Search this site

کریم فاتم   درک جهان اجتماعی مستلزم شناخت شبکه‌ای از نهادها، هنجارها و تصورات مشترک است که به زندگی جمعی معنا و سامان می‌بخشند. این تصورات، پایه‌ مشروعیت و بازتولید نظم اجتماعی‌اند. در ایران امروز، دگرگونی در این تصورات، از باور به قدرت الهی و نظم سنتی گرفتە تا تأکید بر آزادی و برابری سوژه‌ها، به جامعه‌ای قطبی و بحرانی، از نظمی گذرا میان فروپاشی جهان قدیم و پیدایش جهانی نو انجامیدە است. یکی از راه‌های درک چگونگی سازمان‌یافتگی جهان اجتماعی ما، بررسی ویژگی‌های اصلی آن است: فرم، ساختار آن و نوع سوژەهایی که در آن زندگی می‌کنند؛ به‌اختصار، تصوری که ما از این جهان در ذهن داریم. منظور از «جهان اجتماعی»، سامان‌دهی زندگی سیاسی، اقتصادی و اجتماعی ما است. به‌صورت دقیق‌تر جهان اجتماعی بە کل ساختار اجتماعی ما اشارە دارد. «سازمان‌دهی» در اینجا به مجموعه‌ای از هنجارها و قواعدی اشاره دارد که این جهان را اداره کرده و به آن شکل و معنا می‌بخشند. منظور از «سوژە» نیز به‌سادگی همان مردمی هستند که در این جهان زندگی می‌کنند و زیست آن‌ها از خلال همین هنجارها و قوانین شکل می‌گیرد. ازاین‌رو، مفهوم جهان اجتماعی هم به نهادهای سیاسی، اقتصادی و اجتماعی اشاره دارد و هم به انسان‌هایی که در درون این نهادها زندگی می‌کنند. می‌توانیم ایده‌ «تصور ما» را به‌گونه‌ای ملموس‌تر در قالب  تصورات مشترک در نظر بگیریم. همان‌طور که از نامش پیداست، این تصورات عمومی‌اند، بە این معنا کە به‌صورت ضمنی یا آشکار از سوی افراد و نهادهای درون جهان اجتماعی پذیرفته و به رسمیت شناخته می‌شوند. یکی از کارکردهای مهم این تصورات مشترک، تولید و بازتولید مداوم جهان اجتماعی است. این تصوارت تا حدودی جهان اجتماعی را می‌سازند و تعیین می‌کنند کە چگونه باید باشد. به این معنا، آن‌ها معیارهای هستند که بر اساسشان می‌توان جهان اجتماعی را فهمید، ارزیابی کرد و معنا بخشید. برای مثال، اگر بخواهیم درک کنیم که چرا قدرت سیاسی در دستِ یک شخص یا نهاد خاصی در جامعه‌ای متمرکز شده است، یکی از راه‌های فهم این مسئله، بررسیِ برداشت یا تصورِ مردم از قدرت سیاسی است. تا زمانی که تعدادِ کافی از مردم دیدگاهی مشترک در مورد این باور داشته باشند کە مثلا قدرتِ آن فرد یا نهاد از سویِ خدا اعطا شده و ارادهٔ الهی را بر روی زمین نمایندگی می‌کند، این باور موجب پایداریِ آن قدرت شده و بنیانی برای تولید و بازتولید آن فراهم می‌آورد. چنان‌که گفته شد، جهان اجتماعی از طریق هنجارها، اخلاقی، سیاسی و اجتماعی، و نیز قواعد، سازمان می‌یابد. به بیان دیگر، نظم آن نتیجه‌ همین هنجارها و قواعد است. بدون تصورات و ایده‌های مشترک، نمی‌توان دریافت که چرا جهان اجتماعی ما بر پایه‌ مجموعه‌ای خاص از هنجارها و نه مجموعه‌ای دیگر سامان یافته است. در غیاب چنین تصوراتی، جهان اجتماعی بی‌معنا و خودسرانه جلوه می‌کند و نظم آن در معرض فروپاشی قرار می‌گیرد. برای مثال،در موردی که پیش‌تر به آن اشاره شد، تصور مشترک از قدرت سیاسی به عملکرد آن معنا می‌بخشد و پاسخی برای این پرسش بنیادین فراهم می‌آورد که چرا این قدرت بە این طریق خاص و نه به شکلی دیگر عمل می‌کند. در واقع تصور ما از قدرت سیاسی بە آن معنا می‌بخشد. از این‌رو، یکی از راه‌های فهم جهان‌های اجتماعی گوناگون، بررسی تصورات مشترکی است که آن‌ها را می‌سازند و پایدار نگە می‌دارند. برای نمونه، اگر بخواهیم دریابیم چرا دو جهان اجتماعی متفاوت، مثلاً جهان فئودالی اواخر قاجار در ایران و جهان کنونی ما، از یکدیگر متمایزند، می‌توانیم به تصوارت مشترکِ زیرساختیِ هر یک بنگریم. این ایدەهای مشترک‌اند که جهان‌های اجتماعیِ مربوط را پدید می‌آورند، بازتولید می‌کنند و از یکدیگر متمایز می‌سازند. راه دیگر، که شاید سودمندتر نیز باشد، نگریستن به قدرت توضیحی این ایده در فهم بحران و دگرگونی در جهان‌های اجتماعی است. برای مثال، یکی از شیوه‌های فهم بحران نظام فئودالی در ایران و گذار تدریجی آن به نظام سرمایه‌داری، بررسی دگرگونی در تصوارت عمومی مشترک آن دوره است. می‌توان گفت تصورات عمومی در مورد هنجارها و قواعد فئودالیسم اواخر دورە قاجار، لرزان شدە بود و همین امر به بحران و دگرگونی تدریجی انجامید. بنابراین، یکی از راه‌های فهم پایداری یا دگرگونی جهان‌های اجتماعی را می‌توان در پایداری یا تغییرِ تصوارت عمومی جست‌وجو کرد. با در نظر گرفتن نکات بالا، اکنون پرسش این است که جامعە کنونی ایران چه ویژگی‌هایی دارد. دست کم می‌توان دو ویژگی اصلی را برای این جامعە متصور شد. نخست، جامعە ما جامعەای قطبی شدە است؛ یعنی انسان‌ها دیدگاه‌های گوناگون و متعارضی درباره‌ی زندگی سیاسی و اجتماعی و شیوه‌ سامان‌دهی این جامعە دارند. این همان واقعیتِ قطبی‌شدگی است. دوم، این جهانِ قطبی شدە، از سوژەهایی تشکیل شده است که بر این باورند کە باید آزاد و برابر باشند. نگاهی ساده به جامعە ما، هر دو را تأیید می‌کند. مردم در ایران دیدگاه‌های متفاوت و بە شدت متعارضی درباره‌ سازمان نهادهای سیاسی، اقتصادی و اجتماعی دارند. این قطبی شدگی، تا حد زیادی از فروپاشی جهان‌بینی سنتی، واحد و جامع سرچشمه می‌گیرد. افزون بر این، تلقی ما از خودمان نیز بە صورت اساسی دگرگون شده است. ما دیگر خود را سوژه‌های منفعلِ اواخر قاجار نمی‌بینیم؛ بلکه خود را سوژه‌هایی آزاد و برابر تصور می‌کنیم. سؤال مهمی که ممکن است در اینجا مطرح شود این است: آیا ویژگی‌های ذکر شده در جامعه ایرانی به این معناست که دنیای اجتماعی ما دنیایی متکثر با سوژه‌های آزاد و برابر است؟ پاسخ ساده، خیر است. جامعه ما دوقطبی است، اما این به آن معنا نیست که جامعه‌ای متکثر باشد. در همین حال، مردم ممکن است به طور کلی معتقد باشند که باید آزاد و برابر باشند، اما این باور به این معنا نیست که واقعاً چنین هستند. تکثر بر تفاوت‌ها و تنوع استوار است و بر مبنای آن‌ها شکل می‌گیرد، اما صرف وجود آن‌ها برای تکثرگرایی کافی نیست. به همین ترتیب، آزادی و برابری نیز نیازمند تحقق عینی هستند؛ هیچ‌کس صرفاً با فرض آزاد یا برابر بودن نسبت به دیگران، واقعاً آزاد یا برابر نمی‌شود. برای آنکه تکثر، آزادی و برابری به ویژگی‌های ریشه‌دار دنیای اجتماعی ما تبدیل شوند، باید تحولات اساسی‌تری رخ دهد. یکی از راه‌های فهم تحولات کنونی در ایران این است که آن‌ها را بخشی از فرآیندی مداوم ببینیم که با هدف امکان‌پذیر کردن این تحول انجام می‌شود. این یادداشت، بخش نخست از مجموعە یادداشت‌های با عنوان «آرنای نوشتن» است کە تلاش دارد هر هفتە در رابطە با جهان اجتماعی، حوزە عمومی و چگونگی پیوندهای انسانی، برای درک متقابل در حوزە عمومی به‌روز رسانی شود. مخاطبان آرنا‌نیوز نیز دعوت می‌شوند تا با مشارکت در این پروژه، در ترسیم افق‌های انسانیِ زیست‌پذیر سهیم شوند.

استعفای دبورا ترنس، مدیرعامل بخش اخبار بی‌بی‌سی، و تیم دیوی، مدیرکل این سازمان بازتاب گسترده‌ای داشته است. استعفای آن‌ها به دلیل اتهام‌ جانبداری در پوشش اخبار مربوط به جنگ غزه و حقوق تراجنسیتی‌ها و ویرایش‌های بحث‌برانگیز در برنامه پانوراما پیرامون سخنرانی ترامپ صورت گرفته است و برخی این اقدام را نتیجه یک کودتای داخلی در بی‌بی‌سی دانسته‌اند. واکنش‌ها به این استعفاها در سطوح مختلف سیاسی و رسانه‌ای ادامه دارد. دبورا ترنس، مدیرعامل بخش اخبار بی‌بی‌سی، همراه با تیم دیوی، مدیر کل این سازمان، پس از جنجال‌های اخیر استعفا دادند. ترنس که از سال ۲۰۲۲ مسئولیت بخش خبر بی‌بی‌سی را بر عهده داشت، امروز در هنگام ورود به بی‌بی‌سی در لندن اعلام کرد که افتخار می‌کند که در طول دوران حرفه‌ای خود به عنوان مدیرعامل بخش خبر بی‌بی‌سی خدمت کرده است. او همچنین مسئولیت استعفای خود را بر عهده گرفت و تأکید کرد که بخش خبری بی‌بی‌سی جانبدارانه نیست، و این ویژگی باعث شده که این رسانه به عنوان معتبرترین ارائه‌دهنده اخبار در جهان شناخته شود. تیم دیوی نیز که از سال ۲۰۲۰  مدیرکل بی‌بی‌سی بود، در بیانیه‌ای که باعث شوک در داخل شرکت شد، گفت که استعفایش «کاملا تصمیم شخصی» بوده است. این استعفاها پس از آن صورت گرفت که بی‌بی‌سی به خاطر نحوه پوشش برخی مسائل، از جمله جنگ غزه، حقوق تراجنسیتی‌ها و ویرایش سخنرانی دونالد ترامپ، به شدت مورد انتقاد قرار گرفت. مایکل پرسکات، مشاور سابق استانداردهای بی‌بی‌سی، در یادداشت فاش‌شده‌ای که به روزنامه تلگراف ارسال شد، این رسانه را به جانبداری « سیستماتیک و جدی» متهم کرد. در این گزارش،‌ پرسکات مدعی شده است که مشکلات سیستماتیک و جدی وجود دارد که توسط مدیریت ارشد مورد توجه قرار نگرفته است. این گزارش همچنین ادعا می‌کند که تفاوت‌های فاحشی بین پوشش جنگ اسرائیل علیه غزه در بی‌بی‌سی عربی و وب‌سایت اصلی بی‌بی‌سی وجود دارد. یکی از مسائلی که پرسکات به آن اشاره کرده است، استفاده‌ی مکرر از مفسرانی است که یهودستیز یا طرفدار حماس توصیف شده‌اند. این گزارش همچنین به پوشش برنامه پانوراما در مورد سخنرانی ترامپ در کنگره اشاره کرده است. در آن برنامه، بخش‌هایی از سخنرانی ترامپ به گونه‌ای ویرایش شده بود که به نظر می‌رسید او به جمعیت دستور می‌دهد که به سمت ساختمان کنگره یورش ببرند و با یکدیگر بجنگند. این ویرایش منجر به انتقادات شدید از بی‌بی‌سی شد و برخی آن را تلاشی برای تأثیرگذاری بر انتخابات ریاست‌جمهوری دانستند. در پی این استعفاها، چهره‌های مختلف سیاسی به این اقدام واکنش نشان دادند. کمی بادنوچ، رهبر حزب محافظه‌کار، استعفای دیوی و ترنس را «درست» خواند و از آن به عنوان اقدامی برای پذیرفتن مسئولیت‌های خود و رفع «جانبداری‌های نهادی» در بی‌بی‌سی استقبال کرد. او همچنین خواستار انجام اصلاحات اساسی در فرهنگ سازمان بی‌بی‌سی شد. در مقابل، منتقدانی از درون بی‌بی‌سی نیز معتقد بودند که این استعفاها بیشتر به دلیل فشارهای سیاسی صورت گرفته است. در واکنش به این وضعیت، دونالد ترامپ از استعفای مدیران بی‌بی‌سی استقبال کرد. او در پلتفرم اجتماعی خود، تروث سوشیال، به این نکته اشاره کرد که ویرایش سخنرانی‌اش توسط پانوراما تلاشی برای «تأثیرگذاری بر انتخابات ریاست‌جمهوری» بوده است. در این بارە ترامپ گفت : افراد بسیار نادرستی سعی کرده‌اند تا در انتخابات ریاست جمهوری دخالت کنند. علاوه بر این، آنها از یک کشور خارجی هستند، کشوری که بسیاری آن را متحد شماره یک ما می‌دانند. چه اتفاق وحشتناکی برای دموکراسی! اما دیوید یلند، سردبیر سابق روزنامه سان، ادعا کرده است که استعفای مدیرکل و رئیس بخش اخبار بی‌بی‌سی، نتیجه یک «کودتای داخلی» در سازمان بوده است . یلند گفت که افراد نزدیک به هیئت مدیره بی‌بی‌سی به‌طور سیستماتیک مدیران ارشد این سازمان را تضعیف کرده‌اند. برخی منابع در بی‌بی‌سی این بحران را به عنوان یک «کمپین علیه بی‌بی‌سی» توصیف کردند. انتظار می‌رود در پی این حوادث، بی‌بی‌سی به خاطر نحوه ویرایش سخنرانی ترامپ عذرخواهی کند و بررسی‌های داخلی بیشتری در مورد پوشش اخبار انجام دهد. این بحران برای بی‌بی‌سی زمانی به وقوع پیوست که مذاکرات مهمی در مورد آینده و بودجه این رسانه در حال انجام بود.

ایلان ماسک، مدیرعامل تسلا، با حمایت از تامی رابینسون، فعال راست‌گرای افراطی، به طور فزاینده‌ای به سمت سیاست‌های افراطی در آنسوی مرزهای آمریکا متمایل شده است. او از پلتفرم‌های اجتماعی خود برای ترویج دیدگاه‌های ضد مهاجرت و راست‌گرا استفاده کرده و خرید توییتر توسط وی باعث بازگشت گروه‌های نئونازی در آلمان و راست‌گرایان افراطی بریتانیایی به این پلتفرم شدە است. این تغییرات سیاسی به کاهش محبوبیت و آسیب به کسب‌وکارهایش منجر شده است. ایلان ماسک، مدیرعامل تسلا، که در گذشته بارها گفته بود دیگر با سیاست‌ کاری ندارد، به‌تدریج به سمت راست افراطی فراتر از مرزهای آمریکا متمایل شده است. به گزارش روزنامە گاردین،‌ این تغییر استراتژی از زمانی آشکا شدە است که تامی رابینسون، فعال راست‌گرای افراطی در بریتانیا، از اتهام تروریسم تبرئه و در حین خروج از دادگاه از ماسک به خاطر تأمین مالی دفاعیاتش تشکر کرد. رابینسون به‌طور علنی از ماسک به دلیل کمک‌های مالی‌اش در روند قانونی‌اش تشکر کرد و گفت که بدون حمایت مالی او، ممکن بود اکنون در زندان باشد. پس از آنکه ماسک از کاخ سفید خارج شد، بسیاری از سرمایه‌گذاران از او خواستند که بر کسب‌وکارش تمرکز کند. اگرچە در پی این فشارها، سهام تسلا افزایش یافت، با این حال، او نتوانست از مسائل سیاسی فاصله بگیرد و در ماه‌های اخیر به سمت دیدگاه‌های افراطی ضد مهاجرت و توطئه‌های انتخاباتی گرایش پیدا کرده است. ماسک از پلتفرم رسانه‌های اجتماعی خود برای تأثیرگذاری بر انتخابات‌های مختلف استفاده کرده و در رسانه‌ها انتقاداتی نسبت به بیداری و نفوذ چپ‌گراها داشته است. ماسک همچنین نظرات جنجالی را درباره نژادپرستی و بحران‌های اجتماعی مطرح کرده و به‌طور علنی اعلام داشتە است که غرور سفیدپوستی نباید بە عنوان مشکل در نظر گرفتە شود. او همچنین پیش‌بینی کرده است که بریتانیا درگیر جنگ داخلی خواهد شد. در روزی که تامی رابینسون از دادگاه خارج شد، ماسک اتهام تقلب در رأی‌گیری در ایالات متحده را منتشر کرد و به سرکوب مهاجرت غیرقانونی در اروپا پرداخته است. این تحولات سیاسی به کسب‌وکارهای ماسک آسیب رسانده است. یک مطالعه از دانشگاه ییل نشان میدهد که لفاظی‌های تفرقه‌انگیز ماسک از زمان خرید توییتر، باعث کاهش فروش خودروهای تسلا شده است. در این میان محبوبیت شخصی او نیز به شدت کاهش یافته است، به‌طوری‌که نظرسنجی‌ها نشان دادند او یکی از چهره‌های سیاسی با محبوبیت کم است. با این حال، ماسک همچنان به پشتیبانی از راست افراطی ادامه داده است. در ماه‌های اخیر، او ارتباطاتی با فعالان و گروه‌های راست‌گرا برقرار کرده و از پلتفرم X برای ترویج دیدگاه‌های آنها استفاده کرده است. او همچنین در تجمعات راست‌گرایان در بریتانیا شرکت کرده و به حمایت از سیاست‌های ضد مهاجرتی پرداخته است. خرید توییتر توسط ماسک در سال ۲۰۲۲، باعث بازگشت بسیاری از گروه‌های نئونازی و راست‌گرایان افراطی بریتانیایی به این پلتفرم شد و به افزایش نفوذ آنها کمک کرد.

برنامه هسته‌ای ایران پس از پایان توافق هسته‌ای ۲۰۱۵ و از سرگیری تحریم‌ها، وارد یک بن‌بست شده است. بدون شفافیت در مورد ذخایر هسته‌ای ایران و با ادامه فعالیت‌های غنی‌سازی، احتمال وقوع جنگ دیگری با اسرائیل افزایش یافته است. مقامات اسرائیلی هشدار داده‌اند که در صورت پیشرفت ایران در تولید سلاح هسته‌ای، ممکن است حمله مجدد به آن انجام دهند. به گزارش نیویورک تایمز ، برنامه هسته‌ای ایران پس از پایان توافق هسته‌ای ۲۰۱۵ و از سرگیری تحریم‌ها در ماه گذشته، به بن‌بست رسیده است. بدون مذاکرات جدید، نظارت بین‌المللی یا شفافیت در مورد ذخایر هسته‌ای ایران، احتمال وقوع جنگ دیگری با اسرائیل در حال افزایش است. در این گزارش آمده است که ایران به گسترش فعالیت‌های هسته‌ای خود ادامه داده و از بازرسی‌های بین‌المللی به سایت‌های مشکوک خود، جلوگیری می‌کند. مقامات اسرائیلی هشدار داده‌اند که در صورت نزدیک شدن ایران به تولید سلاح هسته‌ای، ممکن است به حمله مجدد اقدام کنند. چ.ای. هلیر، عضو ارشد مرکز پیشرفت آمریکا در واشنگتن و موسسه خدمات متحد سلطنتی لندن، به این روزنامه گفته است: اسرائیل می‌خواهد مطمئن شود که برنامه هسته‌ای ایران مهار شده است. آنها از طریق مذاکره به آن دست نخواهند یافت، بنابراین گمان می‌کنم که اسرائیل قصد حمله مجدد دارد. ایرانی‌ها در حال بازسازی توان نظامی خود هستند، اما به محض اینکه از یک خط مشخص عبور کنند، اسرائیل دوباره حمله خواهد کرد. گزارش به سخنان علی خامنه‌ای رهبر جمهوری اسلامی ایران در روز سه‌شنبه هفته گذشته به مناسبت سالگرد تسخیر سفارت آمریکا در تهران در سال ۱۹۷۹، اشاره کرده است که گفته بود: «طبیعت متکبر آمریکا چیزی جز تسلیم شدن را نمی‌پذیرد.» خامنه‌ای بر اساس این باور، به مذاکرات جدید با ایالات متحده ‌آمریکا مخالف است. علی واعظ، مدیر پروژه ایران در گروه بین‌المللی بحران، معتقد است که ایران امیدوار است این بار با قدرت بیشتر به حمله اسرائیل پاسخ دهد. او می‌گوید مقامات ایرانی به او گفته‌اند که کارخانه‌های موشک‌سازی ۲۴ ساعته کار می‌کنند و اگر جنگ دیگری رخ دهد، «آنها امیدوارند، به جای ۵۰۰ موشک در دور اول درگیری‌ها، ۲۰۰۰ موشک را همزمان شلیک کنند تا سامانه دفاعی اسرائیل را در هم بشکنند. تحلیلگران بر این باورند که وقوع جنگ دیگر بین اسرائیل و ایران تنها مسئله زمان است. از سوی دیگر،‌ رافائل گروسی، مدیر آژانس بین‌المللی انرژی اتمی، هفته گذشته به فایننشال تایمز گفته بود که این سازمان معتقد است بخش عمده‌ای از ذخایر اورانیوم غنی‌شده ایران از جنگ جان سالم به در برده است.اما وضعیت دقیق آن بدون بازرسی‌های بین‌المللی همچنان نامعلوم باقی مانده است. او تخمین زده بود که ایران تقریباً ۴۰۰ کیلوگرم اورانیوم غنی‌شده ۶۰ درصد دارد که به مرز تولید سلاح هسته‌ای نزدیک است . این بحران در حالی ادامه دارد که ایران در سطح منطقه‌ای به شدت از سوی کشورهای عربی، از جمله عربستان سعودی و امارات متحده عربی، منزوی شده است. این کشورها در تلاش برای افزایش نفوذ خود بر واشنگتن هستند، در حالی که همزمان از تلاش برای جلوگیری از یک جنگ منطقه‌ای دیگر نیز پرهیز می‌کنند. ایران با مشکلات اقتصادی و دیپلماتیک جدی روبرو است و مقامات ایرانی در دو اردوگاه مختلف قرار دارند؛ برخی به دنبال مصالحه با ترامپ هستند، در حالی که دیگران اعتقاد دارند که نباید به او اعتماد کرد. در این میان، تنش‌ها همچنان در حال افزایش است و بسیاری از تحلیلگران بر این باورند که درگیری مجدد با اسرائیل نزدیک است.

مجلس شورای اسلامی ایران با اصلاحات مهریه موافقت کرده است که هدف آن کاهش استفاده از مجازات زندان برای بدهکاران مهریه است. این طرح که یک بار از سوی دولت رد شده بود بار دیگر با اکثریت آرا به تصویب رسیده است. این طرح نگرانی‌هایی درباره تضعیف حقوق مالی زنان در هنگام طلاق ایجاد کرده و فشارهای بیشتری به زنان وارد خواهد کرد. اعضای مجلس شورای اسلامی ایران روز یکشنبه ۱۸ آبان، با کلیات طرحی موافقت کردند که شامل اصلاحات در قانون نحوه اجرای مهریه می‌شود. این طرح که به منظور کاهش جنبه کیفری اجرای مهریه و محدودیت استفاده از مجازات زندان در پرونده‌های مهریه طراحی شده است، با واکنش‌های متفاوتی روبه‌رو شده است. حامیان طرح بر این باورند که هدفشان کاهش فشارهای حقوقی و کیفری بر زوجین است، اما فعالان حقوق زنان نگران تأثیرات منفی این تغییرات بر حقوق زنان هستند. ۱۹۷ نماینده به کلیات این طرح رأی مثبت دادند، در حالی که ۳۸ نفر مخالف آن بودند و ۷ نفر رأی ممتنع دادند. حامیان طرح تأکید کردند که هدفشان تعیین سقف برای مهریه نیست، بلکه کاهش مجازات‌های کیفری برای بدهکاران مهریه و جلوگیری از زندانی شدن افراد است. اما منتقدان طرح معتقدند که این تغییرات حقوق زنان را تضعیف می‌کند و آن را تهدیدی برای استحکام خانواده‌ها و جایگاه اجتماعی زنان می‌دانند. فریدە موسوی، نماینده مراغه و عجب‌شیر یکی از منتقدان طرح گفته است: با این طرح همه حمایت‌ها را تضعیف می‌کنیم. این طرح نامش کاهش زندانیان مهریه است، اما باطنش چیزی جز کاهش منزلت زنان نیست. بر اساس اصلاحات پیشنهادی، برای جلوگیری از زندانی شدن بدهکاران مهریه، تنها پرداخت ۱۴ سکه کافی خواهد بود، این در حالی است که در قانون کنونی، سقف پرداخت برای جلوگیری از زندان ۱۱۰ سکه است. علاوه بر این، برای بدهکاران مهریه به جای زندان، از پابند الکترونیکی استفاده خواهد شد و محدودیت‌های خروج از کشور تنها در صورت ارائه دلایل موجه و حکم دادگاه اعمال خواهد شد، برخلاف قانون فعلی که ممنوع‌الخروجی به صورت خودکار است. دولت ایران در بهار گذشته با این طرح مخالفت کرده بود، اما مجلس همچنان به پیشبرد آن اصرار دارد. این تحولات باعث نگرانی فعالان حقوق زنان شده است که معتقدند این طرح فشارهای بیشتری به زنان وارد می‌کند و دسترسی آنان به حقوقشان را دشوارتر می‌سازد. مهریه به‌طور معمول در هنگام طلاق از طرف زن مطالبه می‌شود، اما در طول زندگی مشترک به ندرت به آن دست می‌یابد. در ایران، مهریه برای زنان تنها منبع مالی‌ای است که در زندگی مشترک نصیب‌شان می‌شود و گاهی این مبلغ، نه بر اساس درآمد و ثروت مرد، بلکه یا بسیار بیشتر یا بسیار کمتر از آن چیزی است که با شرایط مالی واقعی همخوانی دارد. ضمانت پرداخت مهریه با تصویب قانون جدید، با چالش‌های جدی روبه‌رو خواهد شد. این تغییرات به مرد این امکان را می‌دهد که با مسئولیت مالی کمتری، هرگاه خواست زن را تهدید به طلاق کند، چراکه در ایران تنها مرد حق طلاق دارد. این در حالی است که در بسیاری از جوامع که برابری جنسیتی به عنوان یک اصل پذیرفته شده است، زن و مرد هر دو حق کار و طلاق دارند و پس از جدایی، تمام دارایی‌هایی را که در طول زندگی مشترک به دست آورده‌اند، به طور مساوی تقسیم می‌کنند.

پس از بیش از یک دهه حکومت بشّار اسد و جنگ داخلی مداوم، پرسش چه سرنوشتی در انتظار سوریه است؟ اکنون محورِ تحلیل کارشناسان شده است. با روی‌کار آمدن احمد الشرع، رئیس‌جمهور دولت انتقالی، و برنامه‌ریزی برای دیداری کلیدی با واشنگتن، سوریه در نقطه‌ای حساس از گذار قرار گرفته است؛ نقطه‌ای که می‌تواند نقشه‌ی قدرت در منطقه را بازتعریف کند، اما با ریسک‌های عمیق نیز همراه است.   در ۲۵ فوریه ۲۰۲۵، نشست «گفت‌وگوی ملی» در دمشق برگزار شد تا چارچوب موقت قانون اساسی، اصلاحات سیاسی، مشارکت اقلیت‌ها و بازسازی نهادها را بررسی کند. الشرع در این نشست گفت: فرصتی کم‌نظیر پیش‌روی ماست. با این حال، تحلیلگران هشدار می‌دهند این نشست ممکن است بیش از آن که بازتاب مشارکت واقعی باشد، نمایش قدرت تازە شبکه‌ی الشرع باشد. دولت انتقالی عمدتاً از وفاداران وابستە و نزدیک بە او تشکیل و از کنترل کامل بر نیروهای مسلّح برخوردار نیست. میلیون‌ها سوری همچنان با آوارگی، تخریب زیرساخت‌ها و چالش بازگشت روبه‌رو هستند و همین موضوع مشروعیت داخلی دولت را زیر سؤال برده است. شکاف‌های اتنیکی، مذهبی و منطقه‌ای نیز بن‌بستی جدّی را برای دولت انتقالی ایجاد کرده‌اند. اقلیت‌هایی مانند کردها، ترکمن‌ها، علوی‌ها و دروزی‌ها اکنون با پرسش اساسی روبه‌رو هستند: جایگاه آن‌ها در مناسبات قدرت بعد از اسد چگونه خواهد بود؟ واقعیت این است که الشرع هنوز نتوانسته «کنترل واحد» و «مشروعیت گسترده» را به‌طور کامل به‌دست آورد؛ ناکامی در این زمینه، یکی از بزرگ‌ترین ریسک‌های ثبات داخلی است.   مسئله کرد: بحران یا فرصت؟ یکی از محورهای اصلی گذار سوریه، نقش کردهاست؛ گروهی که طی سال‌های جنگ و نیمه‌خودمختاری در شمال و شمال‌شرق، سهم ویژه‌ای را در روند رویدادها و مسیر تحولات ایفا کردەاند. نحوه تعامل دولت جدید با کردها می‌تواند مسیر گذار کشور را تعیین کند.  در مارس ۲۰۲۵، دولت انتقالی با نیروهای Syrian Democratic Forces (SDF) که عمدتاً تحت رهبری کردها هستند، توافقی را امضا کرد. این توافق بر «ادغام نهادهای نظامی و غیرنظامی شمال‑شرق سوریه تحت حاکمیت دمشق» تأکید داشت و کردها را «جزئی جدایی‌ناپذیر از بافتِ کشور» به رسمیت شناخت. با این حال، کردها بر خواستِ خود برای «خودگردانی گسترده‌تر» یا نظامی‌شدن نهادهای منطقه‌ای تأکید دارند، نه جدایی کامل. آن‌ها مدلِ فدرال با پارلمان و نیروهای محلی را پیشنهاد کرده‌اند تا هویت، زبان و سرمایهٔ منطقه‌شان حفظ شود. اما الشرع فدرالیسم را رد کرده و بر «وحدت ملی» و انحصارِ دولت مرکزی بر نیروهای نظامی تأکید دارد. کردها هشدار داده‌اند که در صورت عدم مشارکت ‌نهادهای محلی و نظامی‌شان، ممکن است مسیر دیگری را دنبال کنند. در نتیجه، دو منطقِ رقابتی شکل گرفته است: دمشق به دنبال بازسازی سریع کنترل ملی و تمرکز قدرت از بالا است؛ کردها به دنبال تضمین حقوق هویتی، امنیتی و منطقه‌ای هستند، امری که برای دمشق هزینه‌بردار است. توافق اولیه با کردها می‌تواند فرصت مهمی برای دولت انتقالی باشد: بازپس‌گیری کنترل منابع نفتی، مرزها و بنادر شمال‌شرق و تقویت مشروعیت بین‌المللی. اما این فرصت با ریسک همراه است: هرگونه احساس ضعف یا ناتوانی در پای‌بندی به توافق می‌تواند مجدداً منجر به خودمختاری یا مقاومت کردها شود و مشروعیت دولت مرکزی را تهدید کند.   ژئوپلتیک: بازیگران، خطوط تماس و معادلات پیچیده دیدارِ برنامه‌ریزی‌شدە احمد الشرع با مقام‌های آمریکایی در واشنگتن، نشانه‌ای از تلاش دمشق برای خروج از انزوا و بازسازی روابط بین‌المللی است. اما مسیر این بازگشت به جامعە جهانی پرپیچ‌وخم و همراه با چالش‌های متعدد است؛ چرا که بازیگران منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای با منافع و خطوطِ قرمز متفاوت، همه در این معادله حضور دارند.  ایران که طی سال‌های حکومت اسد و بحران جنگ داخلی نقش راهبردی در سوریه ایفا کرد، پس از سقوط اسد ضربه شدیدی خورد. تهران اکنون به‌دنبال تثبیتِ جایگاه خود در سوریهٔ جدید است و تلاش می‌کند نفوذ خود بر نیروهای مسلّح محلی، شبکه‌های اقتصادی و نهادهای دولتی را حفظ کند. متحدانِ نزدیک ایران در عراق و لبنان نیز در تلاش‌اند نقش مشابهی در تعامل با دولت انتقالی و منطقهٔ شمال‌شرق ایفا کنند. هرگونه کاهش نفوذ ایران در دمشق، می‌تواند تعادلِ قوا در منطقه را به نفع بازیگران رقیب تغییر دهد.  روسیه، که سال‌ها پایگاه هوایی و نیروهای زمینی خود را در سوریه حفظ کرده است، اکنون باید چارچوبِ جدیدی برای تعامل با دولت الشرع و گروه‌های محلی، به‌ویژه کردها، بیابد. مسکو تلاش می‌کند از نفوذِ خود در عرصهٔ سیاسی و امنیتی سوریه محافظت کند و در عین حال، تضمین حضور راهبردی و دسترسی به پایگاه‌ها و خطوط لجستیکی‌اش را داشته باشد. هرگونه فاصله‌گیری از توافقات گذشته، ممکن است روسیه را با چالش بازتعریف نقش در سوریه روبه‌رو کند.  ترکیه، به‌ویژه در شمال سوریه، به‌دنبال تثبیت نفوذ و کنترل مرزها است و حضور گروه‌های کرد را تهدیدی مستقیم برای امنیت داخلی خود می‌داند. آنکارا نگرانی آن را دارد که هرگونه خودمختاری یا تقویت نیروهای کرد در شمال‑شرق، الگویی برای تحرکات مشابه در جنوب‌شرق ترکیه ایجاد کند. در عین حال، ترکیه علاقه‌مند به مشارکت در بازسازی و بهره‌برداری اقتصادی از مناطق مرزی است و مذاکرات با الشرع حول این محور نیز ادامه دارد.  اسرائیل، به‌ویژه در بلندی‌های جولان، همچنان نقشِ کلیدی دارد و هرگونه توافق امنیتی یا عادی‌سازی روابط با دمشق بدون حل‌وفصل این منطقه، دشوار خواهد بود. تل‑آویو نگرانی دارد که هر نوع بازگشت مشروعیت دولت سوریه بدون تضمین‌های امنیتی، موجب تهدید دوبارهٔ مرزهای شمالی و خطوط استراتژیک اسرائیل شود.   گزینه عادی‌سازی: توافق ابراهیم هم‌زمان، چارچوبِ Abraham Accords (توافق ابراهیم) به‌مثابه آزمونی نمادین برای دمشق مطرح می‌شود؛ آزمونی که دولت جدید تحت رهبری الشرع نه فقط برای خروج از انزوا، بلکه برای بازتعریف جایگاه خود در نظم منطقه‌ای به آن چشم دوخته است. از سوی واشنگتن و برخی پایتخت‌های عربی، عضویت سوریه در این توافق به‌عنوان کلید بازگشت به نظم و رفع بخشی از تحریم‌ها دیده می‌شود. با این‌حال، دمشق در بیانیه‌ای صراحتاً تأکید کرده است که وضعیتش با کشورهای امضاکننده متفاوت است: این توافق برای کشورهایی مطرح شده است که خاک تحت اشغال ندارند یا مستقیماً با اسرائیل در حال منازعه نیستند. ما خود همچنان بلندی‌های جولان را در اشغال می‌بینیم. از همین رو، توافق ابراهیم برای سوریه هم فرصت است و هم چالش: از یک‌سو می‌تواند راهی به سوی رفع تحریم‌ها، ورود سرمایه، عادی‌سازی و پروژه‌های بازسازی بگشاید؛ اما از سوی دیگر می‌تواند به مناقشه درون‌ملی بدل شود، اگر پذیرش آن را به معنای «تن دادن» به شرایطی تلقی کنند که بخشی از حقوق ملی یا مطالبات اقلیت‌ها را نادیده می‌گیرد.  بدین‌ترتیب، برای الشرع و دولت انتقالی، بازی دوگانه‌ای شکل گرفته است: چگونه می‌توانند وارد این چارچوب شوند بدون آنکه «هویت ملی، ادعای بازپس‌گیری بلندی‌های جولان» یا نقش اقلیت‌ها در مناسبات قدرت را فدای ورود سریع کنند؟ آیا می‌توانند شروط واضحی را تعریف کنند، شروطی که تضمین دهد عضویت صرفاً به ابزاری برای فشار بین‌المللی تبدیل نشود، بلکه نقطهٔ عزیمتی واقعی برای مشارکت پایدار باشد؟  اگر دولت انتقالی بتواند این پیچیدگی‌ها را با دقت هدایت کند، ورود به این چارچوب می‌تواند نماد تحول سوریه باشد.در گیر این صورت، ممکن است به «ابزار مصالحهٔ خارجی» بدل شود که مشروعیت داخلی را تضعیف می‌کند و خطوط تماس منطقه‌ای را به ریسک جدید تبدیل می‌کند. اقتصاد، تحریم‌ها و بازسازی پس از بیش از یک دهه جنگ، اقتصادِ سوریه به سختی آسیب دیده و تولید ناخالص داخلی به کمتر از یک‌سوم سطح پیش از ۲۰۱۱ سقوط کرده است. تحریم‌هایی مانند قانون «قیصر» فشار زیادی وارد می‌کنند. در اینجا دولت انتقالی الشرع بازسازی را در اولویت قرار داده است: لغو تحریم‌ها، جذب سرمایه خارجی، بازگرداندن بازرگانان و اجرای پروژه‌های زیرساختی. با این حال، این مسیر وابسته به شرط‌های سیاسی، امنیتی و نهادی است: تضمین شفافیت، مبارزه با فساد و مشارکت واقعی اقلیت‌ها و بازیگران محلی.  همچنین، از سوی واشنگتن اعلام شده است که سوریه قصد دارد به‌زودی به «ائتلاف جهانی علیه داعش» بپیوندد؛ سند مربوط به این مشارکت قرار است در واشنگتن امضا شود.  این پیشنهاد فرصت و آزمونی برای دولت انتقالی تلقی می‌شود: از یک‌سو، عضویت می‌تواند سیگنالی قوی از خروج سوریه از انزوا باشد؛ از سوی دیگر، مستلزمِ اجرای گام‌های امنیتی و همکاری با بازیگرانی است که پیش‌تر نزد دمشق به‌عنوان رقیب یا مداخله‌گر دیده می‌شدند.  در سطح داخلی، دولت الشرع باید نشان دهد که می‌تواند کنترل شمال‑شرق و پایگاه‌های نیروهای محلی را به نفع ادغام در ساختار ملی کنار بگذارد؛ این مسأله دقیقاً با موضوع کردها و ادغام نیروهای شمال شرق که پیش‌تر در متن بدان اشاره شد، گره خورده است.  در سطح منطقه‌ای و بین‌المللی، این حرکت می‌تواند بار سنگینی بر دوش ایران، روسیه و ترکیه بگذارد که حضور و نفوذشان در سوریه عمدتاً بدون نظارتِ ائتلاف غربی شکل گرفته بود. ورود رسمی دمشق به این ائتلاف می‌تواند به‌عنوان بخشی از مذاکره گسترده‌تر برای رفع تحریم‌ها (محور «اقتصاد، تحریم‌ها و بازسازی») و تعامل مجدد با آمریکا و اروپا مورد استفاده قرار گیرد.  اما ریسک بزرگ این است که اگر عضویت در ائتلاف تنها به امضای سند محدود شود، بدون تضمینِ کنترل میدانی و بدون مشارکت واقعی بازیگران محلی، این اقدام نه به تقویت مشروعیت، بلکه به زیر سوال رفتن استقلال دولت جدید و بازتولید احساس «وابستگی» منجر شود.   در میانە مشروعیت و وابستگی دیدارِ امروز الشرع و ترامپ در واشنگتن، نمادِ بازگشت سوریه به جامعهٔ بین‌المللی است؛ اما این بازگشت نه پایان بحران، بلکه آغاز مرحله‌ای حساس از آزمون مشروعیت، کنترل و ثبات است. سه محورِ اصلی پیش‌روی دولت جدید عبارتند از: جلبِ اعتماد جهانی، به ویژه آمریکا، اسرائیل و متحدان منطقه‌ای برای رفع تحریم‌ها و توافقات امنیتی. مدیریتِ مساله کرد و بلندی‌های جولان، حل یا مدیریت این دو موضوع می‌تواند تفاوت میان ثبات و بی‌ثباتی باشد؛ و سوم مهار نیروهای مسلّح محلی و ساختار دولت جدید، تضمین مشارکت واقعی اقلیت‌ها، بازگرداندن مشروعیت و جلوگیری از تبدیل دولت به مجری پیمان‌های خارجی. اگر الشرع بتواند این سه محور را موفقیت‌آمیز پیش ببرد، سوریه ممکن است از ویرانه‌های جنگ به بخشی از نظم جدید منطقه تبدیل شود. اما اگر نتواند، شکست در این مسیر، چرخهٔ بی‌ثباتی را دوباره فعال خواهد کرد.

نصرالله لَشَنی در دهه‌های اخیر، پدیده‌ی سلبریتی‌سازی به یکی از عوامل مؤثر و گاه تعیین‌کننده در فعالیت‌های اجتماعی، رسانه‌ای و سیاسی بدل شده است. این روند، که از سوی سازمان‌های بین‌المللی، رسانه‌ها و حتی نهادهای مدنی برای جلب توجه عمومی و افزایش حمایت از فعالان اجتماعی به کار گرفته می‌شود، در عین حال پیامدهای مخرب ساختاری و انسانی عمیقی دارد. به‌ وضوح قابل مشاهده است که سلبریتی‌سازی بیش از آن‌که به تقویت جنبش‌ها کمک کند، انرژی و تمرکز آنها را به سوی فردیت و تصویر رسانه‌ای هدایت می‌کند. به تعبیر گی دبور، که می‌گوید واقعیت جای خود را به تصویر می‌دهد؛ در اینجا، چهره‌ی فعال بر واقعیت جمعی سایه می‌اندازد. این مقاله قصد دارد سازوکارها و پیامدهای پدیده‌ی سلبریتی‌سازی را بررسی کند و نشان دهد که چگونه تمرکز بر فرد، فرسایش نیروهای واقعی، و انحراف از مسیر کنشگری جمعی را ممکن ساخته است.   سلبریتی‌سازی باعث می‌شود توجه عمومی از مسائل ساختاری و اهداف جمعی به زندگی و شخصیت فردی فعالان معطوف شود. فرد به جای آن‌که سخنگوی یک جمع باشد، به «برند شخصی» تبدیل می‌شود (Bourdieu, 1986). به تعبیر بوردیو، این تبدیل نوعی انتقال «سرمایه اجتماعی» به «سرمایه نمادین» است: ارزش فرد دیگر صرفاً به توانایی‌ها و شبکه‌های جمعی او بستگی ندارد، بلکه میزان دیده‌شدن و برجستگی رسانه‌ای او تعیین‌کننده است. به بیان دیگر، جایگاه و نفوذ فعالان در شبکه‌های اجتماعی و جنبش‌ها دیگر تنها بر پایه مهارت، تعهد و نقش آن‌ها در پیشبرد اهداف جمعی نیست، بلکه تصویر عمومی و واکنش مخاطبان به آن نیز نقش مهمی دارد. پژوهش‌ها نشان می‌دهند که در بسیاری از جنبش‌های دیجیتال معاصر، تمرکز افکار عمومی بر چهره‌های برجسته، انسجام و همبستگی جنبش را کاهش می‌دهد و بازتولید نیروهای تازه را دشوار می‌کند. وقتی اعتبار و مشروعیت فعالان به «شهرت» و «نمادین بودن» وابسته می‌شود، انگیزه‌های مشارکت جمعی جای خود را به رقابت برای دیده‌شدن می‌دهند و توجه به اهداف راهبردی جنبش به حاشیه می‌رود. این فرایند می‌تواند سلسله‌مراتب غیررسمی درون جنبش ایجاد کند، جایی که برخی اعضا به دلیل محبوبیت و حضور رسانه‌ای برجسته‌ترند و دیگرانی که توانمندی عملی بالاتری دارند، کم‌توجه و کم‌تاثیر می‌شوند. علاوه بر این، تمرکز بر سلبریتی‌ها ممکن است خطر شکل‌گیری جنبش‌های فردمحور یا جنبش‌های نمایشی را افزایش دهد، جایی که محتوای فعالیت‌ها و اقدامات به جای پاسخگویی به نیازها و مطالبات جمعی، بیشتر در خدمت تثبیت تصویر عمومی فرد است. در نتیجه، سلبریتی‌سازی می‌تواند ضمن افزایش دیده‌شدن و تأثیر رسانه‌ای کوتاه‌مدت، انسجام و اثربخشی بلندمدت جنبش‌های اجتماعی را کاهش دهد و امکان شکل‌گیری شبکه‌های مشارکت پایدار و بازتولید رهبری جمعی را محدود کند.     فشار روانی و فرسایش فعالان   تبدیل کنشگران اجتماعی به سلبریتی، با فشار روانی، نظارت دائمی رسانه‌ای و انتظارات گسترده‌ی عمومی همراه است. فعالان ناگزیرند تصویر رسانه‌ای خود را حفظ کنند و همواره در معرض قضاوت و ارزیابی دیگران باشند. این وضعیت نوعی «مصرف روانی» ایجاد می‌کند که می‌تواند به فرسودگی، کاهش انگیزه و نهایتاً ترک فعالیت‌های اجتماعی منجر شود. فعالان باید دائماً با انتظارات مخاطبان، نقدهای عمومی و فشار برای حضور مداوم در شبکه‌ها و رسانه‌ها مواجه باشند، که این مسئله سطح بالایی از استرس و اضطراب روانی، و در نهایت انفعال ایجاد می‌کند. در ایران و دیگر کشورها، نمونه‌های متعددی از کنشگران جوان وجود دارند که پس از تبدیل شدن به چهره‌های رسانه‌ای شناخته‌شده، تنها پس از مدت کوتاهی تحت فشار روانی و انتظارات عمومی خسته شده‌اند. فشار مستمر رسانه‌ای می‌تواند باعث شود فعالان به جای تمرکز بر اهداف جمعی و مطالبات اجتماعی، انرژی خود را صرف مدیریت تصویر عمومی و جلب توجه کنند، امری که نه تنها اثربخشی فعالیت‌ها را کاهش می‌دهد، بلکه انسجام و استمرار جنبش را نیز به خطر می‌اندازد. همچنین پژوهش‌ها نشان می‌دهند که فشار روانی ناشی از سلبریتی‌سازی و نقش رسانه‌ای، به ویژه برای جوانان، با کاهش انگیزه‌ی مشارکت، انزوای اجتماعی و گاه تجربه‌ی شکست شخصی همراه است. این پدیده بر ضرورت طراحی سازوکارهای حمایتی برای فعالان اجتماعی و ایجاد ساختارهای جمعی قوی تأکید می‌کند تا فشار روانی فردی نتواند پایداری جنبش و تحقق اهداف اجتماعی را تضعیف کند.     کاهش مشروعیت جنبش‌ها و بحران نمایندگی   تمرکز افکار عمومی بر چهره‌های برجسته موجب می‌شود مردم احساس کنند فعالان اجتماعی به جای تمرکز بر اهداف جمعی و مطالبات اجتماعی، بیش از هر چیز به دنبال شهرت و تصویر رسانه‌ای هستند. این تمرکز می‌تواند اعتماد عمومی نسبت به جنبش را کاهش دهد، مشروعیت نمایندگان اجتماعی را تضعیف کند و بحران نمایندگی ایجاد نماید؛ یعنی اعضای جامعه دیگر احساس نکنند کسی به واقع سخنگوی منافع آن‌هاست و پیام جمعی را منتقل می‌کند. در نتیجه، مشارکت فعالانه در جنبش کاهش یافته و انسجام و اثرگذاری آن آسیب می‌بیند. این بحران به ویژه در کشورهایی با محدودیت‌های سیاسی شدید، مانند ایران، ابعاد خاصی پیدا می‌کند. در چنین شرایطی، تمرکز بر چند چهره‌ی شاخص می‌تواند به ابزاری برای کنترل نرم تبدیل شود. با برجسته‌سازی محدود این افراد، گفتمان مقاومت و مطالبات اجتماعی در قالبی مدیریت‌شده و بی‌خطر ارائه می‌شود و جامعه عملاً به سمت مصرف نمایش‌های رسانه‌ای هدایت می‌شود، نه مشارکت واقعی در فعالیت‌های جمعی. این فرآیند امکان بازتولید شبکه‌های جمعی مستقل و تقویت رهبری اجتماعی واقعی را محدود می‌کند و خطر شکل‌گیری جنبش‌هایی با نمایندگی محدود و وابسته به افراد خاص را افزایش می‌دهد. علاوه بر این، رسانه‌ها و نهادهای حاکمیتی می‌توانند با تمرکز بر چهره‌های خاص سیاسی یا اجتماعی، فضای نقد و اعتراض را به شکلی قابل کنترل درآورند و از فشار اجتماعی واقعی جلوگیری کنند. در این شرایط، حتی فعالانی که نیت و اهداف جمعی دارند، ناگزیر می‌شوند انرژی و منابع خود را صرف مدیریت تصویر عمومی و پاسخگویی به انتظارات مخاطبان کنند، امری که هم اثربخشی جنبش را کاهش می‌دهد و هم زمینه‌ی فرسودگی و ترک فعالیت را فراهم می‌کند.    قهرمان‌پروری و اثرات آن بر اعتمادبه‌نفس جمعی قهرمان‌پروری ( heroification ) یکی از پیامدهای مستقیم سلبریتی‌سازی است که فعالان اجتماعی را به نمادهایی دست‌نیافتنی و اغلب غیرقابل نقد تبدیل می‌کند. در این فرایند، تمرکز عمومی به جای اهداف و دستاوردهای جمعی، بر ویژگی‌ها و رفتارهای فردی متمرکز می‌شود و فعالان به جای اینکه نقش سازمان‌دهنده و هماهنگ‌کننده جنبش را داشته باشند، به «نماد» و «چهره» تبدیل می‌شوند. پیامدهای مخرب قهرمان‌پروری بسیار گسترده است، در اینجا به چند مورد آن اشاره می‌شود: کاهش اعتمادبه‌نفس عمومی : هنگامی که مردم فعالان برجسته را دست‌نیافتنی می‌بینند، احساس می‌کنند توانایی مشابه ندارند و انگیزه‌ی مشارکت فردی و جمعی کاهش می‌یابد. این مسئله به‌ویژه برای نسل‌های جوانی که تازه وارد فعالیت اجتماعی می‌شوند، بازدارنده است و مشارکت فعال در جنبش را محدود می‌کند. فاصله‌گذاری اجتماعی:  تقدیس نمادهای فردی، همکاری افقی و تعامل مستقیم بین اعضای جنبش را تضعیف می‌کند. افراد کمتر تمایل دارند در فعالیت‌های جمعی مشارکت کنند، زیرا تصور می‌کنند تنها رهبران برجسته هستند که قادر به ایجاد تغییرند. تمرکز قدرت و آسیب‌پذیری جنبش:  هنگامی که منابع مالی، حمایتی و رسانه‌ای عمدتاً به افراد برجسته اختصاص می‌یابد، ساختار افقی و شبکه‌ای جنبش تضعیف می‌شود. این تمرکز قدرت، جنبش را در برابر فشارهای داخلی و خارجی آسیب‌پذیر می‌کند و کاهش انعطاف‌پذیری و توان پاسخگویی جمعی را به دنبال دارد. نادیده گرفتن فعالان گمنام:  افرادی که در زمینه‌ی آموزش، توانمندسازی و کار جمعی فعالیت می‌کنند، به دلیل عدم نمایش رسانه‌ای کمتر دیده می‌شوند. این وضعیت باعث می‌شود ارزش تلاش‌های غیرنمایشی و پایدار کم‌اهمیت جلوه کند و انگیزه‌ی فعالیت‌های بنیادین و مستمر کاهش یابد. به طور کلی، قهرمان‌پروری می‌تواند جنبش‌های اجتماعی را به سمت تمرکز بر تصویر و شهرت فردی سوق دهد، در حالی که اهداف جمعی و ساختارهای شبکه‌ای و افقی تضعیف می‌شوند. این فرایند علاوه بر کاهش اثرگذاری و انسجام جنبش، موجب فرسودگی فعالان و کاهش مشارکت عمومی می‌شود و تهدیدی جدی برای پایداری بلندمدت کنش‌های جمعی و جنبش‌های اجتماعی به شمار می‌رود.   فرهنگ نمایش (شوآف) و اسلاکتیویسم   سلبریتی‌سازی با گسترش کنشگری نمایشی یا اسلاکتیویسم (slacktivism) همراه است؛ نوعی مشارکت سطحی که بسیاری از مردم آن را مساوی با تغییر اجتماعی واقعی می‌دانند. در این فرهنگ، اقدامات نمادین و کم‌هزینه،مانند لایک کردن، اشتراک‌گذاری محتوا، امضای کارزارهای آنلاین، بیانیه‌نویسی و ...، جایگزین مشارکت عملی، مستمر و تاثیرگذار در عرصه‌ی واقعی می‌شوند. این وضعیت موجب می‌شود انرژی، توجه و سرمایه اجتماعی از میدان‌های واقعی فعالیت و تعامل جمعی به عرصه‌های مجازی و نمایشی منتقل شود. مردم احساس مشارکت می‌کنند، اما در واقع بیشتر در حال مصرف نمادین فعالیت‌های اجتماعی هستند تا ایجاد تغییر ملموس. علاوه بر این، تمرکز بر فعالیت‌های نمایشی می‌تواند باعث شود فعالان و مخاطبان کم‌کم معیار اثرگذاری واقعی را از دست بدهند و ارزش تلاش‌های مستمر و سازمان‌یافته کاهش یابد. پیامد دیگر این فرایند، کاهش تعهد و انسجام جنبش است. وقتی مشارکت بیشتر مبتنی بر نمادها و بازنمایی‌های رسانه‌ای باشد، شبکه‌های جمعی ضعیف می‌شوند و هماهنگی میان اعضا کاهش می‌یابد. همچنین، این نوع فعالیت اجتماعی، فرصت‌های آموزش، مهارت‌آموزی و توانمندسازی فعالان جوان را محدود می‌کند، زیرا انرژی و توجه آن‌ها صرف حضور رسانه‌ای و دریافت بازخوردهای فوری می‌شود، نه حل مسائل واقعی و مشارکت در اقدامات جمعی. در نتیجه، slacktivism اگرچه ممکن است حضور عمومی و دیده شدن مسائل اجتماعی را افزایش دهد، اما اغلب اثرگذاری واقعی جنبش‌های اجتماعی را محدود کرده و پایداری بلندمدت آن‌ها را تهدید می‌کند.    تضعیف شبکه‌های واقعی و حذف فعالان ناشناخته تمرکز منابع و توجه بر افراد مشهور، شبکه‌های محلی و گروه‌های کوچک را تضعیف می‌کند. فعالان کمتر شناخته‌شده، که غالباً در حوزه آموزش، توانمندسازی جامعه و ایجاد ظرفیت‌های محلی فعالیت مستمر دارند، از حمایت مالی، رسانه‌ای و اجتماعی محروم می‌شوند. این وضعیت باعث می‌شود تلاش‌های بنیادی و زیرساختی جنبش کمتر دیده و کمتر ارزش‌گذاری شود، در حالی که فعالیت‌های برجسته و نمایشی افراد مشهور بیشتر برجسته و تقویت می‌شوند. بدون شبکه‌های واقعی و محلی، بازتولید نیروهای تازه دشوار می‌شود و جنبش به مجموعه‌ای محدود از چهره‌ها وابسته می‌گردد. چنین تمرکزی خطر آسیب‌پذیری بالای جنبش در برابر فشارهای داخلی و خارجی را افزایش می‌دهد و توانایی پاسخگویی جمعی و سازمان‌یافته را کاهش می‌دهد. به‌عبارت دیگر، ساختار افقی و شبکه‌ای جنبش که عامل انعطاف‌پذیری و قدرت آن است، تضعیف می‌شود و جای خود را به سلسله‌مراتب غیررسمی و تمرکز قدرت در دست چند فرد می‌دهد. مانوئل کاستلز نشان می‌دهد که شبکه‌های اجتماعی پویا تنها زمانی مؤثر هستند که مرکززدایی و توزیع قدرت در آنها حفظ شود. سلبریتی‌سازی، با تمرکز توجه و منابع بر چهره‌های برجسته، این پویایی را مختل می‌کند و موجب می‌شود شبکه‌ها کارکرد واقعی خود را در سازماندهی جمعی، بازتولید رهبری و انتقال مهارت‌ها از دست بدهند. در نتیجه، جنبش‌ها به جای آنکه مجموعه‌ای فعال، انعطاف‌پذیر و توزیع‌شده باشند، به گروهی کوچک از افراد مشهور و قابل دیدن محدود می‌شوند که ادامه حیات و اثربخشی جنبش را در بلندمدت با خطر مواجه می‌کند.     راهکارهای پیشنهادی   راهکارهای پیشنهادی برای مقابله با پیامدهای سلبریتی‌سازی و بازگرداندن جنبش‌ها به مسیر جماعت‌محوری و پایدار:   تمرکز بر دستاوردهای جمعی و کار تیمی: به جای برجسته‌سازی افراد، توجه باید به نتایج حاصل از تلاش‌های گروهی و همکاری میان اعضا معطوف شود. این رویکرد باعث تقویت انسجام و همبستگی شبکه‌های اجتماعی می‌شود، انگیزه مشارکت فردی را افزایش می‌دهد و از ایجاد سلسله‌مراتب غیررسمی مبتنی بر شهرت شخصی جلوگیری می‌کند.   حمایت متوازن از فعالان محلی و ناشناخته: منابع مالی، آموزشی و رسانه‌ای باید به صورت متوازن میان فعالان برجسته و افراد گمنام توزیع شود. حمایت از کنشگران محلی که در آموزش، توانمندسازی و اقدامات بنیادین فعالیت می‌کنند، امکان بازتولید نیروهای تازه و حفظ شبکه‌های اجتماعی واقعی را فراهم می‌آورد و از تمرکز قدرت و آسیب‌پذیری جنبش جلوگیری می‌کند.   توزیع عادلانه‌ی فرصت‌های رسانه‌ای: رسانه‌ها و شبکه‌های اجتماعی باید فرصت دیده شدن و بیان پیام خود را به گروه‌ها و فعالان مختلف بدهند، نه صرفاً به چهره‌های شناخته‌شده. این اقدام موجب می‌شود صدای تمام اجزای جنبش شنیده شود، اعتماد عمومی افزایش یابد و مشارکت فعالانه گسترش پیدا کند.   ترویج آموزش و افزایش خودکارآمدی عمومی: آموزش جامعه و ارتقای مهارت‌های مشارکت جمعی باعث می‌شود افراد احساس کنند می‌توانند تغییر واقعی ایجاد کنند و مشارکت سطحی و نمایشی جای خود را به اقدام عملی بدهد. افزایش خودکارآمدی عمومی، اعتماد به نفس اجتماعی و توانایی حل مسائل جمعی را تقویت می‌کند و جنبش را از وابستگی صرف به افراد برجسته رها می‌سازد.   پرهیز از قهرمان‌سازی و ترویج قدردانی جمعی: به جای تقدیس فردی، ارزش تلاش‌های گروهی و مشارکت مستمر جمعی باید برجسته شود. این رویکرد فاصله‌گذاری اجتماعی را کاهش می‌دهد، همکاری افقی را تقویت می‌کند و از فرسودگی و تمرکز منابع بر چند چهره جلوگیری می‌کند. تشویق قدردانی جمعی به ایجاد فرهنگ مشارکت پایدار و تقویت انسجام جنبش کمک می‌کند.    پیاده‌سازی این اقدامات می‌تواند جنبش‌های اجتماعی را به مسیر جماعت‌محوری و پایدار بازگرداند، انسجام و اثرگذاری بلندمدت آن‌ها را افزایش دهد و از تمرکز قدرت و آسیب‌پذیری ناشی از سلبریتی‌سازی جلوگیری کند. سلبریتی‌سازی، اگرچه ظاهراً ابزار دیده‌شدن است، اما پیامدهای روانی، اجتماعی و ساختاری جدی دارد: تمرکز بر فرد، فشار روانی، کاهش مشروعیت، قهرمان‌پروری، فرهنگ نمایش و آسیب به فعالان ناشناخته. راه بازگشت به کنشگری واقعی، فروتنی نهادی (institutional humility) و ارزش‌گذاری بر مشارکت مستمر است. تنها از این مسیر است که جنبش‌های اجتماعی می‌توانند به عدالت، آزادی و تحول پایدار دست یابند.     منابع: Bourdieu, P. (1986). The Forms of Capital. In J. Richardson (Ed.), Handbook of Theory and Research for the Sociology of Education (pp. 241–258). Greenwood. Castells, M. (2012). Networks of Outrage and Hope: Social Movements in the Internet Age. Polity Press. Debord, G. (1994). The Society of the Spectacle. Zone Books. Gladwell, M. (2010). Small Change: Why the Revolution Will Not Be Tweeted. The New Yorker. Hobbs, R. (2020). Youth Activism and Media Representation: From Greta Thunberg to Malala. Journal of Youth Studies, 23(6), 755–772. Morozov, E. (2011). The Net Delusion: The Dark Side of Internet Freedom. Public Affairs.

اقدام بی‌سابقه ترکیه در صدور حکم بازداشت ۳۷ مقام سیاسی و نظامی اسرائیل، از جمله بنیامین نتانیاهو، نشانگر تشدید تنش‌های دیپلماتیک آنکارا و تل‌آویو است. این تصمیم، که با استناد به اتهامات نسل‌کشی اسرائیل در غزه اتخاذ شدە است، بیش از آنکه جنبه قضایی داشته باشد، بازتابی از رقابت سیاسی و ایدئولوژیک ترکیه با سرائیل است. دفتر دادستانی کل استانبول روز جمعه ٨ نوامبر اعلام کرد که ترکیه احکام بازداشت ۳۷ تن از مقامات سیاسی و نظامی ارشد اسرائیل، از جمله بنیامین نتانیاهو، نخست‌وزیر، ایتامار بن‌گویر، وزیر امنیت ملی، و ژنرال ایال زمیر، رئیس ستاد ارتش اسرائیل، را به اتهام ارتکاب نسل‌کشی و جنایت علیه بشریت در غزە صادر کرده است. بر اساس این بیانیه ، این حکم در پی شکایت‌هایی که در اکتبر ۲۰۲۵ به دادگاه‌های استانبول ارائه شد صادر شدە است. این شکایت‌ها مدعی‌اند که عملیات نظامی اسرائیل به‌صورت سیستماتیک غیرنظامیان و زیرساخت‌های غیرنظامی در غزه را هدف قرار داده، مانع ورود کمک‌های بشردوستانه گشتە و دسترسی به خدمات درمانی را مسدود کرده است. آنکارا پیش‌تر نیز به‌طور شدید از عملیات نظامی اسرائیل در غزه، که پس از حملات حماس به جنوب اسرائیل در اکتبر ۲۰۲۳ آغاز و منجر به کشته شدن حدود ۱۲۰۰ نفر و ربوده شدن بیش از ۲۵۰ تن شدە بود، انتقاد کرده بود. ترکیه از زمان آغاز جنگ، روابط دیپلماتیک و تجاری خود با اسرائیل را به‌تدریج به حالت تعلیق درآورده است. در بیانیه دادستانی استانبول آمده است: دولت اسرائیل تاکنون به‌طور سیستماتیک مرتکب نسل‌کشی و جنایت علیه بشریت در غزه شده است که نتیجه آن، مرگ هزاران غیرنظامی از جمله زنان و کودکان، زخمی شدن شمار زیادی از مردم و تخریب گسترده مناطق مسکونی بوده است. گروه حماس در واکنش به این اقدام، از ترکیه قدردانی کرد و آن را نمادی از پایبندی مردم و رهبری ترکیه به ارزش‌های عدالت، انسانیت و همبستگی با ملت مظلوم فلسطین دانست. در مقابل، مقامات اسرائیلی این اقدام را محکوم کردند. آویگدور لیبرمن، عضو کنست، در پیامی در شبکه اجتماعی ایکس نوشت : احکام دستگیری اردوغان علیه مقامات اسرائیلی نشان می‌دهد چرا ترکیه هیچ‌گاه نقشی سازنده در غزه نخواهد داشت. همچنین گیدئون ساعر، وزیر امور خارجه اسرائیل، با اشاره به سوابق قضایی دولت ترکیه اظهار داشت: سیستم قضایی ترکیه از مدت‌ها پیش به ابزاری برای سرکوب رقبای سیاسی و روزنامه‌نگاران تبدیل شده است. اسرائیل با قاطعیت این نمایش تبلیغاتی اردوغان را رد می‌کند. این اقدام دستگاە قضایی ترکیە در حالی صورت میگیرد کە این کشور طی سال ٢٠١٥، با حملەای شدید بە زیرساختهای انسانی در کردستان ترکیە، بە ویژە در شهرهای شرناخ و نصیبین و آمد (دیاربکر)، متهم بە نقض شدید مبانی حقوق بشر شدە بود.

پرونده ایلچ رامیرز سانچز، مشهور به کارلوس شغال، تنها روایت یک چریک با گرایش‌های جهانشمولی نیست، بلکه تصویری چندلایه از تلاقی سیاست، ایدئولوژی و منافع امنیتی در خاورمیانه دهه‌ ۱۹۹۰ است. حضور هم‌زمان او و اسامه بن‌لادن در سودان، نشانگر پیوند موقت میان اسلام‌گرایی و چپ‌گرایی رادیکال بود. اما فشارهای فزاینده بین‌المللی، رژیم عمرالبشیر را وادار کرد میان ایدئولوژی و بقا بە عنوان مصالحه‌ای تاکتیکی که در نهایت به فرسایش ساختار قدرت و بحران سیاسی در سودان انجامید، یکی را انتخاب کند.   ایلچ رامیرز سانچز، مشهور به «کارلوس شغال»، یکی از جنجالی‌ترین چهره‌های مبارزات چپ‌گرای بین‌المللی در نیمه‌دوم قرن بیستم بود. او در سال ۱۹۴۹ در کاراکاس ونزوئلا به دنیا آمد و از نوجوانی به سازمان‌های انقلابی آمریکای لاتین پیوست. در دهه‌ ۱۹۷۰ به جبهه‌ خلق برای آزادی فلسطین (PFLP) نزدیک شد و در کنار رهبران فلسطینی چون ودیع حداد و جورج حبش آموزش دید. عملیات معروف گروگان‌گیری وزیران نفت در نشست اوپک در دسامبر ۱۹۷۵ در وین را او هدایت کرد. این گروگان گیری به کشته شدن چند نفر و انتقال گروگان‌ها به الجزایر انجامید و نام او را در فهرست خطرناک‌ترین چریک‌های جهان نشاند. از آن پس، شبکه‌ای از روابط او با سرویس‌های اطلاعاتی سوریه، عراق، لیبی و یمن جنوبی شکل گرفت و در دهه‌ ۱۹۸۰، در سودان و سوریه زندگی مخفی داشت.   رابطه‌ کارلوس با ایران، هرچند در مطبوعات غربی فراوان مطرح شده است، اما هیچ‌گاه از سطح شایعه فراتر نرفت. در دهه‌های ۱۳۶۰ و ۱۳۷۰ شمسی، رسانه‌های اروپایی گاه مدعی شدند که او از طریق واسطه‌هایی به ایران نزدیک یا پیشنهاد همکاری داده است، اما هیچ مدرک رسمی از ارتباط سازمانی یا عملیاتی او با تهران وجود ندارد. با این‌حال، در منابع رسمی جمهوری اسلامی ایران، چند اشاره‌ی محدود و مستند به نام او آمده است.   علی‌اکبر هاشمی‌رفسنجانی در کتاب خاطراتش با عنوان عبور از بحران، در صفحە ١٣٨٩، می‌نویسد: خبر دستگیری کارلوس در سودان جالب بود. ظاهراً فرانسوی‌ها با کمک سرویس‌های آفریقایی او را ربوده‌اند. بعضی می‌گویند مدتی در خاورمیانه با گروه‌های اسلامی مرتبط بوده، ولی هیچ‌گاه رابطه‌ای رسمی با ما نداشت. غرب از نام او بهره تبلیغاتی می‌برد. چند ماه پس از این یادداشت،  علی خامنه‌ای، رهبر جمهوری اسلامی ایران، نیز در خطبه‌‌های نماز جمعه تهران در تاریخ ۱۳ دی ۱۳۷۳، به نحوه‌ بازداشت او اشاره کرد و گفت: می‌بینید که غرب چگونه با معیار دوگانه برخورد می‌کند. همان کسانی که به صدام و قاتلان ملت‌ها پناه می‌دهند، مردی را که سال‌هاست در انزواست، با عملیات اطلاعاتی ربوده و به کشور خود می‌برند. کارلوس، هر که باشد، نشان داد که معیار غرب، عدالت نیست، بلکه منافع است. خامنەای در همان خطبه دستگیری کارلوس را نمونه‌ای از تروریسم دولتی غرب دانست و از تناقض رفتار غرب با پناه‌جویان سیاسی سخن گفت.   در سال‌های بعد، نام کارلوس چند بار دیگر نیز در خاطرات هاشمی‌رفسنجانی آمده است. در سال ۱۳۷۴ نوشته شد که «کارلوس نامه‌ای از زندان برای رهبری فرستاده و ابراز ارادت کرده است»، و در آبان ۱۳۷۷ بیان شد که «رهبر خبر دادند کارلوس در زندان فرانسه اعتصاب غذا کرده و گفته فقط به دستور ایشان آن را می‌شکند». از خلال این سطور پیداست که کارلوس، هرچند از هیچ‌گونە پیوند سازمانی با ایران برخوردار نبود، اما در ذهن خود، رهبر جمهوری اسلامی را نماد مقاومت ضدامپریالیستی می‌دانست و از او به‌عنوان الهام‌بخش یاد کرده است. کارلوس در دهه‌ ۱۳۷۰ در فرانسه محاکمه و به حبس ابد محکوم شد. در سال ۲۰۰۱ در مصاحبه‌ای با خبرگزاری فرانسه اعلام کرد که مسلمان شده و نام «صلاح‌الدین» را برای خود برگزیده است. هنوز در زندان پاریس به سر می‌برد و گهگاه بیانیه‌هایی در دفاع از فلسطین یا علیه صهیونیسم منتشر می‌کند. زندگی و سرگذشت او در مرز میان اسطوره و سیاست باقی مانده است؛ چریکی که روزگاری در خاورمیانه نامش لرزه بر تن دولت‌ها می‌انداخت، و اکنون در انزوای سلول خود هنوز می‌کوشد تصویر یک چریک جهان وطن را زنده نگه دارد.   روزنامه الشرق‌الاوسط در گفت‌وگویی با دکتر محبوب عبدالسلام، جزئیات تازه‌ای از اقامت و دستگیری کارلوس در سودان را منتشر کرده است. محبوب عبدالسلام پژوهشگر و روزنامه‌نگار مصری است که سال‌ها درباره جنبش‌های اسلامی و شبکه‌های امنیتی در خاورمیانه تحقیق و گزارش تهیه کرده است. او به‌ویژه برای مصاحبه‌ها و پژوهش‌هایش درباره شخصیت‌ها و عملیات‌های تروریستی شناخته می‌شود. محبوب عبدالسلام علاوه بر پژوهش و گزارشگری، در جریان انتقال کارلوس از سودان به فرانسه نقش مترجم و رابط میان سرویس‌های امنیتی فرانسه و سودان را نیز بر عهده داشت. او به دلیل تسلط به زبان‌های عربی و فرانسوی و آشنایی با شبکه‌های امنیتی و سیاسی منطقه، توانست به‌عنوان واسطه‌ای مطمئن عمل کند و هماهنگی‌های لازم برای مذاکرات و تحویل کارلوس را انجام دهد، بدون آنکه امنیت عملیات به خطر بیافتد. وی در گفت‌وگو با الشرق‌الاوسط جزئیات کم‌سابقه‌ای از زندگی مخفی و تحولات پرونده کارلوس ارائه می‌دهد. او در این بارە می‌گوید: کارلوس به خارطوم آمد، اما سرویس‌های امنیتی سودان برای شناسایی او به زمان طولانی نیاز داشتند. مردی که پیش‌تر وزرای اوپک را در وین ربوده بود، تا مدت‌ها در خیابان‌های شهر آزادانه رفت‌وآمد می‌کرد، بی‌آنکه کسی بداند او کیست. به گفته محبوب عبدالسلام، این واقعیت هرچند باورنکردنی است، اما حقیقت دارد. سرویس‌های امنیتی سودان در آن زمان تجربه و سابقه سرویس‌های قدیمی‌تر کشورهای عربی مانند اردن، لیبی و سوریه را نداشتند. سودان با فلسطین هم‌مرز نبود و جزو کشورهای خط مقدم به‌شمار نمی‌رفت. ازاین‌رو دانش دقیقی درباره چهره‌های کلیدی پرونده‌ها و جزئیات فعالیت‌های آنان در اختیار نداشتند. کارلوس برای مدتی طولانی اساساً در رادار امنیتی آنها قرار نگرفت. در طول اقامت خود، کارلوس آزادانه در خارطوم رفت‌وآمد می‌کرد و حتی به باشگاه ارمنی‌ها نیز سر می‌زد. او کوشید با شیخ حسن الترابی، رهبر جریان اسلام‌گرای سودان، ملاقات کند، اما تا زمانی که سرویس‌های امنیتی هویت واقعی او را به الترابی اطلاع ندادند، هیچ‌کس از ماهیت حقیقی این مرد آگاه نبود. کارلوس با اسامه بن‌لادن، مؤسس شبکه القاعده، دیدار مستقیمی نداشت و تنها از فاصله‌ای دور با او احوالپرسی کرده بود. او در گفت‌وگو با دکتر عبدالسلام مدعی شد که الترابی و عمر البشیر، رئیس‌جمهور سودان، او را فروخته‌اند. بااین‌حال، برداشت او از وضعیت سودان با درک مردم محلی تفاوت داشت. کارلوس خود را در سطح الترابی و البشیر می‌دانست و هنگام دیدار با همسر سودانی‌اش نیز گفته بود که قصد دارد با این دو رهبر ملاقات کند. او رژیم سودان را همانند ایران و دیگر کشورهای اسلامی، نظامی ضدغربی می‌دید و می‌خواست تجربیات خود در تعامل با چنین رژیم‌هایی را در اختیار آنان بگذارد. با این حال، عبدالسلام در گفت‌وگوی خود با الشرق الاوسط تأکید می‌کند که رژیم سودان ظرفیت تحمل فشارهای منطقه‌ای و جهانی را نداشت؛ وضعیتی که بعدها به سقوط کشورهایی مانند سوریه و لیبی نیز انجامید.   کارلوس در سودان تلاش کرد تخصص خود را در اختیار رژیم اسلامگرای عمر البشیر بگذارد و توانایی‌هایش را نشان دهد. در همان سال‌ها، نشست‌هایی از جنبش‌های اسلامی در خارطوم برگزار شد که چهره‌های سرشناس جهان اسلام در آن شرکت داشتند. یکی از این نشست‌ها، احتمالاً پس از خاتمە نخستین جنگ خلیج فارس، توجه رسانه‌های غربی را جلب کرد. روزنامه‌ها آن زمان نوشتند: همه تروریست‌های جهان اکنون در خارطوم هستند.   در این جلسه، یاسر عرفات، رئیس سازمان آزادی‌بخش فلسطین، نایف حواتمه، از رهبران جنبش فتح‌الشعبی فلسطینی، راشد الغنوشی، رهبر حزب النهضه تونس، مفتی عراق و رهبران دیگر گروه‌های اسلامی حضور داشتند. به گفته کارلوس، نخستین کسی که در این نشست ایده حمله به برجی در آمریکا را مطرح کرد، مرتضی بوتو، دبیرکل سازمان ذوالفقار پاکستان بود. این نشست در تالار دوستی، بزرگ‌ترین تالار رسمی خارطوم، برگزار شد و پس از آن نیز ملاقات‌های دیگری بین این دو صورت گرفت. عبدالسلام از جمله شاهد دیدار انور حدام، رهبر جبهه نجات اسلامی الجزایر، با نمایندگان اطلاعات فرانسه بود. در آن زمان، الترابی میانجی‌گری میان جنبش نجات الجزایر و دولت الجزایر را با حمایت فرانسه بر عهده داشت.   عبدالسلام درباره ژنرال فیلیپ روندو، افسر برجسته اطلاعاتی فرانسه و مسئول پرونده کارلوس نیز اظهار داشت: او شخصیتی استثنایی بود، متولد تونس و از مهاجران فرانسوی شمال آفریقا. حتی در ماه رمضان روزه می‌گرفت و پس از افطار غذا می‌خورد. بیش از سی سال در مأموریت‌های ویژه خدمت کرده و در سه سال پایانی، مدیر عملیات بود. روندو دکترای جامعه‌شناسی داشت و پدرش نیز جامعه‌شناس برجسته‌ای بود که روابط نزدیکی با جهان عرب و اسلام داشت. او از جزئیات فعالیت‌های اطلاعاتی در عراق، الجزایر و مصر آگاه بود: عراق را کشوری تاسیس شدە مبتنی بر ایدئولوژی می‌دانست، الجزایر را کشوری می‌دید که فقط آنچه را کە می‌خواهد می‌بیند، و درباره مصر شناختی عمیق و گسترده داشت. از نگاە عبدالسلام، در روند استرداد کارلوس، الترابی نقشی مستقیم نداشت و پرونده وی کاملاً امنیتی بود. هنگام تحویل، مشورت‌های حقوقی صورت گرفت و بر اساس تعهدات توافق‌نامه اینترپل، سودان موظف به تحویل او بود. شارل پاسکوا، وزیر وقت کشور فرانسه نیز در این روند مداخله کرد و ابتدا خواستار انتقال کارلوس به اردن شد، اما مقامات اردنی از پذیرش او سر باز زدند. سرانجام، با میانجی‌گری فیلیپ روندو، سودان که تحت فشار تحریم‌ها و فشارهای بین‌المللی قرار داشت، تصمیم گرفت او را تحویل دهد، زیرا دیگر نمی‌توانست «این هدیه مسموم» را نگه دارد.   در آن زمان، کارلوس در بیمارستان ابن‌خلدون در منطقه عمارات سودان تحت عمل جراحی جزئی واریس قرار گرفت. این عمل فرصتی مناسب برای اجرای عملیات انتقال فراهم کرد. ماجرای حضور او در بیمارستان پیچیده و تا حدی طنزآلود بود: پزشکان ابتدا از هویت واقعی او بی‌خبر بودند و برخی شایعات درباره بیماری یا خطرناک بودنش تنها ترفندی برای فریب او بود. روز بستری، تا ساعت دو بعدازظهر کسی از مکان دقیقش آگاه نبود. پس از شناسایی، عمل با نظارت انجام شد. گفته می‌شود برای تحویل او از دارو استفاده شده بود، اما این موضوع در قوانین فرانسه حساسیت بالایی داشت و می‌توانست کل فرایند استرداد را زیر سؤال ببرد.   فضای دفتر امنیتی سودان در آن زمان به شدت متشنج بود. کارکنان با کنجکاوی پیگیر سرنوشت او بودند و پس از روشن شدن وضعیتش، احساس آسودگی نسبی بر محیط حاکم شد. در نهایت، سودان در برابر تحویل کارلوس به فرانسه، تجهیزات مدرن امنیتی از جمله دستگاه‌های دید در شب و ابزارهای ضبط و فیلم‌برداری دریافت کرد و برخی افسران نیز در فرانسه آموزش دیدند.  در همان دوران، حضور اسامه بن‌لادن نیز برای دولت سودان به چالشی جدی تبدیل شد. بن‌لادن که ابتدا در پروژه‌هایی مانند ساخت فرودگاه شرق سودان سرمایه‌گذاری کرده بود، پس از سوءقصد نافرجام به حسنی مبارک در سال ۱۹۹۵، تحت فشار قرار گرفت و دولت سودان ناچار شد در رفتار خود با او بازنگری کند. در مدیریت این سیاست، شیخ علی عثمان محمد طه نقش کلیدی داشت. او توصیه کرد که سودان باید از هرگونه چالش مستقیم با جامعه بین‌المللی پرهیز کند. بدین ترتیب، مسئله حضور بن‌لادن در سودان به‌تدریج و بی‌سروصدا حل شد. بن‌لادن پس از خروج، از رفتار دولت سودان گلایه کرد، اما هشدار داد که خروج او، این کشور را از خطرات غرب و امپریالیسم مصون نخواهد داشت.  شیخ حسن الترابی در همین دوره کوشید مواضع خود را بر اساس فقه و آموزه‌های اسلامی بازتعریف کند. او جلساتی محدود را با بن‌لادن از جمله درباره امدادرسانی پس از سیل ۱۹۸۸ در این کشور برگزار کرد. هدف او جلوگیری از خشونت و تندروی بود، هرچند در عمل موفقیت چندانی نداشت و بعدها خود به گرایش‌های تندتری سوق یافت.   به طور کلی، حضور چهره‌هایی مانند کارلوس، بن‌لادن و مصطفی حمزه، از فرماندهان نظامی و امنیتی شناخته‌شده در خاورمیانه، در سودان، ریسک‌های بزرگی برای رژیم عمر البشیر داشت. دولت «نجات» با سیاستی متناقض و گاه محافظه‌کارانه، سعی کرد از این موقعیت‌ها بهره‌برداری کند. در همین چارچوب، ایجاد شبه‌نظامیان و نیروهای موازی در دوران البشیر آغاز شد؛ نیروهایی که ابتدا زیر نظر فرمانده کل قوا بودند، اما بعدها به قدرتی مستقل تبدیل شدند و حتی در برابر ارتش ایستادند. این ساختار یکی از عوامل اصلی جنگ‌های داخلی بعدی سودان شد.   در نهایت، پرونده کارلوس نه‌فقط داستان یک فرد، بلکه نمادی از پیچیدگی سیاست‌های امنیتی، درهم‌تنیدگیهای ایدئولوژیک، فشارهای بین‌المللی و بحران‌های داخلی سودان در آن دوران است که آثارشان تا امروز نیز ادامه دارد.

با رای ممتنع، چین روز پنج‌شنبه در شورای امنیت سازمان ملل متحد صراحتاً با لغو تحریم‌های بین‌المللی علیه احمد الشرع و انس خطاب مخالفت کرد. پکن اعلام کرد این اقدام به امنیت منطقه‌ای و یکپارچگی رژیم تحریم‌ها آسیب می‌زند و نگرانی‌هایی درباره بازگشت جنگجویان خارجی و انتقال منابع به گروه‌های افراطی مطرح است. چین خواهان احتیاط، مشورت گسترده و تضمین‌ اجرای تدابیر مقابله با تروریسم شد. نماینده دائم چین در سازمان ملل روز پنج‌شنبه از فشار آمریکا برای برگزاری رأی‌گیری در شورای امنیت درباره قطعنامه‌ای مربوط به لغو تحریم‌های برخی مقام‌های موقت سوریه ابراز تأسف کرد و گفت این پیش‌نویس به نگرانی‌های مشروع همه طرف‌ها پاسخ نداده است. به گزارش خبرگزاری شینهوا، شورای امنیت سازمان ملل متحد، روز پنج‌شنبه قطعنامه ۲۷۹۹ را تصویب کرد که بر اساس آن احمد الشرع، رهبر دولت انتقالی سوریه، و انس خطاب، وزیر کشور موقت او را از فهرست تحریم‌های مرتبط با پیوند بە گروههای تروریستی جبهە النصرە و هیات التحریر الشام خارج نمود.. در واکنش بە این تصمیم شورای امنیت سازمان ملل متحد، کە متعاقبا با تصمیم وزارت خزانەداری آمریکا و بریتانیا نیز مبنی بر خارج کردن اسامی این دو از لیست تروریستهای بین المللی مصادف شد، چین در این رأی‌گیری رأی ممتنع داد. در این بارە فو تسونگ، نماینده چین، اعلام نمود: سوریه در مرحله گذار سیاسی قرار دارد و با وضعیت امنیتی شکننده و چالش‌های جدی مبارزه با تروریسم روبه‌رو است. هر گونە اقدامی از سوی شورای امنیت سازمان ملل متحد باید این واقعیت‌ها را در نظر بگیرد. او افزود که هرگونه کمک به سوریه نباید به یکپارچگی رژیم تحریم‌های شورای امنیت لطمه بزند. فو تأکید کرد که چین به همراه برخی دیگر از اعضا نگرانی‌های مشروع خود را، به‌ویژه در رابطه با جنگجویان تروریست خارجی در سوریه ابراز کردە و در مشورت‌های شورای امنیت فعالانه شرکت کرده است از همین رو، چین پیشنهادهای سازنده‌ای را در رابطە با این مسالە ارائه داده است، با این وجود پیش‌نویس نهایی با اصول احتیاط و اجماع‌سازی همخوانی نداشت. در حال حاضر بیش از ۴۳۰ فرد و ۱۶۰ نهاد همچنان در فهرست تحریم‌های مرتبط با داعش و القاعده قرار دارند. فو با توجە بە نگرانیهای کشور متبوع خود در رابطە فعالیت گروههای رادیکال اسلامگرا اظهار داشت تمامی کشورها موظف‌اند از انتقال منابع مالی یا تسلیحاتی به گروه‌های تروریستی، از جمله جنبش اسلامی ترکستان شرقی (ETIM) در سوریه، جلوگیری کنند.

قیس الخزعلی، رهبر شبه‌نظامیان عراق که از سوی آمریکا به‌عنوان یک تروریست جهانی شناختە شده و از متحدان مهم ایران به‌شمار می‌رود، در تلاش است تا با ارائە سیمایی معتدل بتواند همچنان در صحنە سیاست در عراق باقی بماند. موفقیت جریان او، عصائب اهل الحق، در انتخابات پارلمانی سه‌شنبه می‌تواند گامی دیگر در این مسیر باشد و نفوذ او را در رهبری شیعی و نقش‌آفرینی در تشکیل دولت افزایش دهد. در حالیکە کمتر از سه روز تا برگزاری انتخابات پارلمانی در عراق مانده است، شخصیت‌ها و گروه‌های عراقی وابستە بە جمهوری اسلامی ایران، تلاش دارند تا همزمان با دستیابی بە کرسی‌های پارلمانی، بە دلیل تهدیدهای امریکا و اسرائیل، بە تغییر چهرە و نگاه‌های سیاسی خود دست یازند. در این میان، خبرگزاری رویترز در گزارشی به تلاش قیس خزعلی و گروە عصائب اهل الحق، یکی از گروه‌های نیابتی ایران، برای تغییر چهرە سیاسی خود منتشر کرده است. در گزارش رویترز آمده است که عصائب اهل الحق که در انتخابات ۲۰۲۱ به‌عنوان بخشی از یک ائتلاف نزدیک بە جمهوری اسلامی ایران پنج کرسی را در پارلمان کسب کردە بود، امیدوار است با تغییر ظاهری نگاه‌های سیاسی خود در ظاهر، میزان کرسی‌های این گروە نسبت به دورە قبل افزایش یابد یا دست‌کم کرسی‌های کنونی خود را حفظ کند. قیس خزعلی در آشوب‌های پس از تهاجم آمریکا به عراق بە شهرت رسید. در سال ۲۰۰۷ توسط نیروهای آمریکایی به‌خاطر ایفای نقش در حمله‌ای به یک مقر دولتی در کربلا که در آن پنج سرباز آمریکایی کشته شدند، بازداشت شد و پس از حدود سه سال حبس، در زندان آمریکایی کمپ کراپر، آزاد شد. خزعلی نخست در کنار ارتش المهدی مقتدی صدر علیه نیروهای آمریکایی جنگید اما در ۲۰۰۶ جدا شد و گروه عصائب اهل الحق را تشکیل داد. عصائب اهل الحق عملیات‌های متعددی را علیه نیروهای آمریکایی و عراقی انجام داد و بعدها در نبردها علیه داعش، زمانی که این گروه یک‌سوم عراق را تصرف کردە بود، و نیز در جنگ داخلی سوریه شرکت کرد. مقامات بریتانیایی پیش‌تر اعلام کردە بودند که احتمال می‌دهند عصائب اهل الحق بە رهبری خزعلی در ربودن پیتر مور برنامه‌نویس بریتانیایی دست داشته باشد. خزعلی در سال ۲۰۱۲، متعاقب آزادی از زندان آمریکا، با تعهد به کنار گذاشتن سلاح اعلام کردە بود کە گروه تحت رهبری وی آماده است سلاح‌های خود را کنار گذاشتە و وارد فرایند سیاسی شود. در این بارە، خزعلی به رویترز گفتە بود: مرحله درگیری نظامی میان مقاومت مسلحانە عراق علیە نیروهای اشغالگر پایان یافته است و با یک پیروزی تاریخی برای عراق و یک شکست تاریخی برای آمریکا رقم خوردە است. خزعلی همچنین اعلام کرد گروهش آماده است بقایای پیکر آلن مک‌مِنی‌می نگهبان بریتانیایی را که در سال ۲۰۰۷ به‌همراه چهار نفر دیگر ربوده شده بود، بدون قید و شرط تحویل دهد. اما منتقدان می‌گویند عصائب اهل الحق با وجود اعلام آمادگی برای کنار گذاشتن سلاح، همچنان خشونت‌محور باقی مانده است. در سال ۲۰۲۰ خزعلی گفت دیگر توجیهی برای حضور هزاران نیروی آمریکایی در عراق وجود ندارد، چون داعش شکست خورده است و در صورت باقی‌ماندن نیروهای آمریکایی، این نیروها کارکردی اشغالگرانه خواهند داشت. پارلمان عراق پیش‌تر از پیشنهاد نخست‌وزیر برای پایان‌دادن به حضور نیروهای خارجی حمایت کرده بود. در همان سال، وزارت امور خارجە آمریکا خزعلی را به‌عنوان تروریست جهانی ویژه شناسایی کردە بود. در همین بارە، مایک پمپئو، وزیر امور خارجە وقت آمریکا، اعلام کرده بود کە گروە عصائب اهل الحق و رهبران آن نمایندە نیروی خشونت‌آمیز ایران بودە و از خشونت برای کمک به تلاش‌های ایران در تضعیف حاکمیت عراق استفاده می‌کنند. با این وجود، خزعلی اگرچه فرماندە یک گروە شبه‌نظامی است، در اعتراضات خشونت‌آمیز ضدآمریکایی که علیه عملیات نظامی اسرائیل در جنگ غزه سازمان‌یافته بود، شرکت نکردە و در همکاری با وزارت آموزش عراق برای امضای قراردادی بزرگ با بانک جهانی دخیل بوده است. همچنین این چهرە نزدیک بە جمهوری اسلامی ایران، اتهام مشارکت شبه‌نظامیان وابستە بەخود در کشتارهای فرقه‌ای ۲۰۰۶–۲۰۰۷ را رد کرده و گفته است که توسط دولت عراق به‌خاطر هیچ جرمی تحت تعقیب نیست. گزارش رویترز می‌افزاید تلاش گروه‌های شیعە وابستە بە ایران برای دستیابی بە کرسی‌های پارلمانی، می‌تواند نقش این گروه‌ها را از نیروهای عمدتا مسلح به بازیگران سیاسی تثبیت کردە و نفوذ جناح‌های همسو با ایران را در عرصە سیاسی عراق تقویت نماید. مردم عراق از سیاستمداران و شبه‌نظامیان وابستە بە جمهوری اسلامی ایران دلسرد شده‌اند. از همین رو بسیاری از عراقی‌ها خود را برای انتخاباتی در روز سەشنبە آماده می‌کنند که از نظر آنها تغییر زیادی ایجاد نخواهد کرد. بە رغم آنکە شبه‌نظامیان طرفدار ایران، از زمان حملە آمریکا بە عراق در ۲۰۰۳ خدمات چشمگیری ارائه نکرده‌اند، افرادی مانند خزعلی پس از سرنگونی صدام حسین و دولت سنی‌مذهب او توسط آمریکا، قدرت قابل‌توجهی کسب کرده‌اند.

ایالات متحده آمریکا با اعمال تحریم‌های تازه علیه شبکه‌های مالی مرتبط با حزب‌الله، مرحله‌ای جدید از راهبرد فشار حداکثری خود علیه ایران و نیروهای نیابتی آن را آغاز کرده است. این اقدام، هم‌زمان با هشدار اسرائیل درباره همکاری احتمالی ارتش لبنان با حزب‌الله، نشان‌دهنده تمرکز واشنگتن بر مهار نفوذ منطقه‌ای تهران و تضعیف بازوی نظامی آن در لبنان است. سفارت ایالات متحدە آمریکا در بیروت روز جمعه ٧ نوامبر با انتشار بیانیەای اعلام کرد کە این کشور تحریم‌هایی علیه عوامل مالی که ده‌ها میلیون دلار را از ایران به حزب‌الله منتقل کرده‌اند، اعمال کرده است. بە نقل از بیانیە سفارت آمریکا، این افراد با بازرگانان و صرافی‌ها برای تسهیل نقل و انتقالات مالی در مقیاس بزرگ از ایران و انجام معاملات تجاری مخفیانه برای تأمین مالی فعالیت‌های حزب‌الله همکاری می‌کنند. در این بیانیه آمده است: این اقدام از سیاست کلی دولت ترامپ در اعمال فشار حداکثری بر ایران و نیروهای نیابتی آن، مانند حزب‌الله، همانطور که در یادداشت امنیت ملی شماره ۲ صادر شده در ۴ فوریه شرح داده شده است، پشتیبانی می‌کند. این بیانیه همچنین با اشارە بە تعهد آمریکا نسبت بە حمایت از دولت قانونی لبنان افزوده است کە واشنگتن در پی افشا و مختل کردن تأمین مالی مخفیانه حزب‌الله توسط ایران است . آمریکا همچنین گفته است کە ایران با فعال کردن حزب‌الله، مانع ثبات در لبنان شدە و حاکمیت این کشور را تضعیف کردە است. بیانیە سفارت آمریکا در بیروت صریحا اعلام کرده است کە نمی‌توان به ایران و گروه حزب‌الله اجازه داد به گروگان‌گیری لبنان ادامه دهند، از همین رو با استفاده از تمام ابزارهای موجود تلاش خواهند کرد تا ایران و این گروه تهدیدی برای مردم لبنان یا کل منطقه ایجاد نکند. در پایان بیانیه سفارت آمریکا در بیروت آمده است: «اقدام فعلی طبق فرمان اجرایی (E.O.) ۱۳۲۲۴، با اصلاحاتی که تروریست‌ها و حامیان آنها را هدف قرار می‌دهد، انجام می‌شود.» وزارت امور خارجه آمریکا، حزب‌الله را طبق فرمان اجرایی ۱۳۲۲۴ در ٣١ اکتبر ٢٠٠١ به عنوان یک سازمان تروریستی جهانی ویژه و در ۸اکتبر ١٩٩٧ به عنوان یک سازمان تروریستی خارجی تعیین کردە است. در همین حال، روزنامه یدیعوت آحارانوت چاپ اسرائیل، به نقل از منابع امنیتی این کشور، گزارش دادە بود که سازمان اطلاعات و امنیت اسرائیل تحرکاتی را در رابطە با انتقال سلاح و آموزش‌های میدانی جدید برای حزب‌الله شناسایی کرده است که برخی از این موارد با همکاری ارتش لبنان انجام می‌شود. یک مقام نظامی اسرائیل پیش از این اظهار داشتە بود که اگر ارتش لبنان حزب‌الله را منحل نکند، اسرائیل با حمایت آمریکا به مواضع این گروه در سراسر لبنان، از جمله بیروت، حمله خواهد کرد.