Search this site

در حالی‌که توجه جهانی نسبت به کشتار و جنگ غزه رو به افول گذاشته، روایتی تکان‌دهنده از سربازان ارتش اسرائیل پرده برمی‌دارد: تیراندازی عمدی به سوی غیرنظامیانی که برای دریافت کمک‌های غذایی در صف ایستاده‌اند. این اقدامات، نه حاصل اشتباهات فردی یا سوءتفاهم‌های میدانی، بلکه بر اساس دستورات مستقیم فرماندهان و به عنوان بخشی از روال روزمره‌ ارتش و حتی بخشی از اوقات فراغت سربازان اسرائیلی توصیف شده‌اند. از اواخر ماه مه ۲۰۲۵، «بنیاد انسان‌دوستانه غزه» (GHF) با مشارکت ایالات متحده و شرکت‌های امنیتی خصوصی و با همراهی ارتش اسرائیل، مراکزی برای توزیع غذا در جنوب و مرکز نوار غزه برپا کرده است. اما آن‌چه در ظاهر تلاشی برای رسیدگی به بحران انسانی است، به شکلی آشکار به میدان نبردی علیه مردمی بی‌دفاع تبدیل شده که تنها مترصد دریافت یک وعده غذایی هستند. طبق گفته‌ سربازان و افسرانی که با روزنامه هاآرتص گفت‌وگو کرده‌اند، فرماندهان به یگان‌ها دستور داده‌اند تا برای متفرق کردن جمعیت، مستقیماً به سوی آن‌ها شلیک کنند؛ حتی زمانی‌که این افراد تهدیدی محسوب نمی‌شوند. در اغلب موارد به جای بکارگیری ابزارهای کنترل جمعیت همچون گاز اشک‌آور و یا گلوله‌های پلاستیکی، از سلاح‌های سنگین نظیر تیربار، نارنجک‌انداز و خمپاره استفاده شده است. یکی از سربازان که در این کشتارگاه خدمت کرده است به این روزنامه گفته است: اینجا یک میدان قتل است. ما هر روز بین یک تا پنج نفر را فقط برای نزدیک شدن به صف غذا می‌کشیم. هیچ تهدیدی وجود ندارد، اما ما با گلوله حرف می‌زنیم. «ماهی شور»: سرگرمی سربازان در آوردگاه مرگ فلسطینیان در میان سربازان، عملیات در اطراف این مراکز به نام «ماهی شور» شناخته می‌شود، نسخه اسرائیلی از بازی کودکان با عنوان «چراغ قرمز، چراغ سبز». اما برخلاف دنیای کودکان در این نسخه‌، اشتباه گرفتن زمان «چراغ سبز» ممکن است به قیمت جان افراد تمام شود. سرباز دیگری در این‌باره می‌گوید: «صبح زود، اگر کسی از فاصله‌ چند صد متری سعی کند به صف نزدیک شود، شلیک می‌کنیم. حتی اگر قبل از زمان توزیع آمده باشد. شب‌ها، فقط برای یادآوری اینکه اینجا منطقه‌ جنگی است، خمپاره شلیک می‌کنیم. وقتی صدای خمپاره‌ها قطع می‌شود، مردم نزدیک می‌شوند، و دوباره شروع به شلیک می‌کنیم. بعضی‌ها زیر آتش خمپاره کشته می‌شوند.» پروژه‌ای به نام «نجات» و برای تداوم کشتار مراکز توزیع غذا توسط نهادی به نام «بنیاد بشردوستانه غزه» (جی‌اچ.اف) اداره می‌شود که توسط انجمن‌های انجیلی نزدیک به دونالد ترامپ و پیمانکاران امنیتی آمریکایی راه‌اندازی شده است. ارتش اسرائیل حلقه بیرونی امنیتی این مراکز را به‌عهده دارد، درحالی‌که کارکنان آمریکایی، ناظران فلسطینی و پیمانکاران در بخش‌های مختلف آن فعالیت دارند. با این حال، توزیع غذا به‌شکل آشفته، غیرشفاف و اغلب بی‌نتیجه صورت می‌گیرد. زمان بازگشایی مراکز اعلام نمی‌شود، و هرج‌ومرج ناشی از آن بهانه‌ای برای تیراندازی ارتش فراهم می‌آورد. به گفته یک افسر گاهی صبح اعلام می‌شود مرکز بعدازظهر باز می‌شود، اما مردم از ترس اینکه غذا تمام شود، از بامداد در محل حاضر می‌شوند و وقتی زود می‌رسند، مرکز را تعطیل می‌کنیم و بعد برای متفرق کردن جمعیت شلیک می‌شود. بنا بر گزارش منابع بیمارستانی غزه از زمان بازگشایی مراکز به اصطلاح توزیع کمک‌های بشردوستانه از ماه مه تا کنون بیش از ۵۰۰ غیرنظامی کشته شده و چند هزار نفر نیز مجروح شده‌اند. شهادت‌ها حاکی از آن است که فرماندهان محلی ارتش، به‌ویژه سرتیپ یهودا واک، فرمانده لشکر ۲۵۲، نقش محوری در این سیاست‌ها ایفا می‌کنند. یک افسر می‌گوید: «واکنش او به تجمع در اطراف کامیون‌های کمک‌رسانی، دستور مستقیم به تیراندازی است. برخی فرماندهان هم بدون چون‌وچرا از این دستورات پیروی می‌کنند.» این افسر افزوده که در یکی از موارد، یک فرمانده دستور شلیک مستقیم به تقاطع محل انتظار کامیون‌های کمک را صادر کرد و درنتیجه آن دست کم هشت نوجوان کشته شدند. اگرچه گزارش این حمله به فرمانده کل منطقه جنوبی، ژنرال یارون فینکلمان ارائه شده است، اما واکنش و یا اقدامی رسمی برای جلوگیری از تکرار این رویدادها صورت نگرفته است. در کنار ارتش، پیمانکارانی که برای تخریب خانه‌ها استخدام شده‌اند نیز نقشی غیراخلاقی در افزایش تنش‌ها دارند. بر اساس شهادت‌ها، هر پیمانکار برای هر خانه تخریب‌شده ۵۰۰۰ شِکِل (حدود ۱۵۰۰ دلار) دریافت می‌کند. آن‌ها که با محافظت مسلحانه‌ محدود وارد مناطق مسکونی می‌شوند، اغلب موجب درگیری‌هایی مرگ‌بار می‌گردند. یکی از سربازان می‌گوید: «برای اینکه یک پیمانکار پول بیشتری دربیاورد، و یک خانه‌ی دیگر خراب شود، جان آدم‌هایی که برای گرفتن کیسه‌ی آرد آمده‌اند گرفته می‌شود.» دادستانی نظامی اسرائیل؛ نهادی برای سرپوش گذاشتن بر جنایت با افزایش تلفات ارتش اسرائیل زیر فشار فزاینده‌ای از سوی نهادهای حقوق بشری قرار گرفته است. در واکنش، دفتر دادستانی نظامی اسرائیل برخی از این حوادث را به مکانیزم تحقیقاتی «بررسی واقعیت» ارجاع داده است؛ نهادی که سابقه‌ی دفاع از سربازان اسرائیلی در برابر پیگردهای بین‌المللی دارد. با این حال، برخی مقامات حقوقی در نشست‌های داخلی اذعان کرده‌اند که ادعای «حوادث پراکنده» با واقعیت‌ میدانی تطابق ندارد. «وقتی خمپاره و گلوله‌ی توپ به سمت جمعیت غیرنظامی شلیک می‌شود، نمی‌توان از حادثه‌ی فردی حرف زد.»

دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، به شدت از علی خامنه‌ای رهبر جمهوری اسلامی، به دلیل ادعای پیروزی در جنگ ۱۲ روزه اخیر با اسرائیل انتقاد کرد. ترامپ در پستی در شبکه اجتماعی خودش، تروث سوشیال، ادعاهای خامنه‌ای را «کاملاً دروغ» و «احمقانه» توصیف کرد و او را متهم به دروغ‌گویی با وجود شخصیت مذهبی‌اش کرد. خامنه‌ای در سخنرانی دیروز خود مدعی پیروزی ایران بر اسرائیل و آمریکا شد و اظهار داشت که اسرائیل «تقریباً نابود شده» و دخالت آمریکا بی‌ثمر بوده است. ترامپ فاش ساخت که در حال کار بر روی لغو تحریم‌ها برای کمک به بهبود وضعیت اقتصادی ایران بود، اما پس از سخنان «خشم‌آلود و نفرت‌انگیز» خامنه‌ای، این تلاش‌ها را متوقف کرد. او ادعا کرد که با جلوگیری از هدف قرار گرفتن خامنه‌ای توسط نیروهای آمریکایی و اسرائیلی، جان او را نجات داده، در حالی که محل اختفای او را می‌دانست. ترامپ همچنین گفت که دستور بازگشت هواپیماهای اسرائیلی را که در آخرین روز درگیری‌ها به سمت تهران در حرکت بودند، صادر کرده و از حمله‌ای ویرانگر که می‌توانست «بزرگ‌ترین ضربه جنگ» باشد، جلوگیری کرد. جنگ ١٢ روزە کە با حملات اسرائیل بە ایران آغاز شد، بە زیرساختهای نظامی و هستەای ایران آسیب جدی وارد کردە است. آمریکا تأسیسات هسته‌ای نطنز، فردو و اصفهان را بمباران کرد که به گفته ترامپ، برنامه هسته‌ای ایران را «نابود» کرد. خامنه‌ای در سخنرانی خود اقدامات آمریکا و اسرائیل را محکوم کرد. او اظهارات ترامپ را در مورد «نابودی» تاسیسات هستەای ایران را اغراق‌آمیز خواند. ترامپ ایران را «کشوری سوخته و ویران» با «ارتشی از هم پاشیده» توصیف کرد و از رهبری آن خواست صلح را دنبال کند. او هشدار داد که بدون بازگشت به «نظم جهانی»، اوضاع ایران بدتر خواهد شد. آتش‌بس شکننده‌ای که از روز ۲۴ ژوئن با میانجی‌گری آمریکا و قطر میان اسرائیل و ایران برقرار شده، با وجود تلاش‌های دیپلماتیک، همچنان در معرض خطر است.

پس از گذشت ماه‌ها از آغاز دور جدید جنگ میان اسرائیل و حماس در نوار غزه، نشانه‌های فزاینده‌ای از تضعیف نظامی، سیاسی و اجتماعی این گروه اسلام‌گرا آشکار شده است. منابع میدانی و تحلیل‌گران امنیتی در گزارشی از رویترز تأکید دارند که حماس دیگر آن نیروی سازمان‌یافته و قدرتمندی نیست که در سال‌های گذشته توانست همزمان کنترل سیاسی غزه و توانایی نظامی‌اش را حفظ کند. اکنون، حماس با تنگنای چندجانبه‌ای روبروست که از فشار مستقیم نظامی اسرائیل تا شورش‌های داخلی و تضعیف حمایت ایران را در بر می‌گیرد. فروپاشی زیرساخت نظامی: از دست رفتن شبکه تونل‌ها و فرماندهی متمرکز یکی از مهم‌ترین ابزارهای قدرت حماس در دو دهه اخیر، شبکه پیچیده و گسترده‌ای از تونل‌ها بوده که برای جابه‌جایی نیرو، ذخیره سلاح و حملات غافلگیرکننده به‌کار گرفته می‌شد. طبق گزارش منابع نظامی، بخش عمده‌ای از این تونل‌ها با بمباران‌های هدفمند اسرائیل منهدم شده‌اند. علاوه بر آن، بسیاری از فرماندهان ارشد گردان‌های عزالدین قسام کشته یا مجبور به فرار شده‌اند. این مسئله، ساختار فرماندهی و انسجام عملیاتی حماس را به شدت مختل کرده و امکان اجرای عملیات منظم را از آن سلب کرده است. ظهور نیروهای رقیب در داخل غزه: چالش قدرت از سوی گروههای مسلح نوظهور در نبود اقتدار کامل حماس، برخی گروه‌های فلسطینی مسلح، از خلأ قدرت استفاده کرده و در مناطقی چون رفح، کنترل نقاط حیاتی همچون گذرگاه‌ها و توزیع کمک‌های بشردوستانه را در دست گرفته‌اند. به طور خاص، گروه یاسر ابوشباب که ریشه در شبکه‌های خانوادگی دارد، در جنوب غزه به قدرتی موازی تبدیل شده است. حماس اگرچه تلاش کرده است با حمله به اعضای این گروه و هدف قرار دادن رهبران آن، سلطه خود را بازپس گیرد، اما تاکنون نتوانسته است این گروه را از میان بردارد. منابع میدانی می‌گویند ابوشباب، برخلاف گروه‌های سلفی یا جهادگرای افراطی، پایگاه اجتماعی دارد و از حمایت برخی خانواده‌های بزرگ برخوردار است. کاهش حمایت ایران: پیامدهای درگیری ایران و اسرائیل یکی از ستون‌های حیاتی بقای نظامی و مالی حماس، حمایت مستقیم جمهوری اسلامی ایران بود. اما در هفته‌های اخیر، حملات گسترده اسرائیل به ایران نشان داد که بازوی لجستیکی تهران در حال تضعیف جدی است. یک مقام فلسطینی نزدیک به حماس به رویترز اعلام کرده است که این گروه نگران کاهش حمایت ایران بودە و پیش‌بینی می‌کند که این کاهش، تأثیر مستقیمی بر بودجه و تخصص‌هایی داشته باشد که تهران در اختیار مقاومت فلسطین قرار می‌داد. در همین راستا، یکی از اهداف اخیر اسرائیل در خاک ایران، سعید ایزدی، افسر سپاه پاسداران بود که نقش کلیدی در هماهنگی‌های راهبردی با حماس ایفا می‌کرد و مرگ او ضربه‌ای سنگین به محور ایران-حماس تلقی شده است. حماس با صدور بیانیه‌ای ضمن تسلیت به ایران، ایزدی را «دوست و مسئول مستقیم روابط با رهبری مقاومت فلسطین» خواند. منابع وابسته به گروه‌های تحت حمایت ایران نیز تأیید کرده‌اند که ایزدی در توسعه قابلیت‌های نظامی حماس ــ از جمله طراحی حملات پیچیده، پرتاب موشک، عملیات نفوذ و استفاده از پهپاد ــ نقش تعیین‌کننده‌ای داشته است. بحران انسانی و فشار بین‌المللی برای آتش‌بس: چالش مشروعیت سیاسی ادامه بمباران‌ها، تخریب زیرساخت‌ها، قطع گسترده برق، کمبود آب، غذا و دارو، و افزایش شمار کشته‌شدگان غیرنظامی در غزه، نه تنها مشروعیت حماس را در نگاه بخشی از جامعه فلسطینی به چالش کشیده، بلکه فشارهای بین‌المللی برای پایان جنگ را نیز تشدید کرده است. حماس که در آغاز جنگ به دنبال تثبیت خود به‌عنوان "نماد مقاومت" بود، اکنون با مطالبه جدی از سوی مردم برای پایان خشونت و مذاکره مواجه است. در چنین شرایطی، رهبران حماس به‌صورت محتاطانه تمایل خود را برای ورود به مذاکرات تبادل گروگان‌ها اعلام کرده‌اند، اما هنوز شروطی چون آتش‌بس کامل و عقب‌نشینی اسرائیل را پیش‌شرط می‌دانند. اسرائیل اما، در موضع قدرت، تمایلی به اعطای امتیاز جدی به حماس ندارد و همچنان فشار نظامی را حفظ کرده است. سناریوی آینده: فروپاشی تدریجی یا بازسازی؟ با تضعیف همزمان ساختار نظامی، شبکه حمایت خارجی، و نفوذ سیاسی در داخل، چشم‌انداز آینده حماس مبهم‌تر از همیشه است. سناریویی که برخی ناظران مطرح می‌کنند، فروپاشی تدریجی و جایگزینی آن با ائتلافی از گروه‌های محلی یا حتی طرح‌های تحت حمایت کشورهای عربی برای مدیریت غزه پس از جنگ است. برخی دیگر اما احتمال می‌دهند حماس با بازسازی بخشی از توان نظامی و بهره‌برداری از احساسات ضد اسرائیلی در جامعه فلسطینی، دوباره سربرآورد، هرچند نه با همان قدرت گذشته.

رافائل گروسی، مدیرکل آژانس بین‌المللی انرژی اتمی (IAEA)، در مصاحبه‌ای با شبکه فاکس نیوز اظهار داشت که آژانس تحت نظارت او از محل دقیق نزدیک به ۴۰۰ کیلوگرم اورانیوم احتمالاً غنی‌شده که پیش از حملات آمریکا از تأسیسات هسته‌ای ایران منتقل شده، اطلاعی ندارد و تعیین محل دقیق اورانیوم، اولویت فوری آژانس بین‌المللی انرژی اتمی است. این گفته‌ها در حالی مطرح شد که مقامات ایرانی ادعا کرده بودند برای اهداف حفاظتی، بخشی از مواد هسته‌ای را از محل‌های اصلی خارج کرده‌اند. گروسی که روز سه‌شنبه مهمان برنامه مارتا مک‌کالوم بود، در این گفت‌وگو به سوالاتی درباره محل نگهداری اورانیوم غنی‌شده در ایران و اثرات حملات اخیر ایالات متحده به تأسیسات هسته‌ای ایران پاسخ داد. به گفته او، ارتش آمریکا روز شنبه سه سایت کلیدی هسته‌ای در فردو، نطنز و اصفهان را هدف حمله قرار داده است. گروسی اعلام کرد که تأسیسات نطنز نخستین هدف بوده و یکی از سالن‌های سانتریفیوژ این مرکز که محل غنی‌سازی بود، دچار "خسارت بسیار جدی" شده است. وی همچنین اشاره کرد که سایت اصفهان نیز آسیب دیده است، اما تاکنون کسی برای ارزیابی خسارات واردشده وارد سالن‌ها نشده است. در بخشی از گفت‌وگو، مک‌کالوم از گروسی در مورد بیانیه‌ای پرسید که در آن گفته شده بود احتمال می‌دهد ۴۰۰ کیلوگرم اورانیوم غنی‌شده به یک مکان باستانی در نزدیکی اصفهان منتقل شده باشد. گروسی در پاسخ گفت: ما آژانس بین‌المللی انرژی اتمی هستیم، بنابراین اینجا حدس و گمان نمی‌زنیم. ما اطلاعاتی در مورد محل نگهداری این مواد نداریم. مقامات ایرانی اعلام کرده‌اند اقداماتی حفاظتی انجام داده‌اند که ممکن است شامل جابجایی مواد باشد یا نباشد. به گفته او، این مسئله پرسشی جدی را مطرح می‌کند: «این مواد کجا هستند؟» و تنها راه پاسخ به آن، از سرگیری فوری بازرسی‌هاست. مدیرکل آژانس همچنین در واکنش به اظهارات جی. دی. ونس، معاون رئیس‌جمهور آمریکا، که گفته بود اگر ایران نتواند اورانیوم غنی‌شده ۶۰ درصدی خود را به ۹۰ درصد برساند، قابلیت تولید سلاح هسته‌ای ندارد، گفت: «من با این موضوع بحث نمی‌کنم زیرا ۶۰٪ به معنای ۹۰٪ نیست». با این حال، او تاکید کرد که مهم‌تر از آن، مشخص شدن محل اورانیوم منتقل‌شده است. گروسی خاطرنشان کرد: «وظیفه من این است که در مورد هر گرم اورانیوم موجود در ایران و هر کشور دیگری پاسخگو باشم» و این روند را تبعیض‌آمیز علیه ایران نمی‌داند. در پایان، گروسی تأکید کرد که مسئولیت آژانس ادامه خواهد یافت تا تعیین کند مواد هسته‌ای کجا هستند و اینکه ایران مطابق تعهدات خود، باید اطلاعات دقیقی درباره آن‌ها ارائه کند.

امیر خنجی حمله نظامی گسترده اسرائیل به ایران در خردادماه ۱۴۰۴، نقطه عطفی در معادلات نظامی و امنیتی منطقه به‌شمار می‌رود. این عملیات با موجی از حملات هوایی دقیق و هماهنگ آغاز شد که مراکز حیاتی نظامی، سامانه‌های پدافند هوایی، پایگاه‌های موشکی و زیرساخت‌های ارتباطی نیروهای مسلح را هدف قرار داد. برخی از کلان‌شهرهای کشور نیز صحنه انفجارهایی بودند که مستقیماً به اهداف نظامی مرتبط با سپاه و ارتش مربوط می‌شد. در همان ساعات و روزهای نخست، شماری از فرماندهان عالیرتبه نیروهای مسلح، مدیران ارشد برنامه‌های راهبردی دفاعی و شماری از دانشمندان مرتبط با صنایع هسته‌ای کشته شدند. گستره و دقت این عملیات، برای بسیاری یادآور آغاز یک جنگ تمام‌عیار بود. با این حال، واکنش جامعه ایران به این رویداد، برخلاف بسیاری از پیش‌بینی‌ها، نه شورش‌آمیز بلکه در سکوت، انفعال و بهت عمومی نمایان شد. این وضعیت پرسش‌های مهمی را پیش روی ناظران قرار می‌دهد: چرا جامعه‌ای که در سال‌های اخیر بارها در واکنش به بحران‌های اقتصادی و اجتماعی به خیابان آمده بود، در برابر ضربه‌ای چنین گسترده به ساختار نظامی و امنیتی کشور، واکنشی جمعی و اعتراضی از خود نشان نداد؟ چرا سکوت، تماشا، یا حتی ترک موقت محل سکونت، بر خشم یا شور سیاسی غلبه کرد؟ آیا باید این انفعال را به حساب ترس و سرکوب گذاشت، یا نشانه‌ای از بی‌اعتمادی عمیق به هر دو سوی درگیری قلمداد کرد؟ شاید هم نوعی بی‌طرفی منفعلانه یا شکاف در تصور عمومی از «تهدید»، «میهن» و «دشمن» در کار باشد. به نظر می‌رسد می‌توان بخشی از پاسخ را با بهره‌گیری از نظریات جامعه‌شناسی سیاسی، تحلیل گفتمان‌های غالب، و داده‌های تجربی درباره رفتار جمعی در موقعیت‌های بحران جست‌وجو کرد. با این حال، روشن است که دلایل این وضعیت پیچیده‌اند و پاسخ‌ها، حتی در بهترین حالت، نسبی و ناکامل باقی می‌مانند. آنچه در این نوشتار می‌آید، نه تبیینی قطعی، بلکه تلاشی ابتدایی برای فهم پدیده‌ای است که ابعاد روانی، سیاسی، تاریخی و فرهنگی آن، فراتر از ظرفیت این‌گونه نوشته‌های کوتاهی است. از شوک اولیه تا درماندگی جمعی: چگونه جامعه در برابر فاجعه، واکنش نشان نداد؟ در نخستین ساعات و روزهای پس از حمله نظامی گسترده به ایران، جامعه دچار سکوت و انفعالی عمیق شد. برخلاف تصورات رایج درباره برانگیختگی جمعی در برابر تهدیدات بیرونی، نه خیزشی در خیابان‌ها شکل گرفت و نه حتی روایت فراگیری از خشم و مقاومت در فضای عمومی به چشم آمد. این واکنش سرد، پرسش‌هایی بنیادین را درباره وضعیت روانی، اجتماعی و ساختاری جامعه ایران در رخداد اخیر مطرح می‌کند. بر اساس نظریه‌های جامعه‌شناسی عملکردگرایانه، جوامع در مواجهه با بحران‌های شدید ابتدا وارد مرحله‌ای از اختلال عملکردی می‌شوند؛ مرحله‌ای که در آن، سازوکارهای معمول همبستگی اجتماعی، تصمیم‌گیری و کنش جمعی از کار می‌افتد. اما اگر این بحران‌ها مزمن، توأم و فرساینده شوند، آنچه شکل می‌گیرد نه فقط یک اختلال موقت، بلکه نوعی بی‌حسی اجتماعی و بی‌اعتمادی مزمن است. در چنین حالتی، جامعه دیگر بحران را به‌مثابه یک فاجعه بی‌سابقه تجربه نمی‌کند، بلکه آن را تنها حلقه‌ای جدید در زنجیره‌ای از بی‌ثباتی‌های آشنا می‌داند؛ گویی حمله نظامی نیز دیگر «غیرعادی» نیست. شواهد میدانی نیز همین وضعیت را تأیید می‌کنند. در دو روز نخست از جنگ ١٢ روزە، تنها تعداد اندکی ویدیو و تصویر از شعارهای شبانه در برخی محلات منتشر شد. این واکنش‌ها زودگذر بودند و هرگز به فضای روزانه یا اعتراض خیابانی تبدیل نشدند. خیابان‌های شهرهای بزرگ، به‌ویژه تهران، صحنه سکوت و گریز بودند نه مقاومت و درگیری. این گذار از «شعار شبانه» به «روز بی‌صدا»، نشانه‌ای معنادار از تغییری عمیق در بافت روانی و جمعی جامعه است. برای توضیح این وضعیت، باید به مفهوم فرسایش روانی(psychological fatigue)و درماندگی آموخته‌شده(learned helplessness)در روان‌شناسی اجتماعی رجوع کرد. در طی بیش از یک دهه گذشته، جامعه ایران به‌طور مستمر با بحران‌های اقتصادی، سیاسی، زیست‌محیطی و امنیتی دست‌وپنجه نرم کرده است: از تحریم‌ها و تورم مزمن گرفته تا همه‌گیری کرونا، سرکوب اعتراضات، قطع اینترنت و انسداد فضای عمومی. این تداوم بحران‌ها، به تعبیر روان‌شناسان اجتماعی، نوعی خستگی مزمن از بحران(crisis fatigue)  به وجود می‌آورد؛ وضعیتی که در آن، جامعه توان روانی لازم برای واکنش به شوک‌های جدید را از دست می‌دهد. درماندگی آموخته‌شده که توسط روان‌شناس آمریکایی مارتین سلیگمن مطرح شد، به شرایطی اشاره دارد که افراد، پس از تجربه‌های مکرر شکست یا سرکوب در مواجهه با بحران، به این نتیجه می‌رسند که هیچ تلاشی نمی‌تواند وضع را تغییر دهد. در این حالت، حتی در برابر تهدیدهای عظیم نیز از خود واکنش نشان نمی‌دهند. در مورد جامعه ایران، این وضعیت به شکل «سکوت در برابر جنگ» بروز کرد: نه از رضایت، که از فروپاشی امید به امکان تغییر. از این منظر، انفعال جامعه ایران در برابر حمله نظامی، حاصل پیوند چند بحران هم‌زمان بود: شوک فوری ناشی از حمله، فرسایش روانی ناشی از سال‌ها بحران، بی‌اعتمادی مزمن به امکان تغییر، و گسست عاطفی از ساخت قدرت. این چهار مؤلفه، در کنار یکدیگر، زیرساخت روانی و اجتماعی انفعال را شکل دادند؛ سکوتی که بیش از هر چیز، محصول نوعی خستگی عمیق و مزمن بود؛ خستگی از زیستن در وضعیتی که در آن، نه کنش مؤثر است و نه کناره‌گیری مصون. خروج از تهران؛ نشانه انفعال یا واکنش عقلانی؟ با اعلام وضعیت اضطراری و موج سنگین حملات، پایتخت به‌سرعت در وضعیت فوق‌العاده قرار گرفت. تنها در ۴۸ ساعت نخست، طبق آمارهای غیررسمی، بیش از دو میلیون نفر از تهران خارج شدند. این مهاجرت ناگهانی را نمی‌توان صرفاً نشانه‌ای از ترس یا انفعال تعبیر کرد؛ بلکه می‌توان آن را در چارچوب نظریه انتخاب عقلانی (Rational Choice Theory) فهم کرد؛ رویکردی که رفتار انسانی را حاصل محاسبه‌ی هزینه و فایده در شرایط عدم قطعیت می‌داند. در چنین وضعیتی، شهروندان با دو گزینه مواجه بودند: ماندن و مواجهه با خطرات ناشناخته (حمله مجدد، فروپاشی خدمات، ناامنی داخلی) یا ترک شهر به‌منظور حفاظت از جان و سرمایه. برای بسیاری، خانه و ملک نه‌فقط یک مکان سکونت، بلکه اصلی‌ترین و گاه تنها دارایی اقتصادی بود. خطر تخریب احتمالی این دارایی، به‌ویژه برای طبقه متوسطی که طی سال‌ها با فشارهای اقتصادی دست‌وپنجه نرم کرده بود، معادل سقوط کامل معیشتی و روانی تلقی می‌شد. تهران اگرچه در سال‌های اخیر به‌طرز فزاینده‌ای با بحران‌های امنیتی، اقتصادی و زیست‌محیطی دست‌به‌گریبان بوده، اما همچنان برای بخش‌هایی از جمعیت، مخصوصاً طبقه متوسط شهری، فضایی حداقلی برای زیست فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی فراهم می‌کرد. اکنون اما این فضا نیز دچار فروپاشی نمادین شده بود. بمباران‌های نزدیک به مراکز نظامی، قطع ارتباطات، تخلیه اضطراری برخی ساختمان‌های دولتی و نوسانات شدید بازار، همگی پایتخت را به شهری نامطمئن، غیرقابل‌پیش‌بینی و تهدیدآمیز تبدیل کردند. از این منظر، خروج گسترده از تهران نه‌تنها اقدامی غریزی یا ناشی از وحشت، بلکه واکنشی سنجیده به شرایطی فوق‌العاده بود. بسیاری از شهروندان به‌درستی دریافتند که حکومت نه‌تنها کنترلی فوری بر وضعیت ندارد، بلکه در انتقال اطلاعات نیز دچار اختلال است؛ به‌طوری که مردم، بیش از رسانه‌های رسمی، به شایعات، شبکه‌های اجتماعی و تجربیات عینی خود برای تصمیم‌گیری تکیه کردند. این تصمیم را همچنین می‌توان نشانه‌ای از شکاف در اعتماد نهادی دانست. در شرایطی که دولت نتوانسته امنیت روانی و فیزیکی را تضمین کند، مسئولیت بقا به دوش فرد و خانواده افتاده است. چنین شکافی باعث می‌شود کنش‌های جمعی شکل نگیرد و هرکس، بنا به ارزیابی شخصی، به‌دنبال نجات فردی باشد، حتی اگر این نجات به قیمت فروریختن پیوندهای اجتماعی و سیاسی تمام شود. در مجموع، ترک تهران را باید نوعی استراتژی بقا دانست؛ استراتژی‌ای که هم عقلانی بود، هم محافظه‌کارانه، و هم بازتابی از واقعیت عریان بی‌پناهی شهروندان در برابر خطر. و درست به همین دلیل، باید آن را نه نشانه‌ای از بی‌تفاوتی، بلکه نشانه‌ای از فروپاشی اعتماد و اولویت دادن به بقاء بر هر شکل از کنش سیاسی تلقی کرد. ترومای جمعی و حافظه جنگ یکی دیگر از مؤلفه‌های کلیدی در تحلیل رفتار جامعه ایران در برابر حمله نظامی اخیر، حافظه جنگ و ترومای جمعی است؛ حافظه‌ای که نه فقط به گذشته بازمی‌گردد، بلکه در زمان حال بازتولید و فعال می‌شود. جنگ ایران و عراق، به‌عنوان طولانی‌ترین جنگ متعارف قرن بیستم، تجربه‌ای عمیق و فراموش‌نشدنی در ذهن بخش گسترده‌ای از مردم ایران بر جای گذاشت. این حافظه نه تنها در لایه‌های شخصی و خانوادگی، بلکه از طریق روایت‌های رسمی، رسانه‌ای، آموزشی و هنری در حافظه عمومی تثبیت شده است. اما مسأله صرفاً به خاطرات دهه شصت محدود نمی‌شود. در دو دهه اخیر، با تماشای مداوم صحنه‌های ویرانی، آوارگی و جنگ‌های نیابتی در سوریه، یمن، غزه، افغانستان و لیبی، نسل‌های جوان‌تر نیز، بدون تجربه مستقیم از جنگ، دچار نوعی ترومای تصویری(visual trauma)شده‌اند. آن‌ها از خلال رسانه‌ها و شبکه‌های اجتماعی، بارها با تصاویر سقوط حکومت‌ها، بمباران محله‌های مسکونی، فروپاشی نظم اجتماعی و بی‌خانمانی جمعی مواجه شده‌اند. این تصویرسازی مستمر، به شکل‌گیری نوعی ناخودآگاه جمعی اضطراب‌زده منجر شده که در آن، هرگونه حرکت اعتراضی یا خیزش سیاسی، ناخواسته به‌عنوان مقدمه‌ای برای ویرانی، جنگ داخلی و فروپاشی ادراک می‌شود. در این زمینه، می‌توان از نظریه «فرصت اجتماعی‌شده» (Socially Constructed Opportunity) بهره گرفت که بر تأثیر تجربه‌های پیشین و حافظه تاریخی در شکل‌گیری ادراک فرصت یا تهدید تأکید دارد. مطابق این نظریه، کنشگران اجتماعی فقط بر اساس شرایط عینی دست به اقدام نمی‌زنند؛ بلکه آنچه در ذهن آن‌ها به‌عنوان "فرصت" یا "خطر" معنا می‌شود، به‌شدت تحت تأثیر خاطرات تاریخی، روایت‌های فرهنگی، و ترومای جمعی است. در چنین بستری، ترجیح به حفظ وضعیت موجود، حتی با همه‌ی هزینه‌ها و ناکارآمدی‌هایش، بر تغییر رادیکال غلبه می‌یابد. چرا که تغییر، به‌جای آن‌که با امید گره بخورد، با ترس از سقوط، جنگ داخلی و نابودی نظم اجتماعی پیوند می‌خورد. بسیاری از شهروندان، به‌ویژه طبقه متوسط شهری، خود را در میانه‌ی دوراهی «بی‌عدالتی ساختاری» و «فروپاشی کامل» می‌بینند و از میان این دو، گزینه نخست را،  ولو به‌ناچار، انتخاب می‌کنند. از این منظر، سکوت جامعه نه‌تنها محصول بی‌عملی یا بی‌تفاوتی نیست، بلکه واکنشی روانی به زخم‌های تاریخی و ترس‌های بازتولیدشده است؛ سکوتی برخاسته از حافظه‌ای زنده، ترومایی پنهان و احساس تهدیدی دائمی. محافظه‌کاری معیشتی و سرمایه‌های خرد در بستر اقتصادی‌ای که سال‌هاست با تورم مزمن، رکود ساختاری، کاهش قدرت خرید و ناامنی شغلی درگیر است، هرگونه بی‌ثباتی بیشتر می‌تواند نه فرصتی برای تحول، بلکه محرکی برای فروپاشی باشد. برای بسیاری از خانوارهای ایرانی، به‌ویژه طبقات فرودست و متوسط بە پایین، امنیت اقتصادی نه مفهومی بلندمدت، بلکه مسئله‌ای روزمره و اضطراری است. در چنین شرایطی، حتی یک اختلال موقت در نظم اقتصادی، می‌تواند چرخه‌ی زیست را از کار بیندازد. در دوازده روز نخست پس از آغاز جنگ، با تعطیلی بانک‌ها، اختلال در عملکرد شرکت‌ها، بسته شدن مراکز خدماتی و تلاطم بازار ارز و کالا، بخش بزرگی از جمعیت دچار بحران در تأمین مایحتاج اولیه شد. بسیاری از خانواده‌ها نه فقط به لحاظ مالی، بلکه از منظر زیرساختی (نداشتن خودرو، نبود شبکه حمایتی در شهرهای دیگر، مسئولیت نگهداری از سالمندان یا کودکان) اساساً امکان ترک محل را نداشتند. برای این گروه، ماندن نه انتخابی داوطلبانه، بلکه اجبار زیستی بود. در این زمینه، باید به مفهوم محافظه‌کاری معیشتی (livelihood conservatism) اشاره کرد؛ رویکردی که در آن افراد، به‌ویژه در شرایط بی‌ثباتی مزمن، از هرگونه کنشی که ممکن است به اختلال بیشتر در وضعیت معیشتی بینجامد، اجتناب می‌کنند. در منطق این محافظه‌کاری، «اعتراض»، «درگیری خیابانی»، یا حتی «اعتصاب» نه‌تنها مسیر رهایی نیست، بلکه مخاطره‌ای برای بقای روزمره تلقی می‌شود. در واقع، برای بخش بزرگی از مردم، بقا نه در کنش سیاسی، بلکه در حفظ حداقلی از نظم، هرچند ظالمانه و ناکارآمد، معنا می‌یابد. آنان در میانه‌ی یک بحران چندلایه، از جمله جنگ، بحران اقتصادی، و فروپاشی خدمات عمومی، تلاش می‌کنند تنها «زنده بمانند»؛ حتی اگر این بقا به قیمت سکوت، انفعال، یا کنار آمدن با وضعیتی ناعادلانه باشد. از این منظر، عدم اعتراض نه نشانه‌ی از بی‌مسئولیتی، بلکه نوعی عقلانیت بومی‌شده در دل فقر و ناامنی بە شمار می رود؛ عقلانیتی که ترجیح می‌دهد در زمانه‌ی بی‌ثباتی مطلق، با حداقل ممکن سازش کند تا در رؤیای تغییر، همه‌چیز را ببازد. این محافظه‌کاری، برخلاف تصور رایج، نشانه‌ی نادانی یا ترس نیست، بلکه بازتابی از اولویت‌های زیستی در جامعه‌ای است که به‌تدریج از مشارکت سیاسی به سوی بقاء فردی سوق یافته است. انسجام حکومتی؛ نقش لایه‌های دوم و سوم در تثبیت نظم در شرایطی که ایران در معرض یکی از شدیدترین تهدیدهای خارجی خود قرار گرفت، واکنش حکومت نه در قالب یک ضدحمله فوری و همه‌جانبه، بلکه در شکل بازآرایی داخلی قدرت، انسجام نهادی و تثبیت وضعیت جلوه کرد. برخلاف تصور اولیه که انتظار می‌رفت ساخت قدرت دچار فروپاشی یا شکاف شود، بخش‌های مهمی از دستگاه حاکمیتی، به‌ویژه در لایه‌های میانی و پایینی، انسجام ساختاری و کارکردی خود را حفظ کردند. گرچه برخی از نهادهای حکومتی، از جمله مراکز حساس نظامی و اداری، به مناطق امن‌تر منتقل شدند و تغییر آرایش جغرافیایی دادند، اما بخش بزرگی از بدنه‌ی اجرایی و امنیتی، همچنان در صحنه باقی ماند. کارکنان محلی، نیروهای بسیج محلات، نهادهای خدماتی وابسته به حاکمیت، و خانواده‌های شاغلان حکومتی، نه‌تنها از ساختار جدا نشدند، بلکه در برخی مناطق حتی نقش فعالی در برقراری نظم، انتقال پیام‌های امنیتی و مدیریت روانی بحران ایفا کردند. در ادبیات نظری مربوط به دولت در شرایط بحران، «انعطاف اقتدارگرایانه» (authoritarian adaptability) مفهومی است که برای توصیف توانایی رژیم‌های غیرلیبرال در جذب ضربه و بازسازی انسجام داخلی به کار می‌رود. تجربه اخیر نشان داد که حکومت ایران، با وجود ضعف در پاسخ فوری نظامی، از ابزارهای نرم و سخت قدرت، از جمله شبکه وفاداری نهادی، دستگاه تبلیغات رسمی، کنترل ارتباطات، و امنیت محلیبرای مهار شکاف‌ها و حفظ ثبات استفاده کرد. بخش قابل توجهی از این توانایی، نه از مرکز، بلکه از لایه‌های دوم و سوم ساختار حکومتی ناشی می‌شود: نیروهایی که نه در رأس قدرت، بلکه در محل زندگی، محل کار، محله و اداره حضور دارند و حلقه واسط میان دولت و جامعه به شمار می‌روند. آن‌ها با بهره‌گیری از تجربه سرکوب اعتراضات گذشته، سازوکارهای کنترل افکار عمومی، و حضور فیزیکی در نقاط کلیدی، نقش تعیین‌کننده‌ای در جلوگیری از گسترش تمایلات شورش یا جرقه‌های اولیه آن ایفا کردند. همزمان، دستگاه‌های رسانه‌ای رسمی و امنیتی با ساختن روایت‌های همبستگی ملی ، تقویت گفتمان تهدید بیرونی، و برجسته‌سازی "خطر تجزیه و آشوب"، تلاش کردند فضای انفعالی جامعه را حفظ کرده و آن را به "صبر استراتژیک" تبدیل کنند. از این منظر، انسجام حکومت در دوازده روز نخست پس از حمله نه حاصل اقتدار صرف، بلکه نتیجه‌ی پیوند کارکردی میان دستگاه تبلیغاتی، ساختار امنیت محلی و شبکه‌های وابستگی نهادی بود؛ انسجامی که اگرچه شکننده، اما در شرایط بحرانی اخیر کارآمد ظاهر شد. گفتمان سیاسی درونی؛ ضدجنگ، نه ضدحکومت یکی از مهم‌ترین متغیرهای تأثیرگذار بر رفتار جمعی در روزهای نخست بحران، نه تصمیمات رسمی یا خط و نشان‌های حاکمیت، بلکه گفتمان غالب در فضای شبکه‌های اجتماعی بود؛ گفتمانی که نه از سوی حکومت، بلکه عمدتاً از درون بدنه‌ی منتقد و جریان‌های سیاسی نیمه‌اپوزیسیون داخلی شکل گرفت و به‌طرز معناداری مسیر افکار عمومی را تعیین کرد. در ساعات و روزهای اول حملات متقابل، بسیاری از چهره‌های سیاسیِ داخل ایران خصوصاً اصلاح‌طلب، فعالان مستقل و حتی کنشگران سابق جنبش‌های اعتراضی، به‌جای فراخوان به اعتراض، بر گزاره‌ای تأکید کردند که به‌سرعت بدل به هسته مرکزی گفتمان سیاسی روز شد:«جنگ ابزار استبداد است، نه آزادی.» این جمله، که ارجاعی مستقیم به تجربه‌های تلخ سوریه و لیبی داشت، حامل این پیام بود که در فضای جنگی، هر نوع مطالبه‌گری به حاشیه رانده می‌شود و نتیجه‌ی نهایی نه آزادی، بلکه بی‌دولتی، آشوب و مداخله‌ی خارجی است. چنین گفتمانی، برخلاف ظاهر رادیکالش، در عمل نقش گفتمان بازدارنده ایفا کرد؛ گفتمانی که نه مستقیماً در خدمت حکومت، بلکه در پی دور نگه داشتن جامعه از ورطه‌ی «فروپاشی خشونت‌بار» بود. برای بسیاری از روشنفکران، طبقه متوسط شهری، فعالان مدنی، و حتی بخشی از اپوزیسیون، پیام واضح بود: در وضعیت جنگی، کنش سیاسی خیابانی نه فقط بی‌فایده، بلکه خطرناک است. از منظر گفتمانی، می‌توان این رویکرد را نوعی مهندسی معنایی از پایین دانست؛ فرایندی که در آن، بازیگران غیردولتی، با رجوع به حافظه تاریخی و تجربه‌های منطقه‌ای، معنای مسلط از یک بحران را تعریف و تثبیت می‌کنند. در اینجا، جنگ نه به‌مثابه «تهدید علیه حاکمیت» بلکه به‌مثابه «دامی برای نابودی کشور» بازنمایی شد. چنین بازنمایی‌ای، ترس موجود در جامعه را به یک چارچوب عقلانی و مشروع تبدیل کرد. باید توجه داشت که این گفتمان، هرچند از دل نقد وضعیت برآمد، اما در عمل، نوعی تعلیق سیاست ایجاد کرد. در سایه‌ی این روایت، هرگونه تلاش برای کنش اعتراضی در فضای عمومی، در بهترین حالت بی‌اثر، و در بدترین حالت، هم‌راستا با سناریوی مداخله خارجی و بی‌ثباتی تلقی شد. نتیجه آن بود که بسیاری از نیروهای بالقوه‌ی تغییر، نه از سر بی‌تفاوتی یا وفاداری به نظام، بلکه از ترس تکرار سناریوی لیبی و سوریه، سکوت را ترجیح دادند. در مجموع، گفتمان غالب در فضای سیاسی و اجتماعی، توانست با تکیه بر حافظه منطقه‌ای، هراس جمعی از جنگ را به یک منطق اخلاقی و سیاسی تبدیل کند؛ منطقی که نه تنها میل به اعتراض را مهار کرد، بلکه حتی تصور تغییر از مسیر فشار خیابانی را نیز به چالش کشید. ضعف ساختاری اپوزیسیون؛ غیبت رهبری، راهبرد و منابع در هر وضعیت بحرانی که ظرفیت بالقوه برای تغییر وجود دارد، چشم‌ها به سمت اپوزیسیون، بدیل‌های سیاسی و رهبران جایگزین دوخته می‌شود. اما در جریان حملات نظامی گسترده به ایران، یکی از خلأهای برجسته‌ای که در رفتار جمعی مردم نقش تعیین‌کننده‌ای ایفا کرد، ضعف ساختاری و ناهماهنگی در میان مخالفان نظام، چه در داخل و چه در خارج کشور، بود. در غیاب رهبریِ معتبر، استراتژی منسجم و برنامه‌ای قابل‌اعتماد برای آینده، مردم نتوانستند سمت تغییر را، حتی در شدیدترین وضعیت اضطراری، به‌عنوان گزینه‌ای عملی و ایمن تصور کنند. برخلاف انتظار رایجی که تصور می‌کرد حمله نظامی می‌تواند به فرصتی برای خیزش مردمی یا فروپاشی نظام بدل شود، جامعه با بحران نمایندگی و بی‌برنامگی جایگزین مواجه بود. از منظر نظریه «بسیج منابع» (Resource Mobilization Theory)، کنش جمعی و جنبش‌های اعتراضی زمانی شکل می‌گیرند که سه نوع سرمایه به‌طور هم‌زمان در دسترس باشد: اول منابع مادی(سرمایه، لجستیک، رسانه)؛ دوم منابع سازمانی (شبکه، ساختار، پیوند اجتماعی) و در نهایت منابع گفتمانی و رهبری معنابخش (روایت مشترک، رهبری مشروع، چشم‌انداز آینده). در ایرانِ ۲۰۲۵، این سه ضلع تقریباً به‌طور کامل غایب بودند. مخالفان خارج‌نشین دچار پراکندگی، رقابت‌های درون‌گروهی، و قطع ارتباط با زیست روزمره مردم داخل کشور بودند. در فضای داخل نیز، سرکوب شدید، نفوذ امنیتی، و فقدان شبکه‌های اعتماد، امکان شکل‌گیری هرگونه سازمان‌یافتگی مؤثر را از بین برده بود. از سوی دیگر، هیچ صدای واحدی که بتواند آینده‌ای روشن، عملی و قابل باور را ترسیم کند، در میان نبود. نتیجه آن بود که مردم، حتی اگر نارضایتی عمیق، خشم فروخورده یا میل به تغییر در دل داشتند، نتوانستند آن را به انتخابی جمعی تبدیل کنند. در معادله‌ی ریسک و فایده، وقتی تغییر بدون تضمین، بدون رهبری و بدون سازمان باشد، فایده‌ی احتمالی به‌شدت پایین‌تر از هزینه‌ی قطعی آن ادراک می‌شود. از این منظر، سکوت جامعه در برابر حمله نظامی، نه فقط بازتاب ترس یا انفعال، بلکه نشانه‌ای از غیبت آلترناتیوی سازمان‌یافته و معتبر بود. جامعه در خلأ چشم‌انداز، تصمیم گرفت نه به تغییر روی آورد و نه در برابر وضع موجود مقاومت کند؛ تصمیمی محتاطانه، اما عمیقاً ناامیدانه. بی‌اعتمادی به نیروهای خارجی و ترس از تکرار سناریوی لیبی در کنار عوامل داخلی، ادراک عمومی از نیروهای مداخله‌گر خارجی نیز نقشی اساسی در شکل‌گیری واکنش اجتماعی نسبت به حملات اخیر ایفا کرد. برخلاف برخی کشورها که مداخله نظامی خارجی به‌مثابه فرصتی برای رهایی از استبداد بازنمایی شد و واکنش مردمی در حمایت از تغییر قدرت را شکل داد، در ایران با پدیده‌ای متفاوت روبه‌رو بودیم: بی‌اعتمادی ساختاری و تاریخی به بازیگران خارجی، به‌ویژه ایالات متحده و اسرائیل. این بی‌اعتمادی صرفاً محصول تبلیغات رسمی نیست، بلکه ریشه در حافظه تاریخی مداخلات خارجی در منطقه دارد. تجربه افغانستان، عراق، لیبی و سوریه در ذهن بسیاری از مردم ایران، چه منتقد و چه وفادار به نظام، با تصاویری از اشغال نظامی، بی‌ثباتی مزمن، فروپاشی دولت‌ها، جنگ داخلی، و ظهور نیروهای افراطی گره خورده است. به‌ویژه در ذهن نسل‌های جوان، که بخش بزرگی از زندگی‌شان را با تماشای پی‌درپی تصاویر فروپاشی دولت‌ها از طریق رسانه‌ها گذرانده‌اند، هرگونه مداخله نظامی خارجی با کابوس بی‌دولتی و بی‌خانمانی همراه شده است. در چنین بستری، بازیگرانی چون دونالد ترامپ و بنیامین نتانیاهو، که چهره‌های اصلی در هدایت حمله نظامی بودندنه به‌عنوان چهره‌هایی آزادی‌بخش، بلکه به‌مثابه نمایندگان نظم جنگ‌طلب، بی‌ثبات‌کننده و نژادپرستانه غربی درک می‌شوند. روایت عمومی حتیدر میان بخشی از منتقدان نظام، این بود که این چهره‌ها دغدغه مردم ایران را ندارند، بلکه به دنبال تضعیف منطقه‌ای ایران، بی‌ثبات‌سازی بلندمدت و پیشبرد منافع ژئوپلیتیکی خود هستند. در نظریه‌های جامعه‌شناسی سیاسی، این وضعیت را می‌توان نوعی ناهماهنگی گفتمانی (discursive dissonance)دانست: جایی که بازیگر خارجی در تلاش برای تضعیف یک حکومت، به دلیل اعتبار پایینش نزد جامعه هدف، نه تنها نمی‌تواند بسیج اجتماعی علیه آن حکومت ایجاد کند، بلکه در عمل موجب همبستگی منفی یا سکوت حفاظتی در جامعه می‌شود. در این فضا، حتی اگر بخشی از مردم از نظام حاکم رضایت نداشته باشند، اما به دلیل بی‌اعتمادی عمیق به اهداف و پیامدهای مداخله خارجی، از هر گونه همراهی با موج تغییر در شرایط جنگی اجتناب می‌کنند. به بیان ساده‌تر، تصور عمومی بخشی از جامعه ایران این بود که آزادی ممکن است نیاید، اما فروپاشی حتماً می‌آید. از این منظر، فقدان واکنش اعتراضی گسترده در برابر حملات خارجی، نه فقط نشانه‌ی ترس یا بی‌تفاوتی، بلکه بازتاب عقلانیتی محتاطانه در برابر سناریویی بود که در آن، نیروهای مقابل حکومت با خاطره‌ی تلخ مداخلات منطقه‌ای گره خورده بودندو در نتیجه، توان بسیج اجتماعی را عملاً خنثی کرده بودند. گستردگی ناامنی و فروپاشی امکان تمرکز اعتراضی یکی از متغیرهای کلیدی در شکل‌گیری یا مهار اعتراضات، درک مکانی از "ناامنی" و "تمرکز خطر"است. در بسیاری از کنش‌های جمعی موفق، یک نقطه‌ی کانونی، اعم از میدان، خیابان یا ساختمان حکومتی، به‌عنوان «محور تقابل» تعریف می‌شود. اما در حملات اخیر، گستره‌ی جغرافیایی حملات به‌گونه‌ای بود که چنین نقطه‌ی تمرکزی عملاً شکل نگرفت. برخلاف تصور اولیه که پایتخت و مراکز استراتژیک نظامی در تهران هدف اصلی خواهند بود، گزارش‌ها و شواهد نشان داد که بسیاری از شهرهای بزرگ و کوچک، مراکز صنعتی، پایگاه‌های نظامی، فرودگاه‌ها، صدا و سیما، زندان اوین و حتی حاشیه‌های شهری در نقاط مختلف کشور مورد هدف قرار گرفتند. این گسترش فضایی، نه‌تنها قدرت ضربه‌زنی دشمن را به رخ کشید، بلکه در سطح روانی نیز ذهنیت «هیچ‌جا امن نیست» را تقویت کرد. از منظر روان‌شناسی بحران، چنین شرایطی باعث می‌شود احساس کنترل و امکان تصمیم‌گیری جمعی در میان مردم به‌شدت کاهش یابد. هنگامی که خطر در همه‌جا پراکنده است، دیگر نمی‌توان نقطه‌ای را برای تجمع یا سازماندهی امن تصور کرد. نتیجه آن است که اعتراض، که خود نیازمند حداقلی از امنیت، ارتباط، و تمرکز مکانی است، پیش از آن‌که شکل بگیرد، در نطفه خفه می‌شود. هم‌زمان، گستردگی حملات باعث شد ظرفیت ارتباطی و لجستیکی فعالان مدنی نیز از هم بپاشد. تماس‌ها قطع شد، اینترنت در بسیاری از مناطق مختل شد، شایعات جای اطلاعات را گرفت، و فضای نااطمینانی و ترس، میدان عمل گروه‌های معترض را محدود کرد. در چنین شرایطی، نه‌تنها امکان بسیج عمومی کاهش یافت، بلکه حتی برنامه‌ریزی تاکتیکی محلی نیز از میان رفت. از منظر نظری، این وضعیت را می‌توان مصداقی از «اختلال فضامند»(spatial disorientation)دانست؛ وضعیتی که در آن، محیط پیرامون از حالت آشنای خود خارج می‌شود و دیگر نمی‌توان کنش‌های سیاسی را در قالب چارچوب‌های معمول (مانند اعتراض در پایتخت، اعتصاب سراسری، یا تصرف میدانی خاص) سازمان داد. در چنین فضایی، به‌جای تولید مقاومت، مردم به بازتولید پراکندگی، گریز، و سکوت روی می‌آورند. به‌طور خلاصه، در شرایطی که ناامنی همه‌جا را فراگرفته و حمله‌پذیری از تمرکز خارج شده، اعتراض متمرکز به لحاظ فیزیکی و روانی امکان‌ناپذیر می‌شود، و این یکی از دلایلی بود که چرا حتی در اوج حملات، نه فقط در تهران، بلکه در هیچ نقطه‌ای از کشور، حرکت جمعی پایدار و قابل توسعه‌ای شکل نگرفت. غیاب امید و چشم‌انداز؛ وقتی آینده حذف می‌شود در میان همه‌ی متغیرهایی که انفعال اجتماعی در برابر حمله نظامی را توضیح می‌دهند، شاید مهم‌ترین مؤلفه روانی و تعیین‌کننده، غیبت کامل چشم‌انداز برای تغییر مثبت بود. در فضایی که نه رهبری معتبر وجود دارد، نه تجربه‌ای موفق از مقاومت یا پیروزی در حافظه جمعی باقی مانده، و نه منابع لازم برای بسیج و پیگیری اعتراض مهیاست، مردم حتی پیش از آغاز هرگونه حرکت، نتیجه آن را شکست فرض می‌کنند. این وضعیت، از منظر روان‌شناسی سیاسی، به حالتی منجر می‌شود که می‌توان آن را "فروپاشی ادراک از آینده"نامید. در چنین حالتی، افراد نمی‌توانند «تصویری از پیروزی» در ذهن خود ترسیم کنند و به‌همین دلیل، حتی تلاش برای تغییر را بی‌معنا می‌دانند. ذهنیتی که بر جامعه حاکم شده بود، نه ناشی از کم‌دانشی یا بی‌تفاوتی، بلکه محصول تجربه‌های انباشته‌ی شکست، سرکوب و ناکامی بود. درونی‌ترین گفت‌وگوی ذهنی بسیاری از مردم چنین بود: «اگر اعتراض کنیم، چه به دست می‌آوریم؟ آیا تنها بازنده این درگیری نخواهیم بود؟»پاسخ ناگفته اما رایج به این پرسش، این بود: «بله، بازنده خواهیم بود؛ پس نجات فردی، عقلانی‌تر از تغییر جمعی است.» در نظریه‌های علوم اجتماعی، این وضعیت با مفاهیمی چون «ناامیدی آموخته‌شده» (learned hopelessness)و «ناتوانی راهبردی»(strategic incapacity)توضیح داده می‌شود؛ وضعیتی که در آن، کنشگران اجتماعی نه‌تنها منابع تغییر را در اختیار ندارند، بلکه باور به امکان تغییر را نیز از دست داده‌اند. این فقدان باور، خود به خود، عامل بازدارنده‌ای قوی‌تر از هرگونه سرکوب یا تهدید خارجی عمل می‌کند. در شرایط جنگی، ترس و فقدان چشم اندازی برای آیندە چند برابر می‌شود. جنگ، آینده را به تعلیق درمی‌آورد؛ و جامعه‌ای که پیشاپیش با فقدان چشم‌انداز زندگی می‌کرده، حالا خود را نه در معرض دگرگونی، بلکه در آستانه‌ی فروپاشی می‌بیند. بنابراین، انفعال نه انتخابی از سر راحتی، بلکه واکنشی از سر قطع امید است؛ واکنشی که شاید غم‌انگیزترین شکل سیاست‌زدایی باشد. از این منظر، غیاب اعتراض را نباید با رضایت، بی‌اطلاعی یا ترس صرف اشتباه گرفت. بلکه باید آن را نتیجه‌ی منطقی زیستن در وضعیتی دانست که در آن، نه گذشته‌یی افتخارآمیز برای تکیه وجود دارد، نه آینده‌ای قابل تصور برای حرکت به‌سوی آن. نتیجه‌گیری: انفعال آگاهانه، نه سکوت بی‌دلیل رفتار جامعه ایران در برابر یکی از شدیدترین تهدیدهای نظامی در تاریخ معاصر، تصویری پیچیده، چندلایه و از بسیاری جهات متناقض ارائه می‌دهد. برخلاف تصور رایج که می‌پندارد مردم در مواجهه با تهدید خارجی، به واکنش‌های انقلابی یا میهن‌پرستانه متوسل می‌شوند، آنچه در عمل مشاهده شد، ترکیبی از سکوت، گریز، انفعال و مراقبت فردی بود. اما این سکوت را نباید نشانه‌ای از رضایت سیاسی یا ترس صرف تفسیر کرد. بلکه باید آن را محصول متراکم یک دهه فرسایش روانی، تضعیف پیوندهای اجتماعی، تهی‌شدن انرژی جمعی، و زوال چشم‌اندازهای تحول‌خواهانه دانست. جامعه‌ای که پی‌درپی سرکوب شده، از تجربه‌های انقلابی منطقه ترسیده، در بحران‌های اقتصادی فرسوده شده، به نیروهای خارجی اعتماد ندارد، از رهبری جایگزین ناامید است، و حتی در بازنمایی اعتراض نیز هشدار «سوریه‌ای شدن» دریافت می‌کند، نمی‌تواند کنش‌گر لحظه‌ای و خیزش‌گر آنی باشد. در این معنا، انفعال، نه حاصل ناآگاهی، بلکه برآمده از آگاهی تلخ و چندلایه‌یی بود:آگاهی به هزینه‌ی اعتراض، بی‌نتیجه‌بودن مقاومت، نبود بدیل معتبر، تکرار تجربه‌های سرکوب، و بی‌ثباتی دائمی منطقه. چنین جامعه‌ای، در غیاب امید، نه به استقبال تغییر می‌رود و نه به دفاع از نظم موجود برمی‌خیزد. آن‌چه می‌ماند، زیستن در مرز بقا و تماشای تاریخ از بیرون آن است. مسأله اصلی در این‌جا این نیست که چرا مردم ایران اعتراض نکردند، بلکه این است که چرا هیچ‌کدام از عناصر ضروری برای شکل‌گیری کنش جمعی، از منابع و رهبری گرفته تا چشم‌انداز، انسجام، اعتماد و روایت مشترک، در نقطه‌ای به‌هم نرسیدند.این گسست، نه صرفاً یک نقصان سیاسی، بلکه نشانه‌ای از فروپاشی آرام ساختارهایی‌ست که جامعه را به حرکت، مشارکت و امید پیوند می‌دهند. از این‌رو، مواجهه با این سکوت، نیازمند تحلیل عمیق‌تری از روان‌شناسی جمعی، حافظه تاریخی، منطق بقا و فضاهای خالی‌شده از امکان است. شاید سکوت جامعه، پاسخی باشد به جهانی که دیگر در آن، نه اعتراض معنا دارد، نه فرار، نه صلح، نه جنگ. فقط تداوم است، و انتظار.

با آغاز مرحله جدیدی از تلاش‌ها برای حل مساله کُرد در ترکیه، رایزنی‌ها برای تشکیل یک کمیسیون ویژه‌، در این راستا، در پارلمان این کشور شدت گرفته است. حزب حاکم عدالت و توسعه، آ.ک.پ، پیشنهادهایی درباره ساختار و عملکرد چنین کمیسیونی ارائه کرده که شامل سقف تعداد اعضا، سهمیه احزاب پارلمانی و نحوه تصمیم‌گیری‌ها می‌شود. از روز گذشتە با آغاز تلاش‌های جدید ا ز سوی حزب طرفدار کُردها، حزب برابری و دموکراسی خلق‌ها (دم‌پارتی)، رایزنی ها برای تشکیل کمیسیون ویژەای برای نظارت و پیشبرد حل مسالە کُرد در ترکیە آغاز شدە است. همزمان با تشکیل این کمیسیون ویژه برای نظارت و پیشبرد روند جدید، بحث‌های سیاسی درباره ترکیب و ساختار چنین کمیسیونی در محافل سیاسی ترکیه در حال افزایش است. به گزارش سایت خبری « نومیدیا۲۴ »، بر اساس اطلاعات منتشرشده از محافل درون‌حزبی، حزب عدالت و توسعه پیشنهادهای مشخصی برای شکل‌گیری این کمیسیون ارائه داده است. منابع مطلع گفته‌اند که یکی از اصلی‌ترین پیشنهادهای آ.ک.پ آن است که تعداد اعضای این کمیسیون از ۳۵ نفر بیشتر نباشد؛ چرا که افزایش تعداد اعضا می‌تواند به تضعیف کارایی و انسجام تصمیم‌گیری‌ها منجر شود. پیشنهاد دیگر این است که تمامی احزاب دارای گروه پارلمانی در این کمیسیون نماینده داشته باشند و نسبت تعداد اعضا نیز بر اساس تعداد کرسی‌های هر حزب در مجلس تعیین شود. بر اساس تصمیم اتخاذ شده، برای ده حزبی که به‌دلیل برخوردار نبودن از حد نصاب لازم موفق به تشکیل فراکسیون پارلمانی نشده‌اند، سهمیه‌ای ویژه در نظر گرفته خواهد شد. در خصوص نمایندگان مستقل نیز مقرر شده است که تخصیص سهمیه از طریق قرعه‌کشی صورت گیرد. مطابق آیین‌نامه داخلی پارلمان ترکیه، تنها احزابی که دست‌کم ۲۲ نماینده در مجلس داشته باشند، واجد شرایط تشکیل گروه رسمی (فراکسیون) به‌شمار می‌آیند. بر خلاف کمیسیون‌های تخصصی که با قوانین مشخص و آیین‌نامه‌ای رسمی شکل می‌گیرند، حزب عدالت و توسعه بر این باور است که این کمیسیون باید مستقیماً با ابتکار عمل رئیس مجلس تشکیل شود. در این ساختار جدید، کمیسیون وظیفه خواهد داشت تا مشکلات موجود در زمینه مسئله کُرد را شناسایی کرده و در مورد آنها اسناد سیاست‌گذاری تهیه کند. بر اساس این برنامه، اسناد تهیه‌شده توسط کارشناسان حقوقی مجلس به پیش‌نویس طرح‌های قانونی تبدیل می‌شود. این پیش‌نویس‌ها سپس به رئیس مجلس ارائه و در صورت تأیید، وارد دستور کار مجلس شده و مراحل قانون‌گذاری را طی خواهند کرد. ارائه رسمی هرگونه پیشنهاد از سوی کمیسیون منوط به کسب اکثریت کیفی، همچون حد نصاب ۶۰ درصد یا دو سوم آرا، تلقی و به‌عنوان پیش‌شرط الزامی تعیین گردیده است. با این حال، در مواردی که اتخاذ تصمیمات فوری یا مستقیم ضرورت یابد، رأی‌گیری با اکثریت ساده نیز امکان‌پذیر خواهد بود. در همین راستا، امروز پروین بولدان و مدحت سانجار (سنجر)، دو تن از نمایندگان حزب برابری خلق‌ها و دموکراسی (دم‌پارتی)، با نعمان کورتولموش، رئیس پارلمان ترکیه، دیدار کردند تا دیدگاه‌های خود را در مورد کمیسیون مطرح کنند. سانجار پس از این دیدار اعلام کرد که رئیس مجلس در حال حاضر منتظر دریافت نظرات مکتوب سایر احزاب است و تأکید کرد که انتظار می‌رود همه احزاب بر سر ساختار و نحوه عملکرد کمیسیون به توافق برسند.   بر اساس گزارش وب‌سایت خبری  تی‌۲۴، مسئولان حزب عدالت و توسعه بر این باورند که این کمیسیون می‌تواند پیش از پایان دوره کنونی مجلس آغاز به کار کند. با وجود نگرانی از کاهش فعالیت‌های قانون‌گذاری در فصل تابستان، پیش‌بینی می‌شود این کمیسیون بتواند در برخی موضوعات، از جمله بازدید از استان‌ها و برگزاری نشست‌ها و دیدارهای محلی، فعال باشد. این تحولات پس از آن رخ می‌دهد که رجب طیب اردوغان، رئیس‌جمهور ترکیه، در بازگشت از نشست ناتو اعلام کرد که برای حمایت از روند جدید، کمیسیونی ویژه در مجلس تشکیل خواهد شد.

در تازه‌ترین سخنرانی علی خامنه‌ای، رهبر جمهوری اسلامی ایران، که پس از توافق آتش‌بس میان ایران و اسرائیل ایراد شد، او با وجود اشاره‌های مستقیم به اسرائیل و ایالات متحده، هیچ اشاره‌ای به موضوع آتش‌بس نکرد. این غیبت معنا‌دار، آن هم در یکی از مهم‌ترین تحولات راهبردی جمهوری اسلامی ایران در سال‌های اخیر، پرسش‌برانگیز است و ذهن را به سوی دو سناریوی اصلی سوق می‌دهد.   سناریوی اول: بی‌اطلاعی به دلیل محدودیت دسترسی برخی رسانه‌ها و منابع غیررسمی گزارش داده‌اند که خامنه‌ای در روزهای اوج حملات اسرائیل، به دلایل امنیتی به پناهگاهی در شمال‌شرق تهران منتقل شده و ارتباطات او با نهادهای تصمیم‌گیر به‌شدت محدود بوده است. بر این اساس، ممکن است تصمیم به آتش‌بس در سطح شورای عالی امنیت ملی و دولت، بدون هماهنگی نهایی با او اتخاذ شده باشد. در این صورت، سکوت رهبر جمهوری اسلامی ایران را می‌توان ناشی از نارضایتی یا بی‌میلی نسبت به تصمیمی دانست که بدون مشارکت مستقیم او اجرا شده. او نه آن را تأیید می‌کند و نه رد، و ظاهراً ترجیح داده در برابر آن موضعی نگرفته تا در آینده بتواند بنا بر مقتضیات سیاسی، واکنشی متفاوت از خود نشان دهد. اما همین برخورد – یعنی سکوت، فاصله‌گیری و عدم پذیرش علنی مسئولیت – عملاً همان ویژگی‌ رفتاری‌ای است که در سناریوی دوم برجسته‌تر می‌شود: الگویی که خامنه‌ای بارها در مقاطع حساس آن را تکرار کرده است.   سناریوی دوم: پذیرش ضمنی آتش‌بس و شانه‌خالی‌کردن آگاهانه سناریوی محتمل‌تر اما آن است که تصمیم به آتش‌بس با رضایت و اطلاع علی خامنه‌ای انجام شده، اما او بنا به الگوی شناخته‌شده‌اش در مواجهه با تصمیمات پرهزینه، از پذیرش علنی مسئولیت خودداری کرده است. این پذیرش ممکن است تحت فشارهای درون‌حاکمیتی، از سوی فرماندهان نظامی، اعضای شورای عالی امنیت ملی یا مشاوران امنیتی صورت گرفته باشد، یا از تحلیل شخصی او از توازن قوا در میدان و ضرورت عقب‌نشینی مقطعی حکایت کند. اما در هر دو حالت، رفتار نهایی او یعنی سکوت، عدم اشاره، و نپذیرفتن مسئولیت، ادامه‌ی یک الگوی قدیمی است که پیش‌تر نیز در بحران‌هایی چون توافق هسته‌ای (برجام)، اعتراضات گسترده، موارد بیشمار دیگر دیده شده است. در تمام این موارد، خامنه‌ای سیاستی دوگانه در پیش گرفته: پشت‌صحنه مجوز داده، اما در سطح علنی، یا سکوت کرده یا صراحتاً تبری جسته است.   الگوی ثابت: قدرت بی‌پاسخ‌گویی سکوت رهبر جمهوری اسلامی ایران در برابر موضوعی به‌غایت مهم چون آتش‌بس، چه ناشی از بی‌اطلاعی موقت باشد و چه حاصل محاسبه‌ای آگاهانه برای شانه‌خالی‌کردن از مسئولیت، در نهایت به یک نتیجه واحد منتهی می‌شود: ادامه الگویی تثبیت‌شده از حکمرانی مبتنی بر تمرکز قدرت و انکار مسئولیت. در سیستمی که پاسخ‌گویی از رأس آن حذف شده، نه امکان اصلاح وجود دارد، نه قابلیت ترمیم خطاها. چنین الگویی، به‌جای مدیریت بحران، خود تولیدکننده‌ی بحران است؛ چرخه‌ای بسته که تصمیمات کلان را از شفافیت تهی و فرآیندهای حکمرانی را از اعتماد عمومی بی‌نصیب می‌سازد.

گفتگوی پایگاە خبری بیانت با سارا کرمانیان ترجمە از انگلیسی: کاوە فاتحی   سارا کرمانیان، پژوهشگر علوم سیاسی و روابط بین‌الملل در دانشگاه ساسکس، به تحلیل جنگ میان ایران و اسرائیل و همچنین وضعیت داخلی جنبش‌های مخالف و نیروهای چپ در ایران پرداخته است. به گفته‌ او، ایرانیان در خصوص جنگ جاری با اسراییل دیدگاه‌های متفاوتی دارند، اما وی در ارزیابی خود از آینده ایران به این نکته اشاره می‌کند که ''سه سناریو برای دگرگونی و تغییر وضعیت وجود دارد و تغییر رژیم نیز از احتمالهای موجود است.    سارا کرمانیان، در گفت‌وگویی با پایگاە خبری بیانت ، پیش از برقراری آتش بس میان ایران و اسرائیل، به بررسی آخرین رویدادها، روند جنگ و شرایط گروه‌های مخالف و چپ در ایران پرداختە است. او همچنین حملات اسرائیل به ایران را در سه مرحله طبقه‌بندی کرده و چهار بلوک قدرت اصلی در داخل کشور را معرفی کرد.   سناریوی فدرالیزه شدن ممکن است در صورت تداوم و طولانی شدن جنگ مورد توجه قرار گیرد   بیانت: جهان در حال تجربه فاز جدیدی از تنش‌های منطقه‌ای است که از حملات شبه‌نظامیان حماس به اسرائیل در تاریخ ۷ اکتبر ۲۰۲۳ آغاز شد، با سقوط رژیم بعث در سوریه ادامە یافت و اخیراً با حملات مستقیم اسرائیل به ایران به اوج خود رسیده است، امری که دو کشور را به آستانه جنگ سوق داده است. با توجه به توجیهات اعلام‌شده توسط اسرائیل برای این حملە نظامی، انگیزه‌های آشکار و پنهان این عملیات چیست؟   سارا کرمانیان: به نظر می‌رسد انگیزه‌های اسرائیل (و ایالات متحده) در سه سطح قابل تحلیل باشند. نخست، هدف آشکار اسرائیل (و ایالات متحده) تضعیف قابلیت‌های استراتژیک و پتانسیل تهدید جمهوری اسلامی ایران است. پس از هدف قرار دادن و تضعیف شبکه‌های نیابتی ایران، توجە کنونی به زیرساخت‌های هسته‌ای، پروژه‌های موشکی و کلیت ساختار سیاسی ایران معطوف شده است. با این حال، باید توجه داشت که دقیقاً خصومت میان اسرائیل و جمهوری اسلامی ایران، نظامی‌گری هر دو طرف را توجیه کرده است، نظامی‌گری‌هایی که اکنون منجر به رویارویی آشکار شدە است. از این منظر: جنگ نە صرفا واکنشی، بلکه از هویت‌ها و استراتژی‌های متقابلاً برسازنده‌ این دو دولت نشأت می‌گیرد. از سوی دیگر، برای ایالات متحده، جلوگیری از توانایی ایران در تهدید منافع این کشور از طریق همسویی با قدرت‌هایی نظیر روسیه یا چین از اهمیت بسزایی برخوردار است. تضعیف توان استراتژیک ایران، صرف‌نظر از سرنوشت نظام سیاسی آن، به‌عنوان اقدامی ضروری برای حفظ منافع اسرائیل و آمریکا در منطقه تلقی می‌شود، زیرا وجود ابزارهای استراتژیک برای گسترش هژمونی منطقه‌ای ایران، تهدیدی برای اسراییل و ایالات متحدە تلقی می‌شود.   دوم این کە، فراتر از اهداف استراتژیک، این اقدام نظامی بُعدی نمادین  و گفتمانی قدرتمندی دارد. ایده بازآرایی نظم خاورمیانه مدت‌هاست کە در میان قدرت‌های منطقه‌ای و جهانی در جریان است. امروز، آمریکا و اسرائیل می‌کوشند خود را برندگان این رقابت نشان دهند و در موقعیت بازیگران اصلی این نظم‌سازی جایگاە خود را تثبیت کنند-نظمی با پیمان ابراهیم همسو است و با تضعیف نیروهای نیابتی ایران و محور مقاومت، بیش از پیش ممکن به نظر می‌رسد. در این چارچوب، پیروزی {اسراییل و آمریکا} معنای نمایش قدرت و اقتدار در سطح داخلی و بین المللی پیدا میکند. پس از شکست روایت بازدارندگی اسرائیل در پی حمله اکتبر، این حملە تلاشی است برای بازسازی هالە اقتدار و هژمونی اسراییل در منطقە. ایالات متحدە نیز، خصوصا در دورە ترامپ، بارها از عملیات نظامی برای نمایش قدرت امپریالیستی بهره گرفته است. در دوران ترامپ و زیر سایە شعار «عظمت را به آمریکا بازگردانیم»، رویکردی تهاجمی و نمایش قدرت-محور اتخاذ شد تا اقتدار امپریالیستی آمریکا بە رخ کشیدە شود و همچنین تفوق و برتری ترامپ نسبت به روسای جمهور پیشین ایالات متحدە برجسته گردد. طرح و برنامەهای او برای اعمال حاکمیت بر کانادا و گرینلند، پایان دادن بە جنگ اوکراین و وضع تعرفەهای جهانی تاکنون ناکام ماندەاند یا پیامدهای معکوسی داشته‌اند. در چنین بستری، یک پیروزی سریع و برق آسا بر ایران و تخریب زیرساخت‌های هسته‌ای آن می‌تواندپیامی قاطع به رأی‌دهندگان داخلی و دولت‌های مخالف ارسال کند مبنی بر اینکه ایالات متحدە قادر است اراده‌ خود را با قاطعیت تحمیل کند.   به نظر من، این دو انگیزه نقش محوری برای هر دو کشور ایالات متحدە و اسرائیل—خاصە ایالات متحدە—داشته‌اند. دستیابی به آن‌ها احتمالاً دلیل اصلی تلاش ترامپ برای تحمیل آتش‌بس در شرایط کنونی است. سناریوی سوم، امکان دگرگونی از بالا در ساختار جمهوری اسلامی است کە با منافع اسراییل و ایالات متحدە همسو باشد. فکر میکنم، ایالات متحدە و اسرائیل تا این لحظه از ایده تغییر رژیم بیشتر به‌عنوان ابزاری برای اعمال فشار بر ایران و آشکار کردن نقاط ضعف آن استفاده کرده‌اند. دست‌کم در مقطع جاری، هدف آن‌ها تضعیف تدریجی ایران به حدی است که در نهایت تسلیم خواستەها و شروط ایالات متحدە شود. با این وجود، چنین نتیجەای لزوما رضایت کامل اسراییل را در پی نخواهد داشت، و محتمل است کە ایران شرایط و خواستەهای ترامپ را نپذیرد، وضعیتی کە می‌تواند منجر بە بهم خوردن آتش بس و بازگشت بە دور تازەای از تنش‌ها شود. به همین دلیل، همچنان ضروری است که سناریوهای مختلف تغییر رژیم در ایران، که ممکن است ایالات متحده و اسرائیل در حال برنامه‌ریزی برای آن‌ها باشند، مورد توجه قرار گیرند. در این زمینه، چندین سناریو مطرح شده‌اند: تغییر در درون نخبگان حاکم در ساختار جمهوری اسلامی ایران، بازگرداندن نظام سلطنتی، یا فدرالی‌سازی کشور بر اساس الگویی مشابه عراق. به گمان من، ایالات متحده ترجیح می‌دهد مسیر نخست یعنی جابه‌جایی درون‌ساختاری در بین نخبگان جمهوری اسلامی ایران را دنبال کند. اگرچه سناریوی بازگشت سلطنت، مزایایی برای اسرائیل دارد، همچنان یک جمهوری اسلامی تضعیف‌شده، دگرگون‌شده، یا تغییر یافته به موجودیتی شبه‌نظامی نیز می‌تواند برای اسرائیل مفید باشد و تداوم میلیتاریسم و سرکوب مردم فلسطین را توجیه‌پذیر کند. در عین حال، سناریوی فدرالی شدن ممکن است در صورت طولانی شدن جنگ و مشارکت فعال‌تر گروه‌های اقلیت، بیش از پیش مورد توجه قرار گیرد. هر یک از این سناریوها، مزایا و مخاطرات خاص خود را برای اسرائیل و ایالات متحده در بر دارد. اما نکته اساسی این است که هر سه گزینه، حتی در صورت حفظ ساختاری تضعیف‌شده از جمهوری اسلامی ایران، مبتنی بر مداخله‌های مهندسی‌شده، از بالا به پایین هستند کە جنبش‌های دمکراتیک داخل ایران را بە حاشیە می‌رانند. مسئله تنها این نیست که قدرت‌های خارجی ممکن است از خشم و نارضایتی مردم ایران نسبت به جمهوری اسلامی، که در اعتراضات اخیر به‌وضوح دیده شد، به عنوان بهانه‌ای برای تغییر رژیم استفاده کنند. فراتر از این، آنچه نگران‌کننده‌تر است، تلاش برای خنثی‌سازی و حذف صداهای مترقی و رادیکال دموکراتیک درون این جنبش‌هاست، به این دلیل که چنین صداهایی ممکن است در جهت منافع ژئوپولیتیکی غرب یا اسرائیل عمل نکنند. به باور من، یکی از انگیزه‌های اسرائیل از حمایت از سناریوهای دگرگونی حکومتی در ایران، دقیقاً همین است: حذف افق‌های دموکراتیک ریشه‌دار و جلوگیری از شکل‌گیری همبستگی منطقه‌ای میان جنبش‌های آزادی‌خواه در خاورمیانه.   پتانسیل یک تنش گسترده‌تر منطقەایی بیانت: با در نظر گرفتن این درگیری به‌عنوان نقطه‌ی آغاز، چه سناریوهایی برای آینده‌ی ایران و منطقه‌ی پیرامون آن در حال شکل‌گیری است؟ تا چه اندازه ممکن است {ایالات متحده و} اسرائیل به تهاجمات خود ادامه دهند، و در صورت تداوم این حملات، ایران چه واکنش‌های احتمالی می‌تواند نشان دهد؟   سارا کرمانیان: ایالات متحده  از یک پیروزی سریع و قاطع سود خواهد برد، پیروزی‌ای که همسو با لحن و شعارهای ترامپ باشد و قدرت را به رأی‌دهندگان آمریکایی القا کند. اما همان دینامیکی که مذاکرات پیشین را به بن‌بست کشاند، همچنان پابرجاست: نه جمهوری اسلامی ایران و نه ایالات متحدە، هیچ‌کدام در قبال خطوط قرمز بنیادین خود انعطاف‌پذیری نشان نداده‌اند. همین بن‌بست،رویارویی مستقیم میان ایران و اسرائیل را غیرقابل‌ اجتناب کرد، و امتناع مداوم جمهوری اسلامی ایران از تسلیم شدن، به مداخل‌ی ایالات متحده منجر شد. تا زمانی که هیچ‌یک از طرفین از مواضع خود عقب‌نشینی نکند، وعدۀ دیپلماسی پوچ و بی‌معنا باقی خواهد ماند، همان‌طور که در گذشته بود، اکنون نیز چنین است.    در این مرحله نیز، امکان پایان جنگ-دست‌کم به‌صورت موقت-همچنان وجود دارد، مشروط بر آن‌که جمهوری اسلامی ایران به‌طور کامل تن بە  تسلیم خواستەهای ایالات متحده بدهد. اما تا زمانی که جمهوری اسلامی ایران از پذیرش این شروط سر باز زند، جنگ ادامه خواهد یافت - به‌ویژه از سوی اسرائیل. تصمیم به عدم هدف‌ گرفتن خامنه‌ای ممکن است به‌عنوان توجیهی برای تداوم عملیات نظامی عمل کند؛ این تصمیم امکان تخریب هرچه بیشتر ساختار حکومتی جمهوری اسلامی ایران و زیرساخت‌های حیاتی آن را فراهم می‌کند، بی‌آن‌که راه را برای تسلیم احتمالی که ترامپ در پی آن است به‌طور کامل مسدود کند. مداخله مستقیم ایالات متحده در این درگیری، به‌طور بالقوه احتمال حملات ایران به پایگاه‌های نظامی آمریکا در کشورهای عربی را افزایش می‌دهد و ممکن است پای سایر قدرت‌های منطقه‌ای را نیز به جنگ بکشاند. در همین راستا، ایران امروز حمله‌ای به پایگاه‌های ایالات متحدە در قطر انجام داد؛ حمله‌ای که با واکنش هشدارآمیز مقامات قطری مواجه شد مبنی بر اینکه آن‌ها حق پاسخ مستقیم را برای خود محفوظ می‌دانند. با این‌حال، گزارش‌ها حاکی از آن است که این حمله با اطلاع قبلی به ایالات متحده صورت گرفته و هیچ تلفاتی در پی نداشته است؛ حتی ظاهراً موشک‌ها به پایگاه هوایی العدید نیز نرسیده‌اند. به‌نظر می‌رسد جمهوری اسلامی ایران در یک دوراهی استراتژیک گرفتار شده است: از یک‌سو، بیشترین سود را در تداوم جنگ و تحمیل هزینه‌های بیشتر به اسرائیل و ایالات متحده می‌بیند؛ اما از سوی دیگر، این استراتژی ممکن است همان اندک احتمال باقی‌مانده برای یک دگرگونی درون‌ساختاری و هدایت‌شده از سوی نخبگان کە قادر بە بقای رژیم در قالبی دگرگون‌شده باشد، را نیز از میان بردارد.  در مورد آینده ایران، سه سناریوی دگرگونی از بالا که پیش‌تر به آن‌ها اشاره شد، همچنان حائز اعتبار هستند و احتمال تغییر رژیم افزایش می‌یابد. {اما مهم تر از آن} اگر جمهوری اسلامی، چه به‌صورت کامل حفظ‌شود، که ممکن است به‌طور موقت از طریق پذیرش شرایط ایالات متحده در یک آتش‌بس مهندسی‌شده توسط دولت ترامپ رخ دهد، و چه از طریق تعدیل در میان نخبگان به بقای خود ادامه دهد، تقریباً قطعی است که سرکوب‌ها تشدید خواهد شد، به‌ویژه علیه فعالان، اقلیت‌های مذهبی و جوامع ملی یا اتنیکی. امنیتی شدن مناطق اقلیتی، به‌خصوص در حاشیه ایران، احتمالا شدت خواهد یافت و خطرات ناشی از سرکوب محلی را افزایش می‌دهد. گرچه یک ساختار فدرال ممکن است پایداری بیشتری داشته باشد، اما فعلاً این گزینه بسیار دور از دسترس به نظر می‌رسد. به علاوه مگر اینکه این ساختار بر مبنای توانمندسازی واقعی جوامع محلی شکل گیرد و نه بر اساس توافق‌های نخبگان پدرسالارانه، در غیر این صورت، چنین سیستمی ممکن است ناآرامی‌های مدنی بیشتری ایجاد کرده و جنبش‌های دموکراتیک را تضعیف کند.   اگر یک رژیم متفاوت اما همچنان متمرکز، مانند یک دولت سلطنت‌طلب، با حمایت خارجی بر سر کار آید، ممکن است در کوتاه‌مدت یا بلندمدت همان پویایی‌های پیشین تکرار شوند. همچنین، اگر جمهوری اسلامی تحول‌یافته از سوی دولت جدید کنار گذاشته شود، ممکن است در قالبی ضعیف‌تر، مانند وضعیت اسد در سوریە، یا به عنوان یک نیروی شبه‌نظامی منتظر بازگشت، به حیات خود ادامه دهد.   من ترجیح می‌دهم یک سناریوی نهایی و امیدوارکننده‌تر را تصور کنم: گذار به یک دموکراسی اصیل و فراگیر که تنوع ملی و قومی ایران را به رسمیت بشناسد، هنجارهای پدرسالارانه و اقتدارگرایانه را کنار بگذارد و برابری را محور اصول خود قرار دهد. البته چنین آینده‌ای نیازمند توانمندسازی مردم و خودسازماندهی است، چیزی که جنگ فعلی آن را بسیار دشوار کرده است. در حال حاضر، چشم‌اندازهای دموکراتیک کمترین حمایت ساختاری را دارند، هرچند ضرورتشان غیرقابل انکار است   اقلیت‌ها و پتانسیل خودمختاری بیانت: حتی پیش از وقوع این جنگ، خشم عمومی گسترده‌ای در ایران علیه رژیم وجود داشت که به‌ویژه در اعتراضات پس از مرگ ژینا امینی به وضوح دیده شد. در این شرایط، با توجه به تنش‌های فعلی میان دولتهای اسرائیل و ایران، نحوه درک و واکنش بخش‌های مختلف جامعه ایران، خاصە اتنیک‌ها و جوامع مذهبی، به این درگیری چگونه بوده و چه تأثیری می‌تواند بر آن‌ها داشته باشد؟ سارا کرمانیان: دیدگاه‌های ایرانیان نسبت به جنگ بسیار متنوع است. از منظر کسی که در دیاسپورا قرار دارد و با توجه به این واقعیت که قطعی‌های مکرر اینترنت در ایران اغلب ارتباطات مستقیم را مختل کرده است، می‌توان گفت بخشی از ایرانیان، چه در داخل کشور و چه خارج از آن، این جنگ را فرصتی برای تغییر می‌دانند. بسیاری از این افراد عموماً گرایش سلطنت‌طلبی دارند و از انتقال قدرت از بالا بە پایین حمایت می‌کنند. گروه دیگری، که سال‌ها سرکوب را تجربه کرده‌اند، تخریب ناشی از جنگ را گشودگی محتمل برای تحقق تحولات دموکراتیک می‌بینند، هرچند، همانطور کە استدلال کردم، این سناریو هم نامحتمل و هم مسئلەساز است. با این حال، این گروه‌ها نمایانگر کلیت ساختار اجتماعی و سیاسی جامعە ایران نیستند. درصد قابل‌توجهی از مردم، از جمله بسیاری از کنشگران مردمی(گراسروتس)، آسیب‌های ویرانگر جنگ بر مردم و جنبش‌های دموکراتیک را درک کرده و موضع آنها بر مخالفت با جمهوری اسلامی ایران و تهاجم اسرائیل است. این گروه، هر دو حکومت را مسئول فاجعە کنونی می‌دانند.   در میان جوامع اتنیکی و مذهبی نیز واکنش‌ها به همان اندازه متنوع است. در کُردستان، که بیشتر با آن آشنا هستم، رویکردهای ملی‌ گسترده‌ای مشاهده می‌شود. با این حال، دو دیدگاه اصلی بیشتر برجسته است. عده‌ای این بحران را نه تنها فرصتی بالقوە برای تغییر رژیم، بلکه برای تحقق فدرالیسم یا خودمختاری منطقه‌ای قلمداد کرده و امیدوارند در فرآیند قدرت‌گیری بالا به پایین دولت آینده، به توافقی دست یابند. در مقابل، گروه دیگری ضمن محکوم کردن جمهوری اسلامی، اسرائیل و همچنین کارزار نظامی آمریکا-اسرائیل، تمرکز خود را بر اتخاذ استراتژی‌هایی برای پیشبرد مطالبات دموکراتیک و توانمندسازی جامعە در جهت عبور از بحران جنگ و همچنین جلوگیری از ظهور رژیمی اقتدارگرا پس از آن، معطوف کردەاند. نگرانی‌های زیادی درباره‌ی تلاش برای امنیتی‌سازی مناطق حاشیە (اقلیت‌نشین)پس از جنگ مطرح است؛ به‌ویژه اگر جمهوری اسلامی یا هر قدرت مرکزگرایی قصد داشته باشد با استفاده از روایت و گفتمان امنیت، سلطه‌ی خود را تحکیم بخشد.   این رویکرد آخر احتمالاً در کُردستان، به‌واسطه‌ی تاریخچه‌ی مقاومت سازمان‌یافته‌اش، پررنگ‌تر نمود پیدا می‌کند. چهار دهه حاکمیت استبدادی، ساختار سیاسی ایران را از درون تهی کرده، احزاب را نابود ساخته و هر شکل از سازمان‌یابی مستقل را، جز برخی گروه‌های اسلامی هم‌سو با حکومت، به‌شدت سرکوب کرده است. در چنین فضایی، انتظار شکل‌گیری جنبش‌های مردمی (گراسروتس) در میانه‌ جنگ چندان واقع‌بینانه نیست، به‌ویژه در مناطقی که یا از ابتدا فاقد سنت‌ مقاومت سازمان یافته بوده‌اند یا این سنت بعدا سرکوب شده است. اما کُردستان، با اتکا به سنت مبارزاتی‌اش، در عین آسیب‌پذیری، می‌تواند نقشی تعیین‌کننده در ترسیم چشم‌انداز پساجنگ ایفا کند.   موضع نیروهای اپوزیسیون   بیانت: توازن قدرت کنونی در ایران چگونه است؟ چه در داخل رژیم و چه در طیف مخالفان، چه نوع مراکز قدرت یا جناح‌های تأثیرگذار در حال شکل‌دهی به چشم‌انداز سیاسی هستند؟   سارا کرمانیان: جمهوری اسلامی، هرچند نظامی بسته و مرکزگراست، اما نشانه‌هایی از جدال قدرت و رقابت‌های جناحی درون آن دیده می‌شود؛ به‌خصوص در موقعیت‌های حساس مانند مذاکرات هسته‌ای که در آن اختلاف میان جریان‌های تندرو و عناصر میانه‌رو، به‌ویژه درباره رابطه با آمریکا، آشکار گردید.  همچنین به‌طور گسترده اعتقاد بر این است که اسرائیل جاسوسان و متحدان بالقوه‌ای را در ساختار سیاسی ایران پرورش داده است. بعید است که این افراد همگی در سطوح پایین این ساختار باشند. در روزهای منتهی به جنگ کنونی، حتی صداهایی شنیده شد که از پسر خامنه‌ای به‌عنوان جانشینی مطلوب حمایت می‌کردند، که نشان‌دهنده رقابت داخلی است. با توجه به این که بقای رژیم ممکن است به سطحی از اصلاحات و تعامل با غرب وابسته باشد، این تحولات به وجود جناح‌هایی در داخل حکومت اشاره دارند که یا برای انتقال قدرت آماده‌اند یا در حال مذاکره برای آن هستند.   در مورد اپوزیسیون نیز، تنوع آن‌ها عمدتاً بازتاب‌ طیف گسترده‌ای از مواضع عمومی است که پیش‌تر شرح دادم.در میان اپوزیسیون، گروه‌هایی که مواضع‌شان با گفتمان‌های آمریکا و اسرائیل هم‌خوانی دارد، بیشتر دیده می‌شوند و نفوذ بیشتری دارند. دسترسی به تریبون‌های رسانه‌ای و مشروعیت نمادین، اغلب حاصل نزدیکی سیاسی به پروژه‌های قدرت‌های خارجی است. در رأس این هرم، سلطنت‌طلبان قرار دارند که بە گونەای نامتناسب از پوشش رسانه‌ای و حمایت نیروهای بیرونی برخوردارند.   سایر نیروهای اپوزیسیون- لیبرال‌ها، چپ‌ها و سازمان‌دهندگان جنبش‌های مردمی - به‌دلیل عوامل متعدد، از جمله سرکوب ساختاری و مداوم احزاب و نهادهای مستقل در جمهوری اسلامی، نتوانستند در جریان خیزش ژینا یا جنبش «زن، زندگی، آزادی»، جبهه‌ای سیاسی و منسجم شکل دهند. در کُردستان، همانطور کە پیشتر اشارە شد، وضعیت تا حدی متفاوت است؛ وجود تاریخی احزاب سیاسی و سنت‌های مقاومت سازمان‌یافته، به این منطقه امکان پویایی سیاسی ویژه‌ای بخشیده و آن را به بازیگر و کنشگری فعال‌تر بدل کرده است   قیام ژینا صرفاً یک شورش سیاسی علیه رژیم نبود   بیانت: برخی محافل - چه در داخل ایران و چه در خارج - ناآرامی‌های کنونی را فرصتی بالقوه برای تغییر رژیم می‌بینند. آیا شرایط سیاسی و اجتماعی لازم برای وقوع چنین تحولی به‌صورت واقع‌بینانه فراهم است؟   سارا کرمانیان: همان‌طور که سعی کرده‌ام توضیح دهم، کسانی که ناآرامی‌های کنونی را فرصتی برای تغییر رژیم می‌دانند، همگی چشم‌انداز یکسانی ندارند. برخی از انتقال قدرت از بالا به پایین حمایت می‌کنند، در حالی که دیگران به تحولی مردمی‌تر امیدوارند - و در میان گروه دوم، طیف گسترده‌ای از انتظارات وجود دارد: از کسانی که به دنبال یک دولت دموکراتیک متمرکز هستند تا دیگرانی که ساختار سیاسی غیرمتمرکز یا کثرت‌گرا را تخیل می‌کنند. گروه نخست امید خود را، و مدت‌هاست که این امید را داشته‌اند، به امکان مداخله نظامی خارجی بسته‌اند. اگر آن‌ها شانسی داشته باشند، احتمالاً از طریق چنین تنشی است و خواسته‌هایشان با منافع اسرائیل و ایالات متحده همخوانی بیشتری دارد.از این روی، سلطنت‌طلبان در حال حاضر از بیشترین مزیت برخوردار به نظر می‌رسند، اما جناح‌های مرکزگرای دیگری نیز وجود دارند. با این حال، وقتی پای امکان یک گذار دموکراتیک مردمی در میان باشد، باید اثرات عمیقاً مخرب جنگ و مداخله امپریالیستی بر چنین چشم‌اندازی را در نظر داشت. همان‌طور که پیش‌تر اشاره شد، احزاب سیاسی در سراسر ایران عمدتاً از هم پاشیدە شدە و جنبش‌های مردمی منجر به ساختارهای پایدار مقاومت سازمان‌یافته نشده‌اند. اگرچه فرم‌های ریزوماتیک مقاومت پدیدار شده و تأثیر اجتماعی قابل‌توجهی داشته‌اند، ظرفیت آن‌ها برای هدایت یک تحول سیاسی کامل همچنان محدود است.   قیام ژینا - که در کُردستان آغاز شد و به سراسر ایران گسترش یافت - صرفاً یک شورش سیاسی علیه رژیم نبود؛ در هسته خود، یک جنبش اجتماعی بود. این جنبش، با وجود تنوع درونی‌اش، اساساً به دنبال به چالش کشیدن هنجارهای پدرسالارانه و بازاندیشی همزیستی میان ملت‌ها و اتنیکهای متعدد ایران بود. با این حال، جنگ به‌طور فعال این تحولات بنیادین و جنبش‌های دموکراتیک را تهدید می‌کند. جنگ به جمهوری اسلامی توجیهات جدیدی برای تشدید سرکوب ارائه می‌دهد - به‌ویژه با برچسب زدن به فعالان به‌عنوان عوامل یا جاسوسان خارجی. رسانه‌های دولتی اکنون به‌طور علنی مخالفان را تهدید می‌کنند. جنگ همچنین مستقیماً کنشگران را به خطر می‌اندازد. اسرائیل زندان اوین در تهران را بمباران کرد و دیوار ورودی آن را تخریب نمود. در حالی که برخی این اقدام را حرکتی نمادین برای توانمندسازی معترضان زندانی تفسیر کردند، واقعیت بسیار تلخ‌تر است. هر کسی که از آن زندان خارج شود، احتمالاً هدف تیراندازی قرار خواهد گرفت. مردم گرفتار شده‌اند، زخمی‌اند و بدون مراقبت پزشکی رها شده‌اند. چنین حرکاتی جنبش‌ها را توانمند نمی‌کنند - بلکه آن‌ها را به خطر می‌اندازند. در عین حال، به‌طور کلی‌تر، مبارزه روزانه برای بقا و اضطراب‌های ناشی از جنگ، فضای اندکی برای بسیج و خودسازماندهی باقی می‌گذارد.   در برخی مناطق، مانند کُردستان، همان‌طور که گفتم، وضعیت تا حدی متفاوت است. در برخی نواحی، مردم ممکن است همچنان قادر به سازمان‌دهی، محافظت از خود و تفکر استراتژیک درباره گذار سیاسی باشند. اما اگر طرح‌های با حمایت خارجی برای تغییر رژیم از بالا-بە-پایین همچنان مدل‌های مرکزگرا را ترویج دهند یا جناح‌های جزم‌اندیش در میان اقلیت‌ها را تقویت کنند، صداهای دموکراتیک ممکن است بار دیگر به حاشیه رانده شوند.  بنابراین، به‌طور کلی، اگر از تغییر رژیم از بالا-بە-پایین صحبت کنیم، مسائل آمادگی سیاسی یا اجتماعی - به‌ویژه در میان اقلیت‌ها، زنان یا طبقه کارگر - تا حد زیادی بی‌ربط هستند. اما اگر از تحول دموکراتیک صحبت کنیم، شرایط کنونی نه‌تنها کافی نیستند، بلکه به‌طور فعال در حال بدتر شدن هستند. آنچه نیاز است ، توانمندسازی مردم و جوامع لوکال است - نه اینکه قدرت‌های خارجی به نمایندگی از ایرانیان، بر اساس روایت‌های رسانه‌ای که اغلب بازتاب‌دهنده برنامه‌های خودشان هستند، تصمیم بگیرند.   چپ باید موضعی روشن علیه نیروهای فاشیستی اتخاذ کند بیانت: در میان بخش‌هایی از چپ ترکیه، مدت‌هاست تمایلی به توصیف رژیم ایران به‌عنوان ضدامپریالیستی وجود دارد. آیا امروز در میان چپ ایرانی گروهی همچنان از این دیدگاه دفاع می‌کند یا خود را با این توصیف همسو می‌بیند؟   سارا کرمانیان: بله، چنین گروه‌هایی همچنان وجود دارند، و چە بسا به دلیل جنگ، اگرچە غیرمستقیم، بار دیگر مورد حمایت قرار گرفتە و همدلی عمومی نیز برای خود دست و پا کردەاند.در میان چپ جهانی نیز گرایش مشابهی در جریان است، که ضدامپریالیسم عمدتا معادل مخالفت با ایالات متحده یا ناتو تلقی میشود. این دیدگاه در میان متفکران پسااستعماری نیز رایج است. در پژوهشم این وضعیت را برآمدە از نوعی تخیل دوآلیستی تحلیل میکنم؛ جایی که دوگانهٔ «غرب / غیرغرب» به‌مثابه یگانه ساختار معنادار سلطه و تفاوت نظام‌مند تلقی می‌شود. در این چارچوب، سایر اشکال سرکوب-مردسالاری، ناسیونالیسم، فرقه‌گرایی یا سلطه طبقاتی از سوی دولت‌های غیرغربی-یا نادیده گرفته می‌شوند یا صرفاً به‌عنوان پیامدهای فرعی امپریالیسم غربی تقلیل می‌یابند. این تخیل دوآلیستی، عاملیت سیاسی و تاریخی جوامع غیرغربی را میزداید و رژیم‌های لوکال را از مسئولیت اخلاقی و سیاسی در قبال سرکوب داخلی مبرا می‌سازد. دولت‌های غیرغربی را یا به‌مثابە قهرمانان مقاومت ضد‌امپریالیستی یا به‌صورت قربانیان منفعل شست‌وشوی مغزی غرب ترسیم میکند، و در نتیجه، پیچیدگی و اتونومی ساختارهای قدرت آن‌ها را انکار می‌کند.   در مورد ایران، این منطق بیشتر شکل اغراق‌آمیز بە خود گرفتە است. جمهوری اسلامی همچنان توسط برخی به‌عنوان پیشگام مبارزە با امپریالیسم و تا همین اواخر، چراغ امیدی برای آرمان فلسطین تلقی شده است. متأسفانه، حتی برخی از چهره‌های برجسته‌ی مارکسیست جهانی نیز از این موضع حمایت کردەاند. بسیاری از آن‌ها قیام «زن، زندگی، آزادی» در سال گذشته (م: دو سال گذشتە) را نادیده گرفتند و آن را تهدیدی برای به‌اصطلاح «محور مقاومت» دانستند. آنجا که اذعان می‌کنند حمایت ایران از فلسطین عمدتاً استراتژیک است نە اصولی، بە کلی از ایران روی‌گردان می‌شوند و رنج و مقاومت مردم ایران را نادیده می‌گیرند. برخی حتی پیشنهاد می‌کنند که جنگ در ایران توجه را از غزه منحرف می‌کند، گویی همبستگی یک بازی با حاصل‌جمع صفر است.   این روایت در میان بخشی از چپ ایرانی که سیاست‌هایشان، با وجود برچسب چپ، شبیه سوسیالیست‌های دولتی نئولیبرال است، همچنان قوی است. مشکل نه‌تنها ادامه وجود این گروه‌ها، بلکه این احتمال است که جنگ ممکن است احساسات ملی‌گرایانه را در میان ایرانیان بسیج کند و آن‌ها را با چنین گفتمان‌های موجودی همسو سازد. حتی کسانی که منتقد رژیم{ایران} هستند، ممکن است به‌طور ضمنی به سمت روایت گسترده‌تر محور مقاومت کشیده شوند.   این امر ضرورت اتخاذ موضعی شفاف از سوی چپ، چه در ایران و چه در سطح جهانی، علیه همه نیروهای اقتدارگرا-استبدادی، فاشیستی و دگماتیکی کە در این منازعە نقش دارند، را برجسته می‌کند. در غیاب چنین موضع‌گیری شفاف و روشنی، جنگ همچنان منجر به فرسایش و تضعیف جنبش‌های دموکراتیک می‌شود و قدرت نیروهای سرکوبگر را در همه طرف‌های منازعە تعمیق خواهد کرد   بیانت: فارغ از این موضوع، در میان چپ ایرانی، چگونە حملات اخیر و جایگاه کلی رژیم را تحلیل میکنند؟ گروههای مختلف چپ در تحلیل خود بر سر چه مسائل کلیدی اختلاف نظر دارند؟ سارا کرمانیان: چپ ایرانی یکدست نیست، اما اگر بخواهم ساده‌سازی کنم، می‌توان چهار جناح گسترده را در حال حاضر ترسیم کرد - که هر یک دارای گرایش‌های درونی هستند.   جناح نخست، اردوگاه محور مقاومت است کە پیشتر در رابطە با آن گفتگو کردم. جناح دوم، که اغلب به‌عنوان چپ مرکزگرا شناخته می‌شود، شامل کسانی است که دیدگاه‌های قویاً مرکزگرایانه دارند. این گروه معمولاً سایر اشکال ستم، مانند ستم اتنیکی، ملی و حتی جنسیتی، را کم‌اهمیت جلوه داده و آن‌ها را به‌عنوان مسائل ثانویه نسبت به مبارزه طبقاتی یا مسائلی می‌دانند که می‌توانند بعداً در چارچوب یک سوسیالیسم سراسری حل شوند.   جناح سوم در برابر به‌رسمیت‌شناختن ستم ملی و جنسیتی گشودەتر است و اغلب از نوعی فدرالیسم حمایت می‌کند. این دیدگاه به‌ویژه در میان روشنفکران اقلیت، مانند روژهلات (شرق کردستان)، رایج است و به‌ویژه پس از جنبش «زن، زندگی، آزادی» در قالب جمهوری‌خواهی فدرال، طرفداران بیشتری یافته است. اگرچه این گروه نسبت به حقوق زنان حساس‌تر است، رویکردشان به جنسیت اغلب با نقدهای فمینیستی ریشه‌دار در تحلیل‌های ساختاری از پدرسالاری متفاوت است.   جناح چهارم اساساً بە طور بنیادین با ساختار پدرسالارانه دولت مخالف است و خواهان تمرکززدایی عمیق، فراتر از فدرالیسم یا جمهوری‌خواهی فدرال، است. حامیان کُرد کنفدرالیسم دموکراتیک در این جناح جایگاە برجسته‌ای دارند، اما مواضع مشابه نیز در میان فعالان فمینیست در داخل ایران و دیاسپورا دیده می‌شود. این گروه‌بندی‌ها بازتاب یک شکاف مرکزی در چپ ایرانی است: اینکه چگونه سایر اشکال ستم،اتنیکی-ملی و جنسیتی، با طبقه و سلطه امپریالیستی گرە می‌خورد. در میان سه گروه اول، می‌توان لنینیست‌های خودخوانده را یافت. هدف من اینجا بحث درباره‌ تفسیرهای متفاوت لنین نیست، بلکه تأکید بر این است که برچسب‌های ایدئولوژیک چندان برای فهم این شکافها مفید نیستند. چیزی که اهمیت دارد، نحوه‌ی درگیرماندن یا به چالش کشیدن دوآلیتەی تخیل است که پیش‌تر شرح کردم و تصوری که از طریق آن تخیل ملی‌گرایانه بازتولید می‌شود.   از نظر موضع‌گیری درباره جنگ کنونی: گروه نخست حملات به ایران را تهاجمی علیه یک دولت ضدامپریالیستی می‌بیند و آماده است برای دفاع از جمهوری اسلامی بسیج شود. سه گروه دیگر به‌طور کلی با همه طرف‌های درگیر، ایران، اسرائیل و امپریالیسم ایالات متحده، مخالف‌اند و بسیاری از آن‌ها حملات را به دلیل به خطر انداختن غیرنظامیان و تضعیف جنبش‌های اجتماعی نکوهش کرده‌اند. با این حال، پاسخ‌های آن‌ها در نقاط کلیدی متفاوت است. گروه دوم، اگرچه منتقد جمهوری اسلامی است، اغلب روایت‌های ملی‌گرایانه درباره امنیت را بازتولید می‌کند و بدون اینکە رسما آنها را تایید کنند، گفتمان‌های رژیم را تکرار می‌کند. گروه‌های سوم و چهارم بیشتر بر این تمرکز دارند که در این شرایط چه می‌توان کرد: چگونه می‌توان مطالبات دموکراتیک را در صورتی کە جنگ منجر به خلأ قدرت شود، حفظ کرد و پیش برد. همان‌گونه که پیش‌تر استدلال کردم، چنین خلأیی به‌احتمال زیاد از طریق یک فرایند بالا‌به‌پایین پُر خواهد شد، اگر نه با بازتثبیت سادهٔ جمهوری اسلامی، بلکه با نوعی انتقال قدرت درون‌نخبگانی در چهارچوب آن. برای این گروه‌ها، مسئلهٔ اصلی آن است که چگونه می‌توان سیاست رهایی‌بخش را در دل این روند - و با وجود این روند- مطرح و تثبیت کرد. .   سارا کرمانیان پژوهشگر در دپارتمان روابط بین‌الملل دانشگاه ساسکس است. علایق پژوهشی او در تقاطع نظریه سیاسی و روابط بین‌الملل قرار دارد و بر نظریه‌های زمان، تخیل [ژئو]سیاسی، تخیل‌های بدیل، حاکمیت و سوژه‌گی، قدرت و مقاومت متمرکز است. از نظر جغرافیایی، او بر [ژئو]سیاست خاورمیانه، به‌ویژه مسائل مرتبط با کردستان، ترکیه و ایران تمرکز دارد. رساله دکتری او مبانی روش‌شناختی ادراکات جریان اصلی و پسااستعماری از نظم بین‌المللی را که مبتنی بر دوگانه غرب-دیگران است، به چالش می‌کشد و چارچوبی برای فهم ساختار درهم‌تنیده تخیلات اجتماعی و بین‌المللی ارائه می‌دهد. این پژوهش ظهور مفاهیم متضاد اما مرتبط، مانند کنفدرالیسم دموکراتیک و نئو-عثمانیسم، را در این زمینه بررسی می‌کند.

در پی حملات آمریکا و اسرائیل به تأسیسات هسته‌ای ایران و تصویب قانون تعلیق همکاری با آژانس بین‌المللی انرژی اتمی (IAEA) توسط مجلس ایران، فشارهای بین‌المللی برای از سرگیری بازرسی‌ها افزایش یافته است. روسیه با این تصمیم مخالفت کرده، در حالی که فرانسه و آژانس بر ضرورت نظارت فوری تأکید دارند. محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس ایران، روز پنج‌شنبه در پستی در شبکه X اعلام کرد که قانون تعلیق همکاری با آژانس بین‌المللی انرژی اتمی پس از تأیید شورای نگهبان، رسماً ابلاغ شده است. او آژانس را متهم کرد که به‌عنوان «حافظ منافع ضدبشری و کارپرداز رژیم صهیونیستی» عمل می‌کند و گفت تا زمانی که امنیت مراکز هسته‌ای ایران تأمین نشود، همکاری از سر گرفته نخواهد شد. این تصمیم در واکنش به حملات اخیر آمریکا و اسرائیل به سایت‌های هسته‌ای ایران، از جمله تأسیسات فوردو و نطنز، اتخاذ شده است. مقامات ایرانی مدعی هستند که این حملات با هدف جلوگیری از دستیابی ایران به سلاح هسته‌ای انجام شده، در حالی که تهران همواره برنامه هسته‌ای خود را صلح‌آمیز خوانده است. روسیه: مخالفت با تعلیق و حمایت از ادامه نظارت آژانس در مقابل، سرگئی لاوروف، وزیر امور خارجه روسیه، روز پنج‌شنبه اعلام کرد که مسکو خواستار ادامه همکاری ایران با آژانس است. او تأکید کرد که تصمیم مجلس ایران «جنبه اجرایی ندارد» و صرفاً یک موضع مشورتی است. لاوروف همچنین از رهبر ایران نقل کرد که تهران «هیچ برنامه‌ای برای ساخت سلاح هسته‌ای ندارد و نخواهد داشت.» روسیه، که متحد راهبردی ایران محسوب می‌شود، حملات آمریکا و اسرائیل را محکوم کرده و بر حق ایران برای توسعه برنامه هسته‌ای صلح‌آمیز تأکید دارد. با این حال، موضع مسکو در قبال تعلیق همکاری با آژانس، نشان‌دهنده اختلاف نظر با تهران در این زمینه است. فرانسه و آژانس: درخواست فوری برای از سرگیری بازرسی‌ها امانوئل ماکرون، رئیس‌جمهور فرانسه، پس از دیدار با رافائل گروسی، مدیرکل آژانس بین‌المللی انرژی اتمی، در پستی در X نوشت : فرانسه در کنار آژانس ایستاده است؛ نهادی که نقش آن برای ایمنی و امنیت هسته‌ای حیاتی است. او خواستار از سرگیری فوری مأموریت بازرسان در ایران شد. گروسی نیز با هشدار درباره وضعیت حساس هسته‌ای ایران، بازرسی‌های فوری را «ضروری» خواند. او در نامه‌ای به وزیر خارجه ایران خواستار همکاری بیشتر تهران برای حل دیپلماتیک بحران شد و تأکید کرد که بازرسان آژانس همچنان در ایران حضور دارند، اما برای انجام وظایف خود نیازمند توقف درگیری‌ها هستند. وضعیت تأسیسات هسته‌ای ایران پس از حملات بر اساس گزارش نیویورک‌تایمز، علیرغم ادعاهای دونالد ترامپ مبنی بر نابودی کامل تأسیسات هسته‌ای ایران، سایت‌های "فوردو و نطنز" تنها آسیب‌های جزئی دیده‌اند. در این بارە رافائل گروسی نیز تأیید کرد که اگرچه تأسیسات «به شدت آسیب دیده‌اند»، اما ادعای تخریب کامل «اغراق‌آمیز» است. با این حال، سال‌ها پنهان‌کاری ایران در برنامه هسته‌ای، از جمله اختفای تأسیسات و غنی‌سازی پنهانی، اعتماد جامعه جهانی را کاهش داده است. اگرچه خامنه‌ای سلاح هسته‌ای را «حرام» اعلام کرده است، اما عدم شفافیت ایران و استناد به اصل «تقیه» (جواز دروغ برای حفظ نظام) باعث شده است کە بسیاری از کشورها به تعهدات تهران شک کنند. وضعیت تأسیسات هسته‌ای ایران پس از حملات هنوز به طور کامل روشن نیست، اما به نظر می‌رسد که خسارات واردشده کمتر از حد ادعاشده توسط آمریکا و اسرائیل بوده است. با این حال، ادامه عدم شفافیت ایران می‌تواند بحران فعلی را تشدید کردە و احتمال تحریم‌های بیشتر یا حتی اقدامات نظامی جدید را افزایش دهد.

آرژانتین با صدور حکمی تاریخی، محاکمه غیابی ۱۰ تبعە لبنانی و ایرانی، از جمله مقام‌های سابق جمهوری اسلامی ایران را در پرونده حمله سال ۱۹۹۴ به مرکز یهودیان این کشور آغاز می‌کند. انفجاری که تاکنون هیچ فردی به‌خاطر آن بازداشت یا محاکمه نشده است. دادگاه آرژانتین تصمیم گرفته است که ‍۱۰ متهم را در رابطه با بمب‌گذاری انجمن کمک‌های متقابل اسرائیل در آمیا، که ٨٥ کشته و صدها زخمی بر جای گذاشت، به صورت غیابی محاکمه کند. تاکنون هیچ کس به جرم حمله تروریستی ۱۹۹۴ در بوئنوس آیرس محکوم نشده است. متهمان هفت شهروند ایرانی - دیپلمات‌ها و مقامات ارشد سابق - و سه شهروند لبنانی هستند. این تصمیم قضایی، تنش را به روابط آرژانتین با ایران، کشوری که رئیس جمهور خاویر مایلی، متحد سرسخت ایالات متحده آمریکا و اسرائیل، هفته گذشته آن را "دشمن" ملت توصیف کرد، افزایش می‌دهد. در میان فهرست متهمان، نام چند مقام بلندپایه پیشین جمهوری اسلامی ایران به چشم می‌خورد؛ از جمله علی فلاحیان، وزیر اطلاعات وقت، علی‌اکبر ولایتی، وزیر امور خارجه وقت، محسن رضایی، فرمانده وقت سپاه پاسداران، و هادی سلیمان‌پور، سفیر وقت ایران در آرژانتین. همچنین شماری از کارکنان سفارت ایران در بوئنوس‌آیرس و افرادی با تابعیت لبنانی و کلمبیایی نیز به همکاری با حزب‌الله و مشارکت در این حمله متهم شده‌اند. از سال ۲۰۰۶، آرژانتین خواستار بازداشت هشت مقام ایرانی، از جمله علی‌اکبر هاشمی رفسنجانی، رئیس‌جمهور وقت ایران، شده بود. رفسنجانی در سال ۲۰۱۷ درگذشت. جمهوری اسلامی ایران همواره ایفای نقش خود را در این ماجرا رد و از همکاری با مقامات قضایی آرژانتین و تحویل متهمان خودداری کرده است. قاضی دانیل رافکاس در حکم خود تصریح کرد: محاکمه غیابی، هرچند محدود، همچنان ابزاری است برای فراهم‌ساختن حداقل امکان تلاش در جهت کشف حقیقت، بازسازی آنچه رخ داده و، از همه مهم‌تر، اعطای فرصتی به بازماندگان و نمایندگان قربانیان برای بیان علنی خود. بر اساس این تصمیم، روند دادرسی به‌صورت جلسه‌ای علنی و شفاهی در غیاب متهمان و بدون حضور یا اظهارات آن‌ها پیش می‌رود. با این حال، دادگاه با حضور دادستان، شاکیان و وکلای مدافع تشکیل می‌شود و شاهدان نیز برای ادای شهادت فراخوانده خواهند شد. او اعلام نمودە است که این محاکمه فرصتی است برای تلاش در جهت کشف حقیقت و بازسازی وقایع آن روز، حتی در غیاب متهمان. این حکم، که نخستین مورد محاکمه غیابی در تاریخ نظام قضایی آرژانتین محسوب می‌شود، در شرایطی صادر شده است که تا پیش از مارس سال جاری، قوانین این کشور اجازه دادرسی به افراد غایب در دادگاه را نمی‌داد. قاضی رافکاس تأکید کرده است که با توجه به «غیرممکن بودن حضور فیزیکی متهمان» و «ماهیت جنایت علیه بشریت» در این پرونده، چنین تصمیمی موجه و مشروع است. این تحولات در حالی رخ می‌دهد که دولت خاویر میلی، رئیس‌جمهور فعلی آرژانتین و یکی از متحدان نزدیک اسرائیل، حمایت خود را از پیگیری جدی‌تر این پرونده اعلام کرده است.

تصویر ماهواره‌ای از سایت هسته‌ای فُردو پس از حملات هوایی ایالات متحده آمریکا در حالی‌که تنش‌های نظامی میان ایران و اسرائیل به‌تازگی با یک آتش‌بس شکننده فروکش کرده، منابع مطلع به شبکه سی‌ان‌ان گفته‌اند که دولت ترامپ پشت پرده در حال بررسی طرحی شامل سرمایه‌گذاری ۳۰ میلیارد دلاری در برنامه هسته‌ای غیرنظامی ایران و کاهش تحریم‌هاست؛ تلاشی بی‌سابقه برای بازگرداندن تهران به میز مذاکره. به گزارش شبکه خبری سی‌ان‌ان ، دولت دونالد ترامپ در هفته‌های اخیر پشت درهای بسته، طرح‌هایی را بررسی کرده است که هدف آن ازسرگیری مذاکرات هسته‌ای با ایران بوده است. این طرح‌ها شامل مجموعه‌ای از امتیازات اقتصادی از جمله سرمایه‌گذاری چند ده میلیارد دلاری در برنامه هسته‌ای غیرنظامی ایران، کاهش برخی تحریم‌ها و آزادسازی دارایی‌های مسدودشده تهران می‌شود. بر اساس اطلاعات ارائه‌شده توسط چند منبع مطلع، این رایزنی‌ها حتی در جریان درگیری نظامی میان ایران و اسرائیل نیز متوقف نشد و در روزهای پس از آتش‌بس ادامه یافته است. در یکی از جلسات مهم که هفته گذشته در کاخ سفید و با حضور استیو ویتکاف نماینده ویژه آمریکا در امور خاورمیانه، و برخی شرکای منطقه‌ای برگزار شد، جزئیاتی از پیش‌نویس‌های پیشنهادی بررسی شده است. یکی از نکات کلیدی این طرح‌ها، سرمایه‌گذاری حدود ۲۰ تا ۳۰ میلیارد دلاری برای ایجاد یک برنامه هسته‌ای غیرغنی‌سازی‌شده در ایران است که قرار است از سوی کشورهای عربی تأمین مالی شود. بر اساس این گزارش، ایالات متحده حاضر به رهبری مذاکرات است، اما تأکید کرده که منابع مالی برای این پروژه باید از سوی متحدان منطقه‌ای تأمین شود. همچنین، در پیش‌نویس ارائه‌شده، احتمال لغو برخی تحریم‌ها و دسترسی مجدد ایران به بخشی از دارایی‌های بلوکه‌شده‌اش در خارج از کشور (از جمله ۶ میلیارد دلار در حساب‌های خارجی) مطرح شده است. یکی دیگر از سناریوهای در دست بررسی، پیشنهاد جایگزینی سایت هسته‌ای فردو، که اخیراً هدف حمله آمریکا قرار گرفت، با یک تأسیسات جدید غیرغنی‌سازی است. هنوز مشخص نیست ایران با این طرح‌ها موافق خواهد بود یا نه، و چه میزان آمادگی برای اجرای آن وجود دارد. هم‌زمان، برخی از مقام‌های دولت ترامپ از امکان دستیابی به توافقی جدید با ایران سخن گفته‌اند که به‌زعم آن‌ها می‌تواند ضامن حفظ آتش‌بس اخیر باشد. ویتکاف تأکید کرده که هدف آمریکا، دستیابی به یک توافق صلح جامع است که مانع دستیابی ایران به سلاح هسته‌ای شود، هرچند ترامپ به‌صورت علنی گفته است که الزام و ضرورتی برای رسیدن به توافق نمی‌بیند. منابع نزدیک به روند گفت‌وگوها تأکید کرده‌اند که رایزنی‌ها از طریق واسطه‌هایی مانند دولت قطر ادامه دارد و حتی ممکن است در آینده نزدیک فرصتی برای ارائه رسمی یک چارچوب پیشنهادی به ایران فراهم شود.

تحولات اخیر در صحنه سیاسی ترکیه حاکی از آغاز تلاش‌هایی جدید برای احیای فرآیند صلح میان دولت و کردها است. حزب طرفدار کردها «برابری و دمکراسی خلق‌ها» (DEM) از آغاز برنامه‌ای تازه برای دیدار با سه چهره کلیدی سیاست ترکیه، رجب طیب اردوغان، دولت باخچلی، و عبدالله اوجالان، رهبر دربند حزب کارگران کردستان (پ.ک.ک) در جزیره امرالی خبر داده است. در میانە آغاز تلاشها برای از سرگیری گفت و گوهای صلح میان دولت مرکزی ترکیە و کردها، پروین بولدان، معاون رئیس مجلس ترکیە از حزب برابری و دمکراسی خلق‌ها، از دور جدیدی از تلاشهای این حزب برای دستیابی بە صلح خبر داد. در همین راستا، بولدان، پس از دیدار با رئیس جدید پارلمان ترکیه، به خبرنگاران گفت: «این دیدار فرصتی برای ارزیابی آخرین تحولات فرآیند صلح بود.» وی افزود که رویکرد «مثبت و سازنده» نعمان کورتولموش، رئیس پارلمان ترکیە، «امیدها برای پیشرفت در فرآیند صلح را افزایش داده است». به گفته بولدان، در دو هفته آینده هیأتی از این حزب موسوم به «هیات امرالی» قرار است با اردوغان و باخچلی دیدار کند و در همین بازه زمانی نیز بار دیگر با عبدالله اوجالان ملاقات خواهد داشت. کمیسیون ویژه صلح؛ تلاش برای نهادی تازه در پارلمان از سوی دیگر، مدحت سنجار، دیگر عضو ارشد حزب برابری و دمکراسی خلق‌ها، در همان نشست خبری از ابتکار تازه‌ای برای تشکیل «کمیسیون ویژه صلح» در مجلس سخن گفت. او اعلام کرد که کورتولموش از تمامی جریان‌های سیاسی خواسته است تا نظرات خود را درباره ساختار و وظایف این کمیسیون ارائه دهند. سنجار تأکید کرد: تشکیل این کمیسیون می‌تواند پایه‌های محکمی برای پیشبرد فرآیند صلح ایجاد کند و ما از تعهد رئیس مجلس برای تسریع در این روند استقبال می‌کنیم. بولدان نیز ضمن حمایت از این ایده تصریح کرد: «حل مسائل باید از طریق گفت‌وگوی دموکراتیک و در چارچوب نهادهای قانونی مانند پارلمان ترکیه پیگیری شود.» لزوم خروج از از سایه نظامیان در قانون اساسی ساعاتی پس از دیدار حزب DEM با رئیس پارلمان، نعمان کورتولموش در مراسمی با عنوان «پروژه دستیابی به سوی قانون اساسی مدنی» سخنرانی کردە و صراحتاً از ناکارآمدی قانون اساسی کنونی ترکیه سخن گفت. او این سند را به «پیراهنی بسیار تنگ که با اندازه ملت ترکیه هم‌خوانی ندارد» تشبیه کرد و تأکید نمود: اکنون زمان آن فرا رسیده که برای حفظ وحدت ملی و پیشرفت قوی‌تر ترکیه، قانون اساسی جدیدی تدوین کنیم. کورتولموش چهار ویژگی اصلی قانون اساسی آینده را چنین برشمرد : مدنی بودن، دموکراتیک بودن، مشارکتی و آزادی‌خواهانه بودن. او افزود: «متأسفانه قانون اساسی کنونی بسیار عقب‌تر از انتظارات ملت ترکیه است. ما باید از سایه نظامیان در قانون اساسی رها شویم.»