلیل سیاست‌های بسته و به‌شدت محافظه‌کارانه سلطان سعید بن تیمور، پادشاه وقت عمان، آموزش، بهداشت، زیرساخت و حتی آزادی رفت‌وآمد در ظفار به‌شدت محدود بود. این سیاست محافظه‌کارانه و سرکوب‌گرانه پادشاه وقت عمان منجر به اعتراضات محلی شد. آنچه کە ابتدا به‌عنوان اعتراضی محلی علیه فقر و انزوا شکل گرفت، به‌تدریج تحت تأثیر فضای جنگ سرد میان دو بلوک شرق و غرب، رنگ ایدئولوژیک به خود گرفت. با قدرت‌گرفتن نیروهای چپ در یمن جنوبی که جمهوری دموکراتیک خلق یمن نام گرفته بود، جبهه آزادی‌بخش ظفار نیز که بعدها به جبهه خلق برای آزادی عمان تغییر نام داد، گرایش مارکسیستی پیدا کرد و از حمایت لجستیکی، تسلیحاتی و آموزشی بلوک شرق یعنی شوروی، چین و یمن جنوبی برخوردار شد. در این نقطه، ظفار دیگر فقط یک بحران داخلی عمان بە شمار نمیرفت، بلکه به میدان رقابت بلوک شرق و غرب تبدیل شد. کودتا، تغییر سلطان و ورود ایران در سال ۱۹۷۰، با حمایت بریتانیا، سلطان قابوس پدرش را کنار زد و برنامه‌ای را برای مدرن‌سازی عمان آغاز کرد. اما شورش همچنان ادامه داشت و مناطق کوهستانی ظفار عملاً در اختیار نیروهای جبهه آزادی‌بخش ظفار (آدو) بود. بریتانیا که نفوذ سنتی خود در عمان را حفظ کرده بود، به‌دنبال یافتن یک حامی منطقه‌ای برای مهار بحران بود. در همین زمان، محمدرضا شاه پهلوی، آخرین پادشاه ایران، که خود را قدرت برتر خلیج فارس می‌دانست، وارد معادله شد. از سال‌های ۱۹۷۲–۱۹۷۳، حکومت پادشاهی ایران، هزاران نیروی نظامی (در اوج حدود ۳۰۰۰ تا ۴۰۰۰ نفر، با مجموع اعزامی تا ۱۵۰۰۰ نفر در کل دوره)، هلیکوپترهای تهاجمی کبرا، نیروهای ویژه، چتربازان و تجهیزات سنگین خود را به عمان اعزام کرد. نقش ایران در ساخت خطوط دفاعی، بازگشایی جاده‌ها و شکست نهایی جبهه خلق برای آزادی عمان در ۱۹۷۵ تعیین‌کننده بود. ژاندارم خلیج فارس یا بازوی اجرایی دکترین نیکسون؟ پس از خروج بریتانیا از خلیج فارس در سال ۱۹۷۱ و به‌وجودآمدن خلأ قدرت در منطقه، ایالات متحده آمریکا در چارچوب دکترین نیکسون در سال ۱۹۶۹ میلادی، سیاستی را دنبال می‌کرد که بر اساس آن، متحدان منطقه‌ای مانند ایران و عربستان، مسئول حفظ ثبات شوند تا نیازی به دخالت مستقیم نظامی آمریکا نباشد. در این چارچوب، ایران به‌عنوان ستون اصلی امنیت خلیج فارس تعریف شد. شاه از این نقش استقبال می‌کرد و افزایش شدید خریدهای تسلیحاتی ایران از آمریکا و بریتانیا نیز در همین راستا بود. مداخله در ظفار دقیقاً در این بستر رخ داد: مهار نفوذ مارکسیسم، جلوگیری از گسترش نفوذ یمن جنوبی به سمت تنگه هرمز و تثبیت نظم مطلوب بلوک غرب در یکی از حساس‌ترین نقاط ژئوپلیتیکی جهان. هیچ سند رسمی‌ای وجود ندارد که نشان دهد آمریکا به شاه ایران «دستور مستقیم» داده باشد، اما این مداخله کاملاً همسو با سیاست‌های کلان آمریکا در جنگ سرد بود و از حمایت سیاسی واشنگتن برخوردار شد. در عمل، ایران نقش نیروی زمینی سیاست مهار کمونیسم در جنوب خلیج فارس را ایفا کرد.   هزینه‌ای که کمتر درباره آن صحبت می‌شود در روایت‌های ستایش‌آمیز از ظفار، از «اقتدار ارتش» و «ژاندارم خلیج فارس» بسیار گفته‌اند، اما کمتر کسی درباره بهای واقعی این ماجراجویی نظامی سخن می‌گوید. بر اساس اسناد و پژوهش‌های منتشرشده، حدود ۷۱۹ نظامی ایرانی در جنگ ظفار کشته و بیش از ۱۴۰۰ نفر زخمی شدند. این در حالی است که محمدرضا شاه پهلوی در سال ۱۳۵۴ تلفات را حدود ۵۰ نفر اعلام کرد. فاصله میان روایت رسمی و برآوردهای پژوهشی، خود نشانه‌ای از پنهان‌کاری ساختاری در آن دوره است. این نیروها نه برای دفاع از مرزهای ایران، بلکه برای حفظ سلطنت در کشوری دیگر جان باختند. از نظر مالی نیز، برآوردها از رقمی نزدیک به یک میلیارد دلار (به ارزش دهه ۱۹۷۰) حکایت دارد، هزینه‌ای سنگین در دورانی که بخش بزرگی از جامعه ایران با فقر، نابرابری و شکاف‌های عمیق اجتماعی دست‌وپنجه نرم می‌کرد. در همان سال‌هایی که درآمدهای نفتی بی‌سابقه بود، توسعه نامتوازن، فساد ساختاری و تمرکز قدرت، نارضایتی گسترده‌ای ایجاد کرده بود. مداخله در ظفار بخشی از سیاستی بود که اولویت را به نمایش قدرت منطقه‌ای و نه به مطالبات داخلی می‌داد. همین نگاه امنیتی و بلندپروازانه، که خود را در افزایش شتاب‌زده خریدهای تسلیحاتی و حضور نظامی در خارج از مرزها نشان می‌داد، یکی از مؤلفه‌هایی بود که شکاف میان حکومت و جامعه را عمیق‌تر کرد. برتری در ظفار شاید یک پیروزی نظامی بود، اما بهای آن را سربازان ایرانی و جامعه‌ای پرداختند که صدایشان در تصمیم‌گیری‌های کلان شنیده نمی‌شد. مدافعان ظفار و مدافعان حرم اقدام حکومت محمدرضا شاه پلهوی در اوایل دهه ۱۹۷۰ میلادی برای اعزام نیروهای نظامی ایران به عمان، در چارچوب حمایت از دولت مسقط، با سیاسی جمهوری اسلامی ایران در دهه ۲۰۱۰ میلادی در اعزام نیروهای موسوم به «مدافعان حرم» به سوریه، برای حمایت از دولت بشار اسد و به درخواست دمشق قابل مقایسه است. در هر دو مورد نیروهای ایرانی در منازعات داخلی یک کشور عربی منطقه، با توجیه حمایت از دولت مستقر، مداخله کردند. در روایت‌های حامیان حکومت پهلوی، اعزام نیرو به عمان نماد تثبیت اقتدار منطقه‌ای ایران توصیف شده است. به‌طور مشابه، حامیان جمهوری اسلامی ایران نیز حضور نیروهای سپاه پاسداران انقلاب اسلامی در سوریه (و عراق و برخی دیگر از کشورهای منطقه) را نشانه گسترش نفوذ و قدرت منطقه‌ای تهران دانسته‌اند. با این حال، ارتش شاهنشاهی ایران چند سال پس از پایان عملیات ظفار، در برابر تحولات منتهی به انقلاب ۱۳۵۷ نتوانست تاج‌وتخت شاه را حفظ کند. در سوی دیگر، عملکرد نیروهای نظامی جمهوری اسلامی ایران نیز که در جریان جنگ ۱۲ روزه اخیر با اسرائیل، حتی از حفظ کنترل آسمان تهران هم عاجز بود، پرسش‌هایی درباره میزان کارآمدی بازدارندگی منطقه‌ای تهران مطرح کرد. آیا جنبش ظفار صرفاً یک جنبش کمونیستی بود؟ یکی از ساده‌سازی‌های رایج این است که جنبش ظفار صرفاً یک شورش کمونیستی معرفی شود. بدون تردید، این جنبش در سال‌های پایانی، با داشتن ایدئولوژی مارکسیستی، از حمایت بلوک شرق برخوردار بود. اما ریشه‌های آن در محرومیت، نابرابری محلی و سیاست‌های بسته سلطان سعید بود. با ورود ایران و تقویت ارتش عمان، پروژه‌ای دوگانه حاکی از سرکوب نظامی همراه با توسعه اقتصادی منطقه توسط سلطان قابوس (زیرساخت‌ها، آموزش، خدمات عمومی) بە صورت موازی پیش رفت. این واقعیت نشان می‌دهد که بحران صرفاً نظامی نبود، بلکە از ریشه اجتماعی نیز برخوردار بود. اما آنچه برای ایران باقی ماند، نقش «سرکوبگر خارجی» در حافظه تاریخی برخی در منطقه بود. افتخار یا بازخوانی صادقانه؟ امروز برخی جریان‌های نوستالژیک از ظفار به‌عنوان نماد «اقتدار ملی» یاد می‌کنند. اما اقتدار ملی دقیقاً به چه معناست؟ دفاع از مرزهای کشور؟ یا ایفای نقش در موازنه قدرت جهانی؟ اگر معیار، دفاع از منافع مستقیم ایران (امنیت تنگه هرمز) باشد، می‌توان استدلال کرد که از نگاە شاهنشاهی پهلوی، این مداخله بە منظور ممانعت از تسلط نیروهای ظفار بر تنگە هرمز مفید بود. اما اگر معیار، استقلال تصمیم‌گیری و اولویت‌دادن به نیازهای داخلی باشد، ظفار تصویری پیچیده‌تر ارائه می‌دهد. ایران در آن سال‌ها به قدرتی منطقه‌ای تبدیل شده بود، اما در چارچوب نظمی که جنگ سرد تعریف کرده بود. مسقط دیروز، مسقط امروز امروز که عمان میزبان مذاکرات حساس میان ایران و آمریکا است، بازخوانی این تاریخ اهمیت پیدا می‌کند. روابط تهران و مسقط ریشه در همان زمانی دارد که ایران برای حفظ سلطنت عمان هزینه داد و سلطان قابوس بارها از به‌گفته وی «شهدای ایرانی» قدردانی کرد. اما تاریخ، فقط روایت پیروزی‌های نظامی نیست. تاریخ، پرسش از چرایی تصمیم‌هاست. جنبش ظفار شاید از نظر نظامی موفقیتی برای ارتش شاهنشاهی بود. اما از منظر سیاسی و اخلاقی، همچنان موضوعی قابل بحث است: آیا ایران باید در جنگ داخلی کشوری دیگر دخالت می‌کرد؟ آیا این اقدام در راستای منافع ملی بود یا در خدمت معادلات جنگ سرد؟ بازخوانی انتقادی این فصل از تاریخ، به معنای نفی مطلق یا تأیید مطلق نیست، بلکه تلاشی است برای بیرون‌کشیدن واقعیت از زیر لایه‌های اسطوره‌سازی. شاید زمان آن فرا رسیده باشد که ظفار را نه با غرور نظامی، نه با خشم ایدئولوژیک، بلکه با پرسش‌های صادقانه بررسی کنیم. و شاید همین صداقت تاریخی، بیش از هر چیز دیگری، نشانه بلوغ سیاسی یک جامعه باشد.

آمادگی گسترده نظامی اسرائیل نشان می‌دهد که حتی در اوج تلاش‌های دیپلماتیک، فرض اصلی تصمیم‌گیران امنیتی بر شکست احتمالی مذاکرات با ایران استوار است. تمرکز تهران بر توان موشکی به‌عنوان ابزار بازدارندگی، در برابر اتکای اسرائیل به دفاع چندلایه و حمایت آمریکا، دو راهبرد متقابل را ترسیم می‌کند که نقطه تلاقی آن‌ها می‌تواند به سرعت به رویارویی مستقیم بدل شود. این وضعیت، شکنندگی ثبات منطقه‌ای را بیش از پیش آشکار می‌سازد. مقام‌های امنیتی اسرائیل می‌گویند این کشور همزمان با تداوم گفتگوهای دیپلماتیک میان ایالات متحده آمریکا و ایران، خود را برای بدترین سناریوی ممکن آماده می‌کند. این سناریو بر فرض شکست مذاکرات و احتمال شلیک گسترده موشک‌ها از ایران بە سوی اسرائیل، به‌عنوان آخرین ابزار بازدارندگی مبتنی است. آمادگی اسرائیل شامل استقرار و ارتقای چندلایه سامانه‌های پدافند هوایی، حضور گسترده نیروهای هوایی و دریایی و همچنین مشارکت مستقیم سامانه‌های رهگیر آمریکایی است. ارزیابی‌های امنیتی اسرائیل حاکی از آن است که در صورت شکست کامل گفت‌وگوها، ایران ممکن است تلاش کند با حمله‌ای سنگین و فرسایشی، جبهه داخلی اسرائیل را تحت فشار قرار دهد. در این بارە، در حالی که کانال‌های دیپلماتیک میان واشنگتن و تهران همچنان فعال‌اند، مقام‌های اسرائیلی بر این باورند کە فاصله میان خطوط قرمز دو طرف بسیار عمیق است. اسرائیل خواهان محدودسازی جدی توان موشکی ایران است، اما تهران اساساً حاضر به بررسی چنین محدودیتی نیست. عدم پذیرش گفتگو در رابطە با موشک‌های ایران در حالی بە یک معضل تبدیل شدە است کە در جریان جنگ ۱۲روزه گذشته، موشکهای ایران خسارات قابل توجهی را به زیرساخت‌ها و مناطق مسکونی اسرائیل وارد کردند. با این حال، در عملیات موسوم به شیر خیزان، تمرکز ائتلاف بیشتر بر مهار تنش و جلوگیری از گسترش جنگ بود. اکنون با افزایش نقش آمریکا، این پرسش مطرح است که در صورت آغاز درگیری جدید، ائتلاف بین‌المللی تا چه اندازه وارد عمل خواهد شد. در سطح سامانه‌های دفاعی، اسرائیل تولید رهگیرهای پیکان را به‌طور قابل توجهی افزایش داده و آزمایش‌های جدیدی را روی سیستم فلاخن داوود انجام داده است. نسخه دریایی گنبد آهنین، بر روی ناوچه‌های ساعر ۶، سامانه باراک ام‌ایکس و در نهایت سامانه لیزری جدید آیرن بیم، مجموعه‌ای چندلایه را تشکیل می‌دهند که مقام‌های اسرائیلی آن را یکی از پیشرفته‌ترین چترهای دفاعی جهان می‌دانند. به گفته تحلیلگران امنیتی، برنامه موشکی بالستیک ایران برای تهران صرفاً یک ابزار نظامی نیست، بلکه یک دارایی راهبردی به شمار می‌رود که حتی از پروژه هسته‌ای نیز مهم‌تر تلقی می‌شود. تجربه جنگ ١٢ روزە نشان داد که با وجود سامانه‌های دفاعی پیشرفته، اسرائیل ناچار شد با کاهش مهمات روبه‌رو شود و در نتیجە آن خسارات سنگینی بە این کشور وارد آمد. این تجربه، به باور نهادهای اطلاعاتی اسرائیل، در تهران این برداشت را تقویت کرده است که حملات فرسایشی می‌تواند نقطه ضعف اصلی اسرائیل باشد. از همین رو، ارزیابی‌های اطلاعاتی اسرائیل و متحدانش بە این باور دست یافتەاند که جمهوری اسلامی ایران حتی تحت فشار مستقیم آمریکا نیز حاضر نخواهد شد از زرادخانه موشکی خود چشم‌پوشی کند. مقام‌های امنیتی اسرائیل می‌گویند این بن‌بست، منطقه را در برابر دو گزینه قرار داده است: یا توافقی که همچنان تهدیدی جدی برای اسرائیل باقی می‌گذارد، یا لغزش تدریجی به سمت یک جنگ تمام‌عیار. در واکنش، سامانه دفاع هوایی اسرائیل که از هفت گردان در سراسر کشور تشکیل و بر پنج لایه اصلی استوار است، در هماهنگی نزدیک با ارتش ایالات متحده و احتمالاً با مشارکت یک ائتلاف بین‌المللی، در حال آماده‌سازی است. تال اینبار، پژوهشگر ارشد در اتحاد دفاع موشکی، در گفت‌وگو با پایگاه خبری ynet گفت که توان پرتاب ایران نسبت به حملات پیشین تغییر بنیادینی نکرده است، اما تهران همچنان ده‌ها موشک سنگین‌تر در اختیار دارد که تاکنون استفاده نشده‌اند. او گفت: ما نشانه‌ای از شلیکهای گسترده، در مقیاس صدها یا هزاران موشک به‌طور همزمان، ندیده‌ایم. اما اگر حکومت ایران احساس کند در ساعات پایانی خود قرار دارد، هر آنچه در اختیار دارد شلیک خواهد کرد. در چنین شرایطی حتی می‌توان حمله به اهداف نمادین و غیرنظامی را هم تصور کرد. اینبار تأکید کرد که این سناریوها افراطی هستند و افزود: در صورتیکە ایالات متحده آغازگر حمله باشد، به احتمال زیاد عملیاتی طراحی می‌شود که تا حد ممکن توان استفاده ایران از این ابزارها را از بین ببرد. آمریکا می‌تواند اقداماتی انجام دهد که اسرائیل قادر به انجام آن‌ها نیست، از جمله شلیک همزمان صدها موشک کروز به مراکز پرتاب در ایران؛ اقداماتی که تاکنون سابقه نداشته‌اند. در آخرین رویارویی با ایران، ارتش اسرائیل به‌طور گسترده از سامانه‌های دفاعی خود استفاده کرد. گزارش‌ها در ماه گذشته حاکی از آن بود که بنیامین نتانیاهو، نخست‌وزیر اسرائیل، تا حدی به دلیل کمبود رهگیرها از دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، خواسته بود حمله به ایران را به تعویق بیندازد. از آن زمان، نیروهای نظامی آمریکا به‌طور گسترده وارد منطقه شده‌اند تا در رهگیری تهدیدها نقش ایفا کنند. در چارچوب این هماهنگی، ایال زمیر، رئیس ستاد کل ارتش اسرائیل، حدود دو هفته پیش سفری محرمانه به واشنگتن انجام داد و با ژنرال دن کین، رئیس ستاد مشترک ارتش آمریکا، دیدار کرد. پیش از او نیز رئیس اطلاعات نظامی ارتش اسرائیل و رئیس موساد به آمریکا سفر کرده بودند. در مقابل، مقام‌های ارشد آمریکایی از جمله فرمانده سنتکام به اسرائیل آمدند. در سطح میدانی، ناوشکن موشک‌انداز آمریکایی یو‌اس‌اس دلبِرت دی. بلَک در بندر ایلات پهلو گرفته و بخشی از ناوگانی است که دونالد ترامپ از آن به‌عنوان «ناوگان بزرگ» اعزامی به منطقه یاد کرده است. این استقرار شامل ناو هواپیمابر آبراهام لینکلن، ناو جرالد آر. فورد که در مسیر خاورمیانه است و دست‌کم هشت ناوشکن دیگر می‌شود. بر اساس گزارش‌ها، حداقل ۱۰ ناو جنگی آمریکا اکنون در خاورمیانه حضور دارند. در این بارە، وال‌استریت ژورنال گزارش داده است که آمریکا دست‌کم هشت ناوشکن را در برد رهگیری موشک‌ها و پهپادهای ایرانی، از تنگه هرمز و دریای عرب گرفته تا دریای سرخ و شرق مدیترانه مستقر کردە است . فاکس‌نیوز نیز از استقرار ناوشکن‌های بیشتری در این مناطق خبر داده است. آمریکا همچنین سامانه‌های دفاعی بیشتری را از جمله تاد و پاتریوت را در پایگاه‌های خود در اردن، کویت، بحرین، عربستان سعودی و قطر مستقر کرده است. تصاویر ماهواره‌ای نشان می‌دهد یک آتشبار پاتریوت جدید در پایگاه هوایی العدید قطر مستقر شده است؛ پایگاهی که سال گذشته در پاسخ ایران به حملات به تأسیسات هسته‌ای‌اش هدف قرار گرفته بود. در حوزه هوایی، سه اسکادران جنگنده اف-۱۵ای به اردن اعزام شده‌اند و جنگنده‌های اف-۳۵ و هواپیماهای جنگ الکترونیک گرولر نیز به مناطق نزدیک‌تر به خاورمیانه منتقل شده‌اند. این استقرارها، به گفته مقام‌های آمریکایی، بخشی از آمادگی برای مقابله با پهپادها و موشک‌های ایران است. در حملات ایران در آوریل و اکتبر ۲۰۲۴، چندین کشور از جمله آمریکا، بریتانیا، فرانسه و اردن با رهگیری تهدیدها و تبادل اطلاعات به دفاع از اسرائیل کمک کردند. گزارش‌ها حاکی از آن است که عربستان سعودی و امارات متحده عربی نیز به‌صورت غیرعلنی داده‌های راداری و اطلاعاتی در اختیار این تلاش‌ها گذاشته‌اند. با این حال، در عملیات موسوم به شیر خیزان تمرکز ائتلاف بیشتر بر مهار تنش و جلوگیری از گسترش جنگ بود. اکنون با افزایش نقش آمریکا، این پرسش مطرح است که در صورت آغاز درگیری جدید، ائتلاف بین‌المللی تا چه اندازه وارد عمل خواهد شد. از داده‌های موجود می‌توان دریافت که آمادگی اسرائیل از ماهیتی تدافعی- فرسایشی و نه تهاجمی برخوردار بودە و تمرکز بر پنج لایه پدافند، شتاب در تولید رهگیرها، و اتکای سنگین به سامانه‌ها و ناوگان آمریکاحاکی از آن است کە اسرائیل خود را برای جذب و مهار موج شلیک موشک‌ها آماده می‌کند، نه حذف توان موشکی ایران. در مقابل، ایران موشک‌ها را ابزار اصلی بازدارندگی و آخرین خط دفاع راهبردی می‌داند و بعید است از آن عقب‌نشینی کند. این تقابل، شکست دیپلماسی را به درگیری طولانی و پرهزینه و نه جنگی سریع و تعیین‌کننده بدل می کند.