Search this site

اسرائیل و حماس روز چهارشنبه بر سر اجرای مرحله نخست طرح صلح دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور ایالات متحده آمریکا، برای آتش‌بس و تبادل گروگان‌ها در نوار غزه به توافق رسیدند. با وجود استقبال گسترده از این توافق، مخالفت‌ها و نگرانی‌ها در داخل اسرائیل، ایران و برخی کشورهای منطقه نشان می‌دهد که راه صلح در خاورمیانه همچنان پرچالش است. توافق میان دولت اسرائیل و گروە حماس با میانجیگیریهای فشردە بین المللی که پس از ماه‌ها بن‌بست در قاهره و دوحه حاصل شد، شامل آزادی گروگان‌های اسرائیلی، عقب‌نشینی مرحله‌ای نیروهای اسرائیلی از مناطق پرجمعیت غزه و آغاز روند بازسازی این منطقه است. به گزارش منابع آمریکایی و اسرائیلی، مرحله نخست طرح صلح ۲۰ ماده‌ای ترامپ شامل سه محور اصلی است: نخست. توقف کامل عملیات نظامی در غزه برای ۴۵ روز، دوم، آزادی تمام گروگان‌های اسرائیلی در ازای آزادی گروهی از زندانیان فلسطینی، سوم، ورود کاروان‌های کمک‌های بشردوستانه و آغاز بازسازی زیرساخت‌های حیاتی با نظارت سازمان ملل و بانک جهانی. در همین رابطە دونالد ترامپ رئیس جمهور ایالات متحدە مآمریکا در بیانیه‌ای در واشنگتن اعلام کرد که اسرائیل و حماس هر دو نسخه رسمی مرحله نخست را امضا کرده‌اند. او این توافق را نقطه عطفی در تاریخ معاصر خاورمیانه قلمداد کردە و اظهار داشت هدف طرح وی پایان دادن به جنگی است که جهان را به لبه بحران کشانده بود. ترامپ افزود : ما نه فقط برای پایان یک درگیری، بلکه برای بازسازی امید در منطقه تلاش می‌کنیم. مصر، قطر و ترکیه در این مسیر نقشی حیاتی داشته‌اند و آمریکا تا پایان بر اجرای دقیق توافق نظارت خواهد کرد. در لندن، کی‌یر استارمر، نخست‌وزیر بریتانیا، این توافق را لحظه‌ای از آرامش برای گروگان‌ها و غیرنظامیان غزه توصیف کرد و گفت: اکنون مهم‌ترین وظیفه، اجرای بی‌درنگ و کامل مفاد توافق است. جهان چشم‌انتظار احترام دو طرف به تعهدات‌شان است. او از تلاش‌های دیپلماتیک واشنگتن، قاهره و دوحه قدردانی کرد. در پاریس، امانوئل مکرون، رئیس‌جمهور فرانسه گفت که کشورش از این توافق استقبال می‌کند، اما هشدار داد: هیچ آتش‌بسی بدون نقشه‌ای روشن برای تشکیل کشور فلسطین پایدار نخواهد بود. او تأکید کرد پاریس به‌همراه اتحادیه اروپا قصد دارد طرحی تکمیلی برای «ثبات بلندمدت غزه و ایجاد سازوکار بین‌المللی بازسازی ارائه کند. در برلین، فریدریش مرتس، صدراعظم آلمان، با تأکید بر ضرورت توجه به جنبه انسانی جنگ، گفت: این توافق تنها زمانی معنا دارد که به کاهش واقعی رنج غیرنظامیان بینجامد. هیچ پیروزی‌ای ارزش خون کودکان را ندارد. او وعده داد که آلمان بخشی از کمک‌های بازسازی غزه را تأمین خواهد کرد.  همچنین، اورسولا فون در لاین رئیس کمیسیون اروپا نیز در بیانیه‌ای گفت: این توافق باید به آغازی برای صلحی پایدار و تضمین آزادی کامل گروگان‌ها تبدیل شود. او بر لزوم نظارت بین‌المللی برای جلوگیری از نقض آتش‌بس و افزایش کمک‌های انسانی به غزه تأکید کرد .در بیانیه مشترک شورای اتحادیه اروپا نیز آمده است: هیچ راه‌حلی جز راه‌حل دو کشور وجود ندارد و اتحادیه آماده حمایت مالی از مرحله بازسازی غزه است. سخنگوی وزارت خارجه چین نیز اعلام نمود پکن امیدوار است توافق غزه به برقراری آتش‌بس «جامع و پایدار» و کاهش بحران انسانی در این منطقه منجر شود و تأکید کرد چین بر راه‌حل دو کشوری پافشاری می‌کند. مارک کارنی، نخست‌وزیر کانادا نیز با استقبال از این توافق گفت: پس از سال‌ها رنج، صلح اکنون دست‌یافتنی‌تر به نظر می‌رسد. او از همه طرف‌ها خواست مفاد توافق را به‌سرعت اجرا کنند. نارندرا مودی، نخست‌وزیر هند، نیز ابراز امیدواری کرد آزادی گروگان‌ها و افزایش کمک‌های انسانی به مردم غزه آغازگر راهی برای صلح پایدار باشد. همچنین یوشیماسا هایاشی، دبیر کابینه ژاپن، توافق مرحله نخست توافق را گامی مهم برای کاهش تنش‌ها و تحقق راه‌حل دو کشوری خواند و وعده داد که توکیو در بازسازی و بهبود شرایط انسانی غزه مشارکت کند. نقش و واکنش کشورهای منطقه در همین رابطە، وزارت امور خارجه قطر اعلام کرد که تمامی مفاد مرحله نخست نهایی شده و این توافق گامی مهم برای پایان دادن به جنگ و رنج انسانی در غزه است. ماجد الانصاری، سخنگوی وزارت خارجه قطر، در بیانیه‌ای اعلام داشت: نقش قطر در ایجاد کانال‌های ارتباطی میان طرفین حیاتی بوده است و ما از همه بازیگران بین‌المللی می‌خواهیم برای تضمین اجرای کامل توافق همکاری کنند. محمود عباس (ابومازن)، رئیس تشکیلات خودگردان فلسطین نیز گفت: این توافق می‌تواند مقدمه‌ای برای راه‌حل سیاسی باشد که به اشغال پایان دهد و کشور مستقل فلسطین را شکل دهد. او تأکید کرد که تشکیلات خودگردان آماده همکاری برای نظارت بر روند اجرای توافق است. وزارت خارجه عربستان سعودی نیز با استقبال از آغاز احتمالی آتش‌بس در غزه ابراز امیدواری کرد این گام به کاهش رنج انسانی مردم فلسطین، خروج کامل نیروهای اسرائیلی، بازگشت ثبات و آغاز روندی برای تحقق صلحی عادلانه بر پایه راه‌حل دو کشوری و تشکیل دولت مستقل فلسطین در مرزهای ۱۹۶۷ منجر شود. رجب طیب اردوغان، رئیس‌جمهور ترکیه نیز، با لحنی مثبت اما محتاطانه گفت: خوشحالم که مذاکرات با مشارکت ترکیه به این توافق منجر شد. آنکارا اجرای آن را از نزدیک دنبال می‌کند و آماده است میزبان گفت‌وگوهای مرحله بعد باشد. واکنش تهران و تندروهای ایرانی در ایران، واکنش‌ها نسبت بە تفاهم اسرائیل_حماس عمدتاً انتقادی بود. احمد آریایی‌نژاد، نماینده ملایر در مجلس شورای اسلامی، گفت : طرح صلح آمریکا به نتیجه نخواهد رسید و درگیری‌ها میان ایران و اسرائیل پایان نخواهد یافت. حتی اگر جنگ متوقف شود، صلحی پایدار در منطقه وجود ندارد. او افزود که هدف طرح ترامپ کاهش موقت فشارها بر اسرائیل و متحدان غربی‌اش است و این طرح «به واقعیت‌های مقاومت در منطقه بی‌اعتناست. شکاف در کابینه اسرائیل در اسرائیل، واکنش‌ها نبست بە این توافق دوگانه بودەاند. در حالی‌که بنیامین نتانیاهو، نخست‌وزیر اسرائیل، این توافق را پیروزی دیپلماسی در کنار قدرت بازدارندگی نظامی توصیف کرد، بزلل اسموتریچ، وزیر دارایی و رهبر حزب صهیونیسم دینی، با آن مخالفت کرد. او در مراسم امضای توافق گفت: احساسات متناقضی داریم؛ از یک سو از بازگشت گروگان‌ها خوشحالیم، از سوی دیگر از پیامدهای آزادی زندانیان و تربیت نسل بعدی ترور نگرانیم. ما نمی‌توانیم به جشن‌های کوته‌بینانه بپیوندیم. بر اساس قانون اسرائیل، اجرای توافق باید به تصویب کنست (پارلمان) برسد. رأی‌گیری اضطراری در دو روز آینده برگزار خواهد شد. در این بارە، رسانه‌های اسرائیلی گزارش داده‌اند که نتانیاهو در حال گفت‌وگو با مخالفان راست‌گرای افراطی است تا از فروپاشی کابینه ائتلافی خود جلوگیری کند. هشدار سازمان ملل آنتونیو گوترش، دبیرکل سازمان ملل متحد، در واکنش به توافق گفت: این گامی امیدبخش اما شکننده است. او هشدار داد که بدون نظارت بین‌المللی و پایبندی جدی دو طرف، خطر فروپاشی آن بسیار بالاست. گوترش در عین حال گفت که سازمان ملل آماده است در مرحله بازسازی و نظارت بر آتش‌بس نقش فعال‌تری ایفا کند. تحلیل‌گران بر این باورند که این توافق بیش از آنکه پایان جنگ باشد، آغاز مرحله‌ای دشوار از دیپلماسی است که در آن اعتمادسازی، مهار نیروهای تندرو و تأمین کمک‌های انسانی سرنوشت آینده غزه و شاید کل منطقه را رقم خواهد زد. موفقیت یا شکست این توافق، به گفته ناظران، آزمونی است برای اراده واقعی طرف‌ها در پایان دادن به چرخه خشونت خاورمیانه.

شیلان سقزی   در تاریخ ملت‌ها، برخی نقاط تاریخی به‌جای آن‌که به نقطه عطفی در مسیر شکل‌گیری هویت و قدرت سیاسی تبدیل شوند، به‌واسطه فشارهای سیاسی، غفلت نخبگان و فقدان استراتژی تاریخی به حاشیه رانده یا به فراموشی سپرده می‌شوند. تجربه جمهوری سرخ کُردستان در قفقاز (١٩٢٣–١٩٢٩) یکی از نخستین اشکال تجربه خودمختاری اداری کُردی یا با ملاحظاتی، حاکمیت خودمختار کُردی در جهان مدرن بود که نه‌تنها می‌توانست به الگویی راهبردی برای جنبش‌های کُردی در سرتاسر خاورمیانه تبدیل شود، بلکه فرصت نادری برای پیوند میان هویت، حاکمیت و نهادسازی مدرن برای کُردها در دل یکی از قدرت‌های بزرگ آن زمان یعنی اتحاد جماهیر شوروی بود. تجربه جمهوری سرخ کُردستان در قفقاز (١٩٢٣–١٩٢٩) به‌ دلیل بی‌توجهی جنبش‌های کُردی، بی‌ثباتی ساختاری در بلوک شوروی یا دقیق‌تر سیاست‌های امنیتی استالینی شوروی، کوچ اجباری کُردها و فقدان حافظه‌ی سیاسی فعال در میان خود کُردها، به تدریج از صفحه‌ی سیاست کمرنگ و تنها در آرشیوها باقی ماندە است. این فراموشی جدا از نقش هژمونی سرکوب‌گر و سیستماتیک دولتی اتحاد جماهیر شوروی، نشان‌گر گسست‌های عمیق در حافظه تاریخی کُردهاست که با روایت‌های ناقص و اسطوره‌ زده از تاریخ، مانع از تولید الگوهای موفق و تجربه‌اندوزی جمعی می‌شود، اما جنبش‌های معاصر کُردی با بازخوانی انتقادی این تجربه می‌توانند آن را به بخشی از گفتمان راهبردی امروز بدل کنند و حافظه عمومی را نسبت به جمهوری فراموش‌شده، زنده و آن را به سرمایه‌ای نمادین و سیاسی تبدیل کنند. بی‌تردید جنبش کُردی بدون احیای این حافظەی جمعی، همچنان در دور باطل آغازهای بی‌پایان گرفتار خواهد ماند. دور باطلی کە بە مثابە یک نخ نمادین برای مواجهه‌ی پویا و انتقادی با تاریخ، از جمهوری سرخ کُردستان در لاچین تا انقلاب هنوز در جریانِ روژآوا و جنبش مبارزاتی ژن، ژیان، ئازادی به عنوان وارث جمهوری کُردستان در روژهلات عمل می کند.   کُردها در قفقاز: از خودمختاری تا حاشیه‌نشینی‌ سیاسی دورە پیش از انقلاب اکتبر روسیە حضور و نقش کُردهای قفقاز در سه دوره‌ی تاریخی پیشاسوسیالیستی، دوران اتحاد جماهیر شوروی و دوران پساشوروی، نمایانگر تعاملات پیچیده سیاسی، فرهنگی و جمعیتی است. کُردها از دیرباز در مناطق مرزی بین آناتولی شرقی، قفقاز جنوبی و شمال بین‌النهرین ساکن بودند و در قرون ١٨ و ١٩ میلادی، بنابه دلایل امنیتی، کوچ اجباری و یا مهاجرت اقتصادی و نظامی، توسط دولت عثمانی یا روسیه تزاری به قفقاز جنوبی انتقال داده شدند. متعاقب آن، روستاها و سکونت‌گاه‌های کُردی در مناطقی چون لاچین، زنگزور، قره‌باغ، نخجوان و بخش‌هایی از ارمنستان شرقی شکل گرفتند. ایزدی‌ها نیز که بخشی از جامعه کُرد بە شمار می روند، عمدتاً در پی فشارهای مذهبی امپراتوری عثمانی در این دوران، مهاجرت‌های قابل‌توجهی به قفقاز داشتند. در نظام امپراتوری روسیه تزاری، هویت کُردی از لحاظ سیاسی نهادینه نشده بود و عمدتاً در قالب طایفه، دین (اسلام سنی یا ایزدی) و زبان کُردی باقی مانده بود. هیچگونە ساختار سیاسی مستقلی در دوره‌ی پیشا سوسیالیستی برای کُردها در قفقاز وجود نداشت.  البته این گفتە درست است که نهاد سیاسی مستقلی وجود نداشت اما نباید جایگاه رهبران محلی، خان‌ها و شیوخ، یعنی «دین و طایفه»، را مطمح نظر قرار نداد کە در فقدان دولت-ملت، با نقش نیمه‌خودمختار خودساختارهایی برای خودسازماندهی و بقا بودند. کُردهای ایزدی‌ در مواردی از حمایت نسبی روسیه تزاری بهره‌مند بودند(حمایت ابزاری و فشارهای همزمان)، چراکه به‌عنوان «کُرد غیرمسلمان» دسته‌بندی می‌شدند و اهداف سیاسی روس‌ها را در تضعیف نفوذ عثمانی‌ها تأمین می‌کردند، اما نقش سازمان‌یافته و رسمی در سیاست منطقه‌ای نداشتند. در این دوره، هیچ نهاد آموزشی، مدرسه یا رسانه‌ی فعالیبه زبان کُردی در قفقاز جنوبی (ارمنستان کنونی) وجود نداشت. زبان کُردی، در صورت استفاده، بیشتر در فضاهای غیررسمی و شفاهی مانند داستان‌سرایی، دین و شعر به‌کار می‌رفت. سواد عمومی پایین، نبود خط رسمی و نبود نهادهای فرهنگی، از عوامل تضعیف خودآگاهی جمعی کُردها بودند. با این حال، شواهدی نیز از فعالیت‌های غیررسمی فرهنگی و کلا‌س‌های کُردی در ایروان و تفلیس بین ١٩١٨ –١٩١٩ وجوددارد. در واقع، برای کُردهای قفقاز دوره پیشاسوسیالیستی دوره‌ای از حاشیه‌نشینی سیاسی، استعمار تزاری، مهندسی جمعیت، پراکندگی اجتماعی و حذف تدریجی از معادلات قدرت بود. نه دولت روسیه تزاری تمایلی به شناسایی هویت کُردی داشت و نه خود کُردها به‌دلایل مذهبی، زبانی و طایفه‌ای توانسته بودند انسجامی برای مطالبه‌گری سیاسی شکل دهند. اما مهاجرت شماری از کُردهای تحصیل‌کرده به باکو و تفلیس و تماس با سوسیالیست‌ها و بلشویک‌ها در این دوره، زمینه‌ای را برای شکل‌گیری نخستین اینتلیجنتسیای کُرد در قفقاز که بعدها در دوره شوروی، با پشتیبانی ایدئولوژیک کمونیسم، به تأسیس جمهوری سرخ کُردستان و نشر روزنامه‌هایی انجامید، مهیا نمود. این نخبگان در واقع محصول تماس‌های میان‌فرهنگی در شهرهای قفقاز بودند، نه زاییده مستقیم جامعه سنتی کُردی. یکی از نمونه‌هایی که در این بستر اجتماعی-فرهنگی رشد کرد، «عرب شَمو» است که بعدها نخستین رمان‌نویس کُرد در شوروی شد.   دوره دوم: دوره‌ی شوروی (١٩٢٠–١٩٩١) با فروپاشی امپراتوری روسیه و استقرار حکومت بلشویکی، فضای ژئوپلیتیکی قفقاز دچار دگرگونی شد. در این میان، کُردها که پیش‌تر در حاشیه نظم تزاری قرار داشتند، ناگهان وارد مرحله‌ای از شهروندی فرهنگی در چارچوب سیاست‌های جدید شوروی شدند. اتحاد جماهیر شوروی در دهه‌های نخست خود، به‌ویژه در دهه ١٩٢٠، سیاستی موسوم به کورنیزاتسیا (بومی‌سازی) را در پیش گرفت، همین امر شرایطی را برای کُردهای ارمنستان به وجود آورد تا برخلاف وضعیت‌شان در دوره‌ی روسیه تزاری، به فرصتی بی‌سابقه برای بازنمایی هویتی خود دست یابند. بیش از پنجاه مدرسه کُردی در ارمنستان دایر شد، روزنامه «روژی کورد» (روز کُرد) در اواخر دهه ٢٠ آغاز به انتشار کرد و مهم‌تر از همه، روزنامه‌ی «ریا تا‌زه» (راه نو) به زبان کُردی کورمانجی که از سال ١٩٣٠ تاکنون (٢٠٢٥ ) علی‌رغم چند وقفه کوتاه همچنان منتشر می‌شود. این روزنامه‌ از ستون‌های اصلی توسعه زبان و هویت فرهنگی کُردی بوده است. رادیوی کُردی ایروان نیز یکی از مهم‌ترین رسانه‌های صوتی جهان کُردی شد و نقش مهمی را در گسترش زبان و ادبیات کُردی ایفا کرد. شوروی در این دوران، اجازه تأسیس نهادهای فرهنگی مستقل در چارچوب سیاست‌های حزب کمونیست را می‌داد: در ١٩٣٢ «اتحادیه نویسندگان کُرد» در ارمنستان شکل گرفت، اولین تئاتر دولتی کُردی در روستای آلاگیاز راه‌اندازی شد، نخستین رمان کُردی نیز در سال ١٩٣٥ منتشر شد که گامی تاریخی در ادبیات مکتوب کُردی به شمار می‌رود. در این دوره شخصیت‌های برجسته‌ای چون «رومن آمویان، امین اودال، عرب شامیلوف، فریک پولاد بکف، کایرام سلویان و جلیله جلیل» پایه‌های زبان نوشتاری کُردی را در قالب الفبای سیریلیک بنیاد گذاشتند، اما این دوره شکوفایی در ١٩٣٧ با ظهور استالینیسم و پاکسازی‌های بزرگ متعاقب آن متوقف شد. به بهانه‌های امنیتی صدها تن از کُردهای ارمنستان، آذربایجان و گرجستان به قزاقستان، سیبری، ازبکستان و دیگر مناطق آسیای میانه تبعید و فعالیت‌های فرهنگی کُردی تعطیل شد. اما پس از مرگ استالین در ١٩٥٣ و آغاز دوره خروشچف، برخی فعالیت‌های کُردی دوباره جان گرفت، اما دیگر آن شور و سازمان‌یافتگی دهه ١٩٣٠ را نداشت. این دوره دوگانه‌ترین دوره‌ در تاریخ کُردهای قفقاز بود؛ از یک‌سو فرصت طلایی برای آموزش، نشر، رسانه و ادبیات که هیچ‌گاه در دوره‌های پیش از آن تجربه نشده بود، مهیا شد و از سوی دیگر سرکوب سیستماتیک، تبعیدهای اجباری و حذف فیزیکی یا نمادین نخبگان کُرد ادامە یافت. دوگانگی و تناقض این دوران از واقعیتی پیچیده سرچشمه می‌گیرد. سیاست کورنیزاتسیا اگرچه در ظاهر به نفع اقلیت‌ها بود، اما در عمل ابزاری بود برای کنترل و همگون‌سازی فرهنگی به‌نفع هژمونی روسی. این سیاست‌ها در راستای تقویت قدرت مرکزی و کاهش تهدیدات اتنیکی ،به‌ویژه در زمینه‌های زبان، آموزش و رسانه به‌کار گرفته شدند. بنابراین، اشاره به شکوفایی مقطعی فعالیت‌های کُردی به معنای انکار و نادیده‌انگاری اهداف پنهان و پیامدهای اتنیکی سیاست‌ کورنیزاتسیا نیست.     دوره سوم: دوران پساشوروی ١٩٩١ - ٢٠٢٥ فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی در سال ١٩٩١، نه تنها پایان یک نظم سیاسی-ایدئولوژیک در مقیاس جهانی بود، بلکه آغاز دوره‌ای از بی‌ثباتی ساختاری در جمهوری‌های تازه‌ استقلال‌ یافته مانند ارمنستان نیز بود. برای کُردها، این مرحله نه تنها به معنای فروپاشی نظام حمایتی شوروی و پایان سیاست‌های دوگانه بومی‌سازی بود، بلکه هم‌زمان با شکل‌گیری دولت- ملت‌های جدید، آن‌ها در موقعیتی حاشیه‌ای، ناامن و سرگردان قرار گرفتند. از دهه‌ی ١٩٩٠ به بعد، مشخصا از اواخر دهه ٨٠ تا اوایل ٢٠٠٠، در پی تشدید تنش‌های اتنیکی و جنگ اول قره‌باغ، بخش قابل‌توجهی از جمعیت کُرد ارمنستان تحت فشارهای اجتماعی، سیاسی و امنیتی، مجبور به مهاجرت به روسیه، آذربایجان و آسیای مرکزی شدند. از سوی دیگر، بخش عمدتاً ایزدی جامعه کُردی که پیوندهای مذهبی و فرهنگی محکم‌تری با اکثریت ارمنی داشتند، در ارمنستان باقی ماندند و در جنگ قره‌باغ در کنار نیروهای ارمنی جنگیدند. اکنون کُردهای باقی‌مانده در ارمنستان، در استان آراگاتسوتن، اطراف روستاهای آلاگیاز، آرماویر، آرارات، تالین، آپاران، کوتایک و حتی برخی در خود ایروان و مناطق کوهستانی الگزه زندگی می‌کنند. اما برخلاف دوره شوروی که تمرکز جمعیتی و نهادی بالایی داشتند، اکنون با پراکندگی، عدم انسجام سازمانی و نبود سیاست فرهنگی روشن مواجه‌اند. امروزه، کُردها در ایروان در مجامع‌ عمومی و سازمان‌هایی چون شورای خلق کُرد ارمنستان، کمیته کُردستان ١٩٩٠، شورای روشنفکران کُرد، شورای دوستی ارمنی- کُردی، اتحادیه ملی ایزدی‌ها و جنبش کُرد زنان آزاد ارمنستان نمایندگی و ریاست مشترک دارند. همچنین علاوه بر فعالیت روزنامه تاریخی «ریا تازه» (راه نو)، ماهنامه فرهنگی - اجتماعی زاگرس نیز از سال ٢٠٠٨ به دو زبان کُردی و ارمنی آغاز به کار کرده و تا کنون حدود 300 شماره آن چاپ شده است. کانال تلویزیونی چرا تی‌وی، نیز که در حوزه‌های تاریخی، مذهبی و فولکلور برای همه‌ی ایزدیان جهان برنامه پخش می‌کند، در ارمنستان فعالیت دارد. از سال ٢٠٢٤ در انستیتوی مطالعات شرق‌شناسی دانشگاه دولتی ایروان رشته‌ی کُردشناسی به سرپرستی «لیانا مهویان» به دو زبان ارمنی و کُردی تدریس می‌شود. این مقطع تاریخی با وجود ظاهر آماری مناسب ولی مرحله‌ای تازه از حاشیه‌نشینی سیستماتیک کُردهای ارمنستان همراە است. سیاست‌های ناسیونالیستی، محدودیت‌های ساختاری، مهاجرت به علت فشارهای اقتصادی-اجتماعی، سرکوب هویتی و ادغام ایزدی‌ها در جامعه‌ی ارمنی‌ که بیشتر با ماهیت انقیاد فرهنگی و نه همزیستی واقعی انجام می‌گیرد، ویترین این دوره هستند. باید اذعان کرد که نمادهای فرهنگی پیش‌گفته بیش از آن‌که قدرتی واقعی برای مقابله با هژمونی دولتی و شکل‌دهی سیاست مستقل باشند، نوعی تسکین نمادین برای فقدان انسجام نهادی و نبود امکان واقعی بازسازی زبان و هویت کُردی هستند.   از جمهوری سرخ تا عقب‌گرد تاریخی در ارمنستان از دهه ١٩٩٠ به‌ بعد، با تصویب قانون اساسی جدید ساختار سیاسی این کشور به سمت نظامی پارلمان‌ محور با ترکیب چند اتنیکی پیش رفتە است. در این چارچوب برای برخی اقلیت‌ها از جمله روس‌، آشوری‌، یهودی‌ و کُرد سهمیه‌هایی در پارلمان در نظر گرفته شدە است. بر اساس قانون جدید انتخابات دو کرسی پارلمان ارمنستان به کُردها و ایزدیان، تحت عنوان اقلیت مذهبی ایزدی ،تعلق گرفت که از ٢٠١٧ تا ٢٠٢٥، کنیاز حسنوف (کیناس حمید)، به‌عنوان نماینده‌ی کُردهای ایزدی و در ٢٠١٧ روستم ماخمودیان و از ٢٠١٨ تا ٢٠٢٥ روستم باکویان به‌عنوان نماینده‌ی ایزدیان وارد پارلمان ملی ارمنستان شدند. به دلیل وضعیت اضطراری جنگ قرباغ حضور این افراد در پارلمان تمدید شد و قرار است در نیمه دوم ٢٠٢٥ انتخابات جدید پارلمانی برگزار شود. سوالی که در اینجا مطرح می‌شود این است که سهمیه‌بندی مبتنی بر جداسازی ایزدی از کُرد حاصل کدام سیاست‌گذاری یا انتخاب هویتی است؟ آیا سیاست‌های تفکیک نمایندگی ایزدی‌ها از کُردها، بازتابی از مهندسی هویتی و مدیریت اقلیت‌هاست یا نوعی بازسازی هویتی دولتی در راستای تضعیف صدای سیاسی کُرده بە شمار می رودا؟ در این میان، تا چه اندازه می‌توان گروه‌های سیاسی کُرد و نخبگان مذهبی ایزدی را مسئول بازتولید این شکاف هویتی و بی‌عملی در برابر آن دانست؟ می‌توان گفت تفکیک ساختاری ایزدی از کُرد، نتیجه‌ی هم‌پوشانی سه عامل دولت‌سازی اتنیکی ارمنستان، گفتمان خودایزدی‌پنداری و ضعف سازماندهی کُردها ست، یعنی نه تنها دولت بلکه خود جامعه ایزدی نیز با پذیرش و پیگیری این تمایز، آن را نهادینه کرده‌اند. در پی هویت‌سازی اتنیکی و تنظیمات سیاسی، دولت ارمنستان ترجیح داده است ایزدی‌ها را به‌ عنوان گروهی متمایز به‌رسمیت بشناسد که هم از نظر جمعیتی بزرگ‌تر هستند و هم تمایل به فاصله‌گذاری با هویت کُردی دارند. این سیاست به‌نوعی کنترل‌پذیری بیشتری برای دولت ایجاد می‌کند و اختلافات درون‌گروهی را به نفع ساختار قدرت به‌کار می‌گیرد. از سوی دیگر بخش قابل توجهی از رهبران ایزدی در ارمنستان، به دلایل تاریخی، مذهبی و اجتماعی، خود را مجزا از ملت کُرد قلمداد کردە و این تمایز را در عرصه سیاسی دنبال و در پارلمان، رسانه و نظام آموزشی بر هویت متمایز ایزدی تأکید دارند.  این نگاه در میان برخی از ایزدیان شنگال پیش از حمله داعش، شبیه به نگاه متمایز بخشی از جامعه یارسان از پیکره کُردستان یا ترجیح هویت دینی بر هویت کُردستانی خود می باشد. به عبارت دیگر، اقدام به تفکیک ساختاری ایزدی از کُرد در قانون‌گذاری رسمی ارمنستان، بیش از آنکه نشانه‌ای از بازشناسی هویت کُردی به‌صورت کلی باشد، بازتاب‌دهنده‌ی تقسیم‌بندی نهادی میان کُرد و ایزدی و نوعی بازتعریف کنترل‌شده و غیرسیاسی از هویت کُردی است. این روند عملاً به استحاله‌ی تدریجی صدای کُردی در عرصه عمومی و به تقویت گفتمان تک‌هویتی منجر شدە است که در آن کُردها نه به‌عنوان یک سوژه‌ سیاسی، بلکه به‌مثابه اقلیت مذهبی-فرهنگیِ منفعل و بی‌صدا تعریف می‌شوند. در غیاب بازتعریف راهبردی از سوی نخبگان کُرد و روشنفکران جامعه و در نتیجه‌ی وابستگی سیاسی به پایتخت و نبود انسجام هویتی میان کُردها و ایزدی‌ها، نوعی خنثی‌سازی تدریجی یک هویت جمعی بە چشم می خورد. هویتی که روزگاری در رادیوی ایروان به زبان کُردی طنین می‌انداخت، امروزه در بهترین حالت به مراسم آیینی و  مناسک سنتی مذهبی محدود شده است. در نهایت، آن‌چه برای کردها در ارمنستان باقی مانده است نه یک موقعیت سیاسی تثبیت‌شده، بلکه وضعیتی حاشیه‌ای و بلاتکلیف است. از سوی دیگر، با پررنگ‌شدن هویت ملی‌گرایانه ارمنی به‌ویژه پس از بحران قره‌باغ، نوعی انسجام هویتی مبتنی بر اتنیسیتی ارمنی در ساختار سیاسی و اجتماعی ارمنستان شکل گرفت که به‌طور مستقیم و غیرمستقیم به حاشیه‌راندن کُردها را در پی داشت. در چنین فضایی، اولویت دولت و گفتمان عمومی بر حفظ امنیت ملی، یکپارچگی سرزمینی و بازتولید گفتمان ارمنی بودن متمرکز شد. در نتیجه، مشارکت سیاسی کُردها که پیش‌تر در دوران شوروی از جایگاه نسبتا فعال‌تری برخوردار بودند، رو به افول گذاشت و سهم کُردها در نهادهای دولتی کاهش یافت، نهادهای فرهنگی‌شان تقلیل یافتە و حضور مؤثر آنان در سیاست‌گذاری‌ها و رسانه‌ها تعضیف یا بە طور کلی کنار گذاشته شدند.   اتحاد فرهنگی یا پراکندگی سیاسی؟ تا کنون نهادهایی مانند شورای روشنفکران کُرد، کمیته کُردستان، شورای دوستی ارمنی- کُرد، اتحاد ملی ایزدی‌ها و بخش نویسندگان کُرد، در بافت سیاسی و اجتماعی ارمنستان پساشوروی نقش‌هایی محدود اما معنادار داشته‌اند. این نهادها بیشتر در پاسخ به نیاز به بازنمایی هویتی، فرهنگی و گاه سیاسی اقلیت کُرد و ایزدی در فضایی اتنیکی_ملی‌گرایانه شکل گرفتند. اغلب این نهادها به‌صورت نیمه‌ مستقل تأسیس شده‌اند، اما بدون حمایت ساختاری مستمر از سوی دولت ارمنستان یا احزاب بزرگ سیاسی عمل کرده‌اند و در برخی موارد، حمایت‌هایی از سوی نهادهای اروپایی یا سازمان‌های بین‌المللی فرهنگی (مانند یونسکو یا بنیادهای آلمانی) در قالب پروژه‌های محدود دریافت کرده‌اند. نهادهایی مانند اتحاد ملی ایزدی‌ها بیشتر به جامعه ایزدی نزدیک‌اند و در ارتباط با رهبران مذهبی و شبکه‌های فراملی ایزدی فعالیت می‌کنند. شورای روشنفکران کُرد بیشتر محملی برای فعالیت‌های فرهنگی، پاسداشت زبان و بحث‌های هویتی است. این شورا تلاش کرده است با تولید محتوا، انتشار مقاله و برگزاری نشست‌ها، فضایی برای بازاندیشی در مسائل هویتی کُردها ایجاد کند و کمیته کُردستان که گاه کارکردی مشابه انجمن فرهنگی دارد، در زمینه آموزش زبان، چاپ کتاب و بزرگداشت مناسبت‌های تاریخی_ فرهنگی کُردی فعال است. شورای دوستی ارمنی- کُرد، مأموریت نمادین داشتە و تلاش می‌کند تعامل فرهنگی و تاریخی میان دو ملت را تقویت کند. این شورا عمدتاً در فضای دیپلماسی عمومی و در چارچوب رسمی عمل می‌کند و وابسته به دولت تلقی نمی‌شود، اما سعی در نزدیکی به نهادهای حکومتی دارد. این نهادها اگرچه توانسته‌اند در حفظ هویت فرهنگی و زبانی سهمی محدود ایفا کنند، اما نقش سیاسی ساختاری یا تأثیرگذاری بر سیاستگذاری‌های کلان نداشته‌اند. در واقع تشتت میان نخبگان ایزدی و کُرد و نیز فقدان حمایت دولتی و ضعف مالی، از عوامل اصلی کاهش نفوذ و تأثیر این نهادهاست و بیشتر فعالیت‌ها در سطح نمادین، فرهنگی و مناسباتی باقی مانده و از توان بسیج سیاسی برخوردار نبوده‌اند، زیرا برآمده از تلاش روشنفکران، فعالان فرهنگی و گاه حمایت‌های محدود بین‌المللی بوده‌اند، نه حاصل ابتکار دولت ارمنستان یا حمایت ساختاری احزاب. در نتیجه، کارکردهایشان بیشتر فرهنگی و هویتی با تأثیرگذاری محدود سیاسی بوده است. ناپایداری مالی، نبود انسجام سیاسی درون جامعه کُردهای ایزدی و سیاست رسمی هویت‌سازی دولت ارمنستان، نقش این نهادها را به سطحی نمادین و غیربحران‌زا محدود کرده است.   سکوت سیاسی در سایه حمایت مذهبی این‌که بخشی از ایزدی‌ها خود را جدا از کُردها تعریف می‌کنند یا هویت دینی را بر هویت کُردی ارجح می‌دانند، موضوعی پیچیده و چندلایه ا‌ست که ریشه در تحولات تاریخی، پروژه‌های سیاسی معاصر و بازنمایی‌های رسانه‌ای متأخر دارد. از نظر تاریخی و تبارشناسی، ایزدی‌ها بخشی از جامعه کُردی هستند، در متون تاریخی عثمانی، صفوی و حتی متأخرتر، ایزدی‌ها به‌عنوان فرقه‌ای مذهبی در درون جامعه کُردی شناخته می‌شدند، اما به‌دلیل ده‌ها حمله و نسل‌کشی از سوی امپراتوری عثمانی و بعدها توسط برخی نیروهای اسلامی افراطی، ایزدی‌ها نوعی احساس طردشدگی از بدنه‌ی تاریخی کُردی پیدا کردند. در حافظه‌ی جمعی ایزدی‌ها، قتل‌عام‌های مذهبی با عنوان «فَرمان» ثبت شده‌اند (فرمان ٧٤ و حمله داعش در ٢٠١٤ از جمله شدیدترین آن‌هاست). در دوران معاصر پس از فاجعه‌ی ٢٠١٤ ، برخی از نیروهای ایزدی در شنگال و ارمنستان هویت ایزدی را مستقل از کُردی بازتعریف کرده‌اند که معمولاً در تقابل با احزاب سیاسی کُردی، به‌ویژه حزب دموکرات کُردستان عراق (پارتی) شکل گرفته است. دلیل این امر، احساس خیانت یا بی‌تفاوتی حزب مذکور در لحظات بحرانی مانند عقب‌نشینی پیشمرگه‌ها در شنگال هنگام حمله داعش است. دولت ارمنستان نیز پس از استقلال، مانند بسیاری از دولت‌های پسا شوروی، در چارچوب ملی‌گرایی ارمنی- مسیحی ارتدوکس به ملت‌سازی پرداخت. در این فرآیند، با اقلیت‌ها نه بر اساس حقوق اتنیکی- ملی، بلکه عمدتاً بر مبنای حقوق مذهبی- فرهنگی آن‌ها تعامل شد، یعنی ایزدیان به عنوان اقلیت دینی به رسمیت شناخته شدند و نه بخشی از ملت کُرد. در نتیجه معابد ایزدی در استان آرماویر نزدیک ایروان ساخته شد، برنامه‌های مذهبی ایزدی از تلویزیون پخش شد، حتی روز ملی ایزدیان تصویب شد، اما هیچ سازوکار مستقلی برای نمایندگی سیاسی ملت کُرد در ساختارهای رسمی گنجانده نشد. از سوی دیگر، انتخاب خود ایزدی‌ها یا نخبگان‌شان تأکید بر تمایز دینی برای بقا بودە است، یعنی بخش قابل توجهی از نخبگان ایزدی هویت دینی را بر هویت اتنیکی- ملی ترجیح دادند. دلایل آن نیز ترس از هم‌هویت شدن با جنبش‌های کُردی در باکور، باشور، روژآوا و روژهلات بود که ممکن بود باعث بدبینی دولت ارمنستان شود. بنابراین، هم سیاست هویتی دولت ارمنستان و هم مصلحت‌گرایی مذهبی- هویتی بخشی از جامعه ایزدی باعث شد که تمایز ایزدی_کُردی برجسته شود و مطالبات سیاسی اتنیکی به حاشیه برود. در سوریه و عراق نیز، رژیم اسد و دولت مرکزی عراق گاه از تمایز ایزدی_کُرد برای تضعیف پروژه‌های خودمختاری کُردی استفاده می‌کردند و حتی برخی رسانه‌های عربی، ترکی و حتی فارسی‌زبان، برای تفرقه‌افکنی در جنبش کُردی این تمایز را برجسته می‌کردند. در مقابل، رسانه‌ها و نهادهای کُردی نیز با نادیده‌گرفتن حساسیت‌های مذهبی ایزدی‌ها و تعمیم‌ هویت کُردی بر همه، به سوءتفاهم‌ها دامن زدند، اما واقعیت این است که بخش بزرگی از ایزدی‌ها هنوز خود را بخشی از ملت کُرد می‌دانند. در شنگال، ایزدی‌هایی که با حزب کارگران کُردستان (پ‌ک‌ک) و یگان‌های مدافع خلق(ی‌پ‌گ) همکاری دارند، خود را ایزدی- کُرد معرفی می‌کنند. درنهایت این‌که همه‌ی ایزدی‌ها خود را جدا از جامعه‌ی کُردی می‌دانند، اغراق‌آمیز و محصول رسانه‌سازی‌های مغرضانه دولت‌های حاکم بر بخش‌های جداافتاده کُردستان است.   شنگال و ایروان: آیینه تمام‌نمای هویت ایزدی در قرن بیست و یکم دو جامعه ایزدی‌های ارمنستان و شنگال (سنجار) در اقلیم کُردستان در دو بافت جغرافیایی و سیاسی متفاوت قرار گرفتەاند، اما می‌توان شباهت‌های سیاسی، ایدئولوژیک و ارتباطی میان آنها را در تاریخ مشترک دینی و روایت‌های قربانی‌بودن و یا سیاست‌های متمایزسازی مذهبی- سیاسی و نیز وابستگی به بازیگران فراملی و تعارضات درون‌گروهی مشاهده کرد. هر دو بر اساس خاطره‌ تاریخی مشترک از نسل‌کشی‌ها (فَرمان ٧٤ و حمله داعش ٢٠١٤ ) به انسجام هویتی دست یافته‌اند و حافظه تاریخی قربانی‌بودن در هر دو باعث نوعی تمایل به جدایی‌ از کُردها شده است. در شنگال، پس از نسل‌کشی ٢٠١٤ داعش، برخی رهبران ایزدی با حمایت حزب کارگران کردستان سعی در ایجاد یک ساختار مستقل خودگردان ایزدی داشته‌اند، در ارمنستان هم برخی از رهبران ایزدی با بهره‌گیری از حمایت دولت، بر تمایز خود تأکید کرده‌اند و در انتخابات نیز از سهمیه خاص ایزدیان استفاده کرده‌اند. در شنگال، ایزدی‌ها به بازیگرانی چون حزب کارگران کردستان و یگان‌های مدافع خلق و تا حدودی بە دولت عراق و اقلیم کُردستان وابسته‌اند، اما در ارمنستان، گرچه کمتر، برخی نهادهای ایزدی در اروپا، روسیه و سازمان‌های بین‌المللی در دفاع از حقوق آنان فعال هستند. در هر دو جامعه، دوگانه‌هایی چون ایزدی_کُرد، مذهبی_قوم‌گرا و محافظه‌کار_چپ‌گرا به شکاف‌های سیاسی درونی منجر شده‌اند. در ارمنستان، روشنفکران کُرد معتقدند که تفکیک ایزدی_کُرد اقدامی سیاسی و ساختگی است و باید یک سهمیه‌ی مشترک برای کُرد در نظر گرفته شود. اما دولت تمایل دارد اقلیت‌ها را گروه‌هایی مذهبی و فرهنگی نشان دهد نه سیاسی و اتنیکی. از سوی دیگر، بخشی از جامعه ایزدی نیز مصلحت‌گرایانه، تمایز دینی را ترجیح داده‌اند. در نتیجه، سهمیه جداگانه برای ایزدی‌ها پیامد همین دوگانگی است.   ایزدی‌ستیزی؛ زخم پنهان در جامعه کُردی نفوذ و گسترش اسلام‌گرایی افراطی سنی به‌ویژه در قالب سلفی‌گری، وهابیت و طریقت‌های محافظه‌کارانه در بخش‌هایی از کُردستان، نقشی مهم و تاریخی در تشدید شکاف میان ایزدی‌ها و جامعه کُردی ایفا کرده است. از قرون گذشته، ایزدی‌ها به‌دلیل باورها و مناسک متفاوت مذهبی، در جوامع مسلمان‌نشین مورد تهمت ارتداد، شرک و حتی شیطان‌پرستی قرار گرفته‌اند. فتوای برخی علمای سنی در دوران عثمانی و بعدها برخی طریقت‌های صوفی مانند نقشبندیه و قادریه علیه ایزدی‌ها، زمینه‌ساز نسل‌کشی‌های مذهبی (فرمان‌ها) شد. این روند باعث شد که حس بی‌اعتمادی به جامعه مسلمان و کُرد سنّی در ایزدی‌ها شکل بگیرد. در قرن بیستم، طریقت‌های محافظه‌کار (نقشبندی- قادری) در مناطق تحت نفوذ حزب دموکرات کردستان، قدرت اجتماعی بالایی یافتند. در دهه ٩٠، با تضعیف دولت مرکزی عراق، نفوذ گروه‌های سلفی (جماعة التوحید و الجهاد، انصارالاسلام) در مناطق مرزی کُردستان افزایش یافت و این گروه‌ها نه‌تنها ایزدی‌ها، بلکه شیعیان، دراویش و حتی مسلمانان سنی معتدل را نیز مرتد می‌دانستند، اما ایزدی‌ها به‌طور خاص هدف نفرت ایدئولوژیک این جریان بودند. پس از سقوط صدام در سال ٢٠٠٣، اگر چە اقلیم کردستان به‌ظاهر امن‌تر شد، اما در واقعیت افراط‌گرایی جدید سلفی‌گری در شهرهایی چون حلبجه، گرمیان، سلیمانیه و اطراف موصل گسترش یافت و ظهور داعش، نقطه اوج تحقق عملی این نفرت مذهبی تاریخی علیه ایزدی‌ها بود. بخش بزرگی از ایزدی‌ها این فاجعه را نه فقط کار داعش، بلکه نتیجه‌ی بی‌تفاوتی یا همکاری برخی نیروهای سنی با داعش می‌دانند. عقب‌نشینی نیروهای پیشمرگه در شنگال نیز ضربه عاطفی و سیاسی جدی به اعتماد ایزدی‌ها وارد کرد. در مجموع حاشیه‌نشینی ایزدی‌ها محصول سیاست‌های دولت مرکزی عراق، رقابت میان احزاب کُردی، محرومیت‌های چندلایه، اقدامات خشونت‌آمیز علیه آنها به عنوان ابزار کنترل سیاسی و تثبیت هژمونی است. باید حس طردشدگی تاریخی بخشی‌ از ایزدی‌ها در کُردستان را به رسمیت شناخت، بر آن تامل کرد و با نگاهی انتقادی، سیاسی و عینی برای رفع آن کوشید.   فراموش‌شدگان قفقاز؛ سیاست‌زدایی از کُردها فقدان یا کم‌رنگ بودن حضور احزاب کُردی و گفتمان سیاسی آن‌ها در ارمنستان ریشه در مجموعه‌ای از عوامل تاریخی، اجتماعی، ژئوپلیتیکی و بین‌المللی دارد که این وضعیت را به شکلی پیچیده و لایه‌مند شکل داده‌اند. ارمنستان، با این‌که در دوره‌هایی میزبان جامعه‌ی کُردی و ایزدی بوده است، اما به دلایلی چون گوناگونی ساختار جمعیتی و مسئله‌ی هویت‌یابی ایزدی-کُردی، محدودیت‌های ژئوپلیتیکی ارمنستان، سیاست سکولاریسم سخت‌گیرانه، احتیاط سیاسی پناهندگان و مهاجران سیاسی کُرد، نبود فضای سازماندهی، عدم مشروعیت احزاب کُردی منطقه‌ای در ارمنستان، فشار بین‌المللی و ملاحظات دیپلماتیک نتوانسته است بستری برای ظهور جنبش سیاسی کُردی فعال فراهم کند. یکی از نخستین و بنیادی‌ترین موانع شکل‌گیری گفتمان سیاسی کُردی در ارمنستان، ترکیب جمعیتی است. جامعه‌ای که از دوران شوروی تاکنون عمدتاً از کُردهای ایزدی‌تبار تشکیل شده، به‌مرور هویت ایزدی خود را از هویت کُردی جدا کرده یا در مواردی در تعارض با آن تعریف کرده‌اند. جایگاه ژئوپلیتیکی ارمنستان یکی از مهم‌ترین دلایل سکوت سیاسی در قبال احزاب کُرد، به‌ویژه احزاب ایدئولوژیک یا نظامی مانند پ‌ک‌ک یا حزب اتحاد دموکراتیک(پ‌ی‌د) است، زیرا کشوری محصور در خشکی و درگیر با همسایگان قدرت‌مند و سیاست‌های خصمانه‌، مانند ایران، ترکیه و آذربایجان، است. از همین رو، هرگونه بازگشایی فضا برای فعالیت آزاد احزاب کُردی هزینه‌ی سنگین دیپلماتیک برای ایروان دارد. ایران نیز به‌عنوان یکی ازشرکای استراتژیک ارمنستان، نسبت به هرگونه تقویت جریان‌های کُردی همیشه حساسیت داشته است. بنابراین، ارمنستان برای حفظ موازنه منطقه‌ای، ناچار به پرهیز از میزبانی علنی فعالیت‌های سیاسی کُردها بوده است. از سوی دیگر، پس از فروپاشی شوروی ارمنستان مدل حاکمیتی نسبتا سکولار و ملی‌گرایانه را در پیش گرفت که از دخالت‌دادن عناصرایدئولوژیک،مذهبی یا شبه‌نظامی در سیاست داخلی پرهیز می‌کند. احزابی بارنگ و بوی چپ رادیکال،مسلح یا اتنیکی - ملی‌گرایانه، از نظر ساختار سیاسی رسمی ارمنستان فاقد جایگاه حقوقی و مشروعیت اجتماعی هستند، به همین دلیل نه تنها مجوز فعالیت ندارند، بلکه افراد و نهادهای مرتبط با آنان نیز از لحاظ قانونی و امنیتی تحت نظارت و محدودیت قرار می‌گیرند. در نهایت این کشور همواره تلاش کرده است با غرب و روسیه موازنه برقرار کند و در این چارچوب، میزبانی از جریان‌های سیاسی رادیکال یا مسلح، ممکن است بر روابطش با آمریکا، اتحادیه اروپا یا روسیه هزینه‌های فراوان تحمیل کند. همچنین، در شرایط فعلی که پرونده‌هایی مانند کریدور زنگه‌زور (مسیر ترامپ)، مذاکرات صلح با آذربایجان و حضور روسیه در قفقاز جنوبی در اولویت قرار دارند، سیاست ایروان بر پایه حداکثر احتیاط و پرهیز از ماجراجویی است. در نتیجه فضایی برای گسترش گفتمان کُردی در ابعاد سیاسی یا حزبی دیده نمی‌شود.   فرجام جمهوری سرخ کُردستان در قفقاز جمهوری سرخ کُردستان در قفقاز نخستین تجربه سیاسی خودمختاری اداری کُردها در عصر مدرن بود که تحت حمایت اتحاد جماهیر شوروی شکل گرفت و به‌عنوان یکی از نخستین تلاش‌ها برای تأسیس یک نهاد حکومتی با هویت کُردی شناخته می‌شود. این جمهوری اگرچه عمری کوتاه داشت، اما به‌عنوان یکی از نخستین تلاش‌های نهادینه‌سازی هویت سیاسی کُرد در قرن بیستم، همچنان جایگاه مهمی در حافظه تاریخی جنبش ملی کُرد دارد. این جمهوری خودمختار در منطقه لاچین (بین ارمنستان و قره‌باغ و نخجوان، در جمهوری آذربایجان کنونی) در ٧ ژوئیه سال ١٩٢٣ تأسیس شد. با پیروزی بلشویک‌ها و ایجاد اتحاد جماهیر شوروی، سیاست‌های لنینیستی بر حمایت از اقلیت‌ها و خودمختاری زبانی و فرهنگی تأکید داشت. جمهوری سرخ کُردستان در چنین بستری با فشار نخبگان کُرد و در هماهنگی با سیاست‌های حزب کمونیست تأسیس شد. از اواخر دهه ٢٠، استالین سیاست‌های تمرکزگرایانه و سرکوب اقلیت‌ها را پیش گرفت و جمهوری سرخ کُردستان در فضای امنیتی به‌تدریج متهم به تمایلات تجزیه‌طلبانه شد و روشنفکران، نخبگان و فعالان کُرد سرکوب، بازداشت، تبعید یا اعدام شدند. سرانجام با لغو رسمی جمهوری در سال ١٩٢٩ این ساختار خودمختار منحل و منطقه دوباره به آذربایجان شوروی ملحق شد. فروپاشی جمهوری سرخ کُردستان در قفقاز را می‌توان نه صرفاً پایان یک پروژه خودمختاری، بلکه آغاز روندی تدریجی از محو سیستماتیک هویت کُردی در آن منطقه دانست، به گونه‌ای که کردها، به دلایل امنیتی و ژئوپلیتیکی از لاچین و زنگه‌زور به مناطق دیگر تبعید شدند، نام‌ها و هویت‌ها پاک شد و حتی در آمار رسمی تمام جمهوری‌های شوروی از واژه ایزدی برای کُردها استفاده شد تا صورت‌مسئله حذف شود، مشابه سیاست استفاده از نام کورمانج به جای کُرد برای کُردهای شمال خراسان یا ارومیه در ایران کنونی. بعد از فروپاشی شوروی نیز، جمهوری‌های نوظهور مانند ارمنستان و آذربایجان با تمرکز بر بحران‌های اتنیکی خود، علاقه‌ای به بازگرداندن حقوق سیاسی و فرهنگی کُردها نشان ندادند و امروزه از آن جمهوری، جز چند نام خانوادگی و گورستان متروک، نشان دیگری از کُردستان سرخ باقی نمانده است. این روند نه صرفاً حاصل فشار دولت‌های سرکوب‌گر، بلکه نتیجه غیاب هرگونه پیگیری تاریخی و سیاسی از سوی جنبش‌های کُردی نیز بوده است. جمهوری سرخ کُردستان در قفقاز که می‌توانست پایه‌ای برای الگوی موفق خودگردانی باشد، به درسی تلخ تبدیل شد که اگر یک ملت حافظه تاریخی، ابزار بازخوانی گذشته و پیگیری حقوق خود را نداشته باشد، به آسانی از نقشه تاریخ حذف خواهد شد.

اسرائیل و حماس روز چهارشنبه بر سر اجرای مرحله نخست طرح دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور ایالات متحده، برای آتش‌بس و تبادل گروگان‌ها در غزه به توافق رسیدند، این توافق می‌تواند راه را برای پایان دادن به جنگی هموار کند که دو سال است خاورمیانه را با بحران مواجە ساختە و به درگیری‌ای منطقه‌ای با مشارکت کشورهایی چون ایران، یمن و لبنان تبدیل شده است. توافق اسرائیل و حماس تنها یک روز پس از دومین سالگرد حمله نیروهای حماس بە اسرائیل، در نتیجه مذاکرات غیر مستقیم در مصر، به توافقی بر سر مرحله اولیه چارچوب ۲۰ ماده‌ای ترامپ برای صلح در این منطقه منجر شد. دونالد ترامپ در این بارە اعلام کرد که هر دو طرف مرحله نخست طرح صلح او را امضا کرده‌اند، که به معنای آزادی زود تمام گروگان‌ها و عقب‌نشینی نیروهای اسرائیل تا عقبنشینی نیروها بە پشت خط توافق‌شده به‌عنوان نخستین گام‌های به‌سوی صلحی قوی، پایدار و همیشگی است. وی همچنین افزود باید همه طرف‌ها منصفانه رفتار کنند. حماس نیز تأیید کرد که برای پایان دادن به جنگ به توافق رسیده است. این توافق شامل عقب‌نشینی اسرائیل از نوار غزه و مبادله گروگان‌ها با زندانیان فلسطینی است، با این وجود جزئیات مهم مانند جدول زمانی اجرای توافق، اداره غزه پس از جنگ و سرنوشت گروە حماس همچنان نامشخص باقی مانده‌اند. اگر این توافق به‌طور کامل اجرا شود، می‌تواند یک دستاورد مهم در سیاست خارجی برای ترامپ باشد، که اخیراً از نتانیاهو خواسته بود امتیازهایی بدهد، هرچند پرسش‌های بی‌پاسخ فراوانی بر جای گذاشته است که می‌تواند مانند تلاش‌های پیشین به شکست بیانجامد. آزادی گروگان‌ها و زندانیان در کانون مرحله نخست طبق گزارش رویترز، ترامپ شامگاه چهارشنبه در شبکه اجتماعی Truth Social نوشت: بسیار مفتخرم اعلام کنم که اسرائیل و حماس هر دو مرحله نخست طرح صلح ما را امضا کرده‌اند. بنیامین نتانیاهو، نخست‌وزیر اسرائیل با تشکر از ترامپ گفت : با تأیید دستیابی بە توافقی در مرحله نخست این طرح، تمام گروگان‌های ما به خانه بازخواهند گشت. این یک موفقیت دیپلماتیک و پیروزی ملی و اخلاقی برای دولت اسرائیل است. او از یاری خدا برای بازگرداندن همه گروگان‌ها به خانه سخن گفت و اعلام کرد دولت را برای تصویب توافق فراخواهد خواند. سخنگوی دولت اسرائیل نیز اعلام نمود آزادی گروگان‌ها از روز شنبه آغاز می‌شود، در حالی که ترامپ در برنامه «هنیتی» شبکه فاکس نیوز اعلام کرد گروگان‌ها احتمالاً روز دوشنبه آزاد خواهند شد. در این بارە، یک منبع در حماس گفت گروگان‌های زنده ظرف ۷۲ ساعت پس از تصویب توافق توسط دولت اسرائیل تحویل داده خواهند شد، به گفته یک مقام فلسطینی، حماس در مرحله اول ۲۰ گروگان زنده را یکجا آزاد خواهد کرد. مرحله اول توافق همچنین شامل آزادی ۲۵۰ فلسطینی محکوم به حبس ابد و ۱۷۰۰ بازداشتی است که پس از هفتم اکتبر ۲۰۲۳ بازداشت شده‌اند. یک منبع فلسطینی نزدیک به مذاکرات گفت فهرست مبادله شامل مروان برغوثی، رهبر جنبش فتح، و احمد سعدات، دبیرکل جبهه خلق برای آزادی فلسطین است که هر دو به حبس ابد محکوم شده‌اند و آزادی آن‌ها در آتش‌بس‌های قبلی منتفی بود. حماس همچنین از ترامپ و کشورهای تضمین‌کننده خواست اطمینان دهند که اسرائیل آتش‌بس را به‌طور کامل اجرا می‌کند، اما از بحث درباره درخواست اسرائیل برای خلع سلاح خودداری کرده و آن را تا زمانی که نیروهای اسرائیلی خاک فلسطین را اشغال کرده‌اند، رد خواهد کرد. نقش میانجی‌ها و ابهامات در مورد سرنوشت غزه این توافق در جریان مذاکراتی با حضور فرستادگان ارشد آمریکا، قطر و ترکیه که از دوشنبه در شهر ساحلی شرم‌الشیخ مصر آغاز شده بود، حاصل آمد. ترامپ از میانجیگران قطر، مصر و ترکیه برای همکاری در تحقق این رویداد تاریخی و بی‌سابقه سپاسگزاری کرد. داماد ترامپ، جرد کوشنر، و فرستاده ویژه‌اش، ستیو ویتکوف، و  رون درمر وزیر امور راهبردی، بە نمایندگی از آمریکا و اسرائیل در این گفتگوها حضور داشتند. منابع حماس گفتند که این توافق شامل عقب‌نشینی‌های زمان‌بندی شده اسرائیل است و یک منبع مطلع از مذاکرات گفت اختلاف اصلی بر سر سازوکار خروج نیروهای اسرائیلی است، به‌ویژه اینکه حماس خواستار جدول زمانی مشخص مرتبط با آزادی گروگان‌ها و تضمین خروج کامل نیروهای اسرائیلی است. در داخل غزه، اسرائیل به درخواست ترامپ شدت عملیات نظامی خود را کاهش داده اما حملات هوایی به‌طور کامل متوقف نشده و منابع پزشکی غزه از کشته شدن هشت نفر در ۲۴ ساعت گذشته خبر داده‌اند. مرحله بعدی طرح ترامپ مبتنی بر تشکیل نهادی بین‌المللی به رهبری او و با مشارکت تونی بلر، نخست‌وزیر پیشین بریتانیا، برای نقش‌آفرینی در اداره غزه پس از جنگ است. اما کشورهای عربی حامی این طرح تأکید دارند که باید در نهایت به تشکیل دولت مستقل فلسطینی منجر شود، که نتانیاهو آن را رد کرده است. حماس نیز هرگونه نقش برای بلر یا اداره خارجی غزه را رد کرده و می‌گوید تنها در صورتی از اداره غزه کنار می‌رود که یک دولت تکنوکرات فلسطینی تحت نظارت تشکیلات خودگردان و با حمایت کشورهای عربی و اسلامی تشکیل شود.

اخیراً خبرگزاری ایرنا در گزارشی نوشته است که طی کمتر از دو ماه، از ابتدای مرداد تا اواخر شهریور امسال، دست‌کم ۲۴ مورد قتل خانوادگی در نقاط مختلف ایران رخ داده است. در میان قربانیان، زنان و کودکان بیشترین سهم را دارند. این آمار نشان می‌دهد که خشونت در خانه بیش از هر زمان دیگری جان آسیب‌پذیرترین اعضای خانواده را می‌گیرد. در تهران (چیتگر)، پدری که از فشار مالی و بیکاری رنج می‌برد، همسر و دختر ۱۳ ساله‌اش را با شلیک گلوله به قتل رساند . در مینودشت و آمل، دامادی ابتدا همسر و فرزندان خردسالش را کشت و سپس در خانه بستگان همسرش شش نفر دیگر را به ضرب گلوله از پای درآورد و در پایان خودکشی کرد. بنا به گزارش روزنامه شرق ، این جنایت یکی از خونین‌ترین پرونده‌های خانوادگی سال‌های اخیر بوده است. در سقز، زنی به نام ثریا، پس از ماه‌ها تهدید، از سوی همسرش به طرز فجیعی کشته شد. او پیش‌تر چند بار خطر را به اطرافیان هشدار داده بود، اما هیچ حمایتی دریافت نکرده بود. در لنگرود، پدری معتاد دختر شش‌ساله‌اش را به قتل رساند، و در آبادان، دختر ۱۶ ساله‌ای به دستور پدر و با دستان عمویش قربانی قتل موسوم به قتلهای ناموسی شد. این قتل‌ها تنها بخش کوچکی از مواردی است که رسانه‌ای شده‌اند و آمار واقعی احتمالاً بسیار بیشتر است. فقر، خشم و ناامیدی بستر خشونت کارشناسان اجتماعی بر این باورند فشار اقتصادی، اعتیاد و نا امیدی از آینده سه عامل اصلی در افزایش خشونت‌های خانوادگی‌اند. در سال‌های اخیر، کاهش قدرت خرید، تحریم‌ها و نبود شغل پایدار، میلیون‌ها خانواده را درگیر استرس و اضطراب کرده است. در همین بارە، یک جامعه‌شناس در گفت‌وگو با روزنامه شرق  گفته است: زمانیکە امید اجتماعی فرو می‌ریزد و احساس بی‌عدالتی گسترده شود، کوچک‌ترین بحران در خانواده می‌تواند به انفجار خشونت منجر شود. قتل‌های خانوادگی فقط تراژدی شخصی نیستند؛ بازتابی از خستگی اجتماعی‌اند. زنان هدف نخست خشونت خانگی هستند بیشتر قربانیان این حوادث زنان و دختران‌اند، در حالی‌که عاملان معمولاً مردان خانواده، پدر، شوهر یا برادر، هستند. کارشناسان می‌گویند این روند ریشه در ذهنیتی دارد که زنان را «وابسته» و «ضعیف‌تر» می‌بیند و خشونت را ابزار کنترل می‌داند. در این بارە، یک کارشناس ارشد مطالعات زنان به ایسنا  گفته است: « بین عدم استقلال اقتصادی زنان و اعمال خشونت علیه آنها ارتباط معنا داری وجود دارد.» به گفته این فعال حوزه زنان، تا زمانی‌کە زن در خانه از نظر اقتصادی و قانونی در موقعیت پایین‌تری قرار دارد، خشونت از بین نمی‌رود. مردانی که احساس قدرت مطلق دارند، از خشونت برای حفظ آن استفاده می‌کنند. در ایران تاکنون قانون جامعی برای حمایت از زنان در برابر خشونت وجود بە تصویب نرسیدە و لایحه‌ای با عنوان حمایت از خانواده و زنان در برابر خشونت  بیش از سیزده سال است کە بدون آنکە مراحل تصویب و اجرایی دست یابد، میان دولت‌ها و مجلس‌ها جابه‌جا شدە است. بە منظور جلوگیری از تکرار چنین فجایعی:کارشناسان پیشنهاد می‌کنند: مشاوره روانی و خانوادگی رایگان در دسترس عموم قرار گیرد، خانه‌های امن برای زنان و کودکان گسترش یابد، آموزش کنترل خشم از مدارس آغاز شود و قوانین خشونت خانگی به‌صورت مستقل تصویب و اجرا شود. در جامعه‌ای که فشار مالی و ناامیدی اجتماعی رو به افزایش است، خانواده‌ها بیش از هر زمان دیگری به حمایت روانی، آموزش و احساس امنیت نیاز دارند. خانه باید پناه و مأمن اعضای خانواده باشد، نه صحنه‌ی فروپاشی و خون.

دریا درویش با گذشت دو سال از آغاز جنگ غزه، سازمان‌های بین‌المللی هشدار می‌دهند که محروم‌سازی سیستماتیک مردم غزه از غذا و دارو دیگر صرفاً نقض حقوق بشردوستانه نیست، بلکه می‌تواند نشانه‌ای از قصد نابودی فیزیکی یک ملت باشد. در حالی که اسرائیل ادعا می‌کند کمک‌های بشردوستانه را تسهیل کرده، گزارش‌ها از واقعیتی دیگر سخن می‌گویند؛ واقعیتی که یادآور مفهوم فراموش‌شده «گرسنگی به مثابه سلاح جنگی» است.   در دومین سالگرد هفت اکتبر و در حالی که مذاکرات غیرمستقیم حماس و اسرائیل در شرم‌الشیخ ادامه دارد، می‌شود گفت بالاخره یاد گرفته‌ام از دوست فلسطینی‌ام مستقیماً احوال مادرش که در خانه خودش گرفتار و محاصره شده است را نپرسم. از برادر پانزده ساله‌اش نپرسم که پهپاد اسرائیل به پایش برخورد کرده بود و بیش از یک ماه است که منتظر دریافت کمک‌های پزشکی است. هر چند روز یک بار تماس‌های بین‌المللی برقرار می‌شود و او با مادرش حرف می‌زند. وقتی تلفن را قطع می‌کند قادر نیست به سوالات من جوابی بدهد. هرچند که من با اصرار می‌پرسیدم ولی هربار احساس حماقت می‌کردم که می‌خواهم چیزی را بشنوم که گفتنی نیست. سازمان عفو بین‌الملل در گزارشی که دسامبر ۲۰۲۴  منتشر کرد با قطعیت اسرائیل را به ارتکاب جنایت جنگی متهم کرد. در این گزارش به ماده ۸ اساسنامه دیوان کیفری بین‌المللی، کنوانسیون‌های چهارگانه ژنو و شماری دیگر از مقررات حقوق بین‌الملل استناد شده است. گزارش‌های سازمان‌های بین‌المللی و بشردوستانه و تلاش این سازمان‌ها برای نامیدن اقدامات اسرائیل به «نسل‌کشی»، واکنش‌هایی از سوی حکومت اسرائیل و ایالات متحده در پی داشت. وزارت امور خارجه اسرائیل گزارش عفو بین‌الملل را جانبدارانە خواند و این سازمان را به حمایت از حماس متهم کرد. به علاوه همچنان تاکید کرد که هدف اقدامات مسلحانه اسرائیل حماس است نه مردم فلسطین. گزارش‌ها و مستندنگاری‌های تعریف شده حقوقی که با قالب‌ها و روش‌شناسی‌های مشخص منتشر می‌شوند، تلاشهایی برای توصیف و به قالب درآوردن فاجعه در وضعیتی هستند که زبان حقوقی فرسوده و ناکارآمدتر از همیشه است. هر چند که در چارچوب گفتمان حقوق بین‌الملل این امید همواره زنده است که زمانی در آینده دور یا نزدیک از این مستندات برای جستجوی عدالت در پیشگاه یک نهاد قضایی بین‌المللی بهره برد. تاریخ در خصوص اثربخشی واقعی این قبیل گزارش‌ها و متون رسمی حقوقی در کاستن از فاجعه تصمیم می‌گیرد. در ماه‌های گذشته موضوع قحطی اجباری و گرسنگی اجباری مردم غزه در صدر اخبار جهان بود و روز گذشته گرتا تونبرگ به همراه کاروان دریای حامل کمک‌های بشردوستانه به غزه از اسرائیل اخراج شدند. پرسش این است که پس از گذشت دو سال از هفتم اکتبر، آیا اکنون می‌توان به استناد حقوق بین‌الملل بر استفاده اسرائیل از گرسنگی به عنوان سلاح جنگی در غزه و نقض حقوق بشردوستانه از سوی اسرائیل بیش از پیش تاکید کرد؟ با اینکه اسرائیل مدعی است که رساندن مقادیر زیادی غذا و کمک‌های بشردوستانه را تسهیل کرده است، اما سازمان ملل و سازمان‌های امدادی فعال در غزه همچنان این ادعا را رد می‌کنند. از منظر تاریخی و در حقوق بین‌الملل، گرسنگی دادن عامدانه هرگز صرفاً یک پیامد ثانویه وضعیت جنگی نبوده است، بلکه به مثابه روشی نظام‌مند برای تحقق اهداف بزرگتری مثل تغییر توازن جمعیتی یا نسل‌کشی از سوی دولت‌های درگیر در جنگ به کار رفته است. حقوق بین‌الملل، این قبیل اعمال را در سطح جنایت جنگی مورد توجه قرار داده است و ماده ه ۸ اساسنامه رم (دیوان کیفری بین‌المللی) آن را به صراحت تحت عنوان "استفاده از گرسنگی دادن به غیرنظامیان به عنوان روش جنگی" ممنوع کرده است. همانطور که دادگاه کیفری بین‌المللی برای رواندا (ICTR) مستند کرده است، در نسل‌کشی رواندا (۱۹۹۴) نیروهای افراطی با محاصره مناطقی که پناهندگان توتسی در آن پنهان شده بودند، دسترسی به غذا و دارو را قطع کردند. این اعمال از نظر حقوقی، نه فقط نقض حقوق بشردوستانه، بلکه بخشی از عملیات سازمان‌یافته برای نابودی فیزیکی یک گروه اتنیکی بود که در کنوانسیون بین‌المللی پیشگیری و مجازات نسل‌کشی (۱۹۴۸) قابل پیگرد دانسته شده‌اند. این الگو در اقدامات دولت ترکیه در شمال و شمال سوریه در منطقه روژاوا هم قابل مشاهده است. هدولت ترکیه به طور مستمر زیرساخت‌های حیاتی روژاوا را با حملات هوایی و پهپادی هدف قرار می‌دهد. اقداماتی که به تشدید بحران غذایی در منطقه دامن زده‌اند، نهادهای حقوق بشری آن را به عنوان "استفاده از گرسنگی به عنوان سلاح جنگی" شناخته‌اند و بر زندگی مردم منطقه مستقیماً آثار مخرب بر جای گذاشته‌اند. در مورد غزه، با وجود تکذیب‌های مکرر از سوی اسرائیل، وضعیت حقوقی پیچیده‌تر و نگران‌کننده‌تر است. می‌توان پرسید که آیا الگوی پیشگیری سیستماتیک از دریافت کمک‌ها و تخریب زیرساخت‌های غذایی، دیگر از سطح یک جنایت جنگی صرف فراتر رفته است و به سطح اقدامات متکی بر قصد نابودی فیزیکی که عنصر کلیدی برای اثبات نسل‌کشی است نزدیک شده است؟ جنگ غزه در زمان حال اتفاق می‌افتد ولی همین حالا هم به تاریخ تبدیل شده است. اسرائیل به طور مستمر حقوق بین‌الملل و حقوق بشردوستانه را نقض می‌کند. سازمان‌های بین‌المللی و حقوق بشری، عملاً به ابزاری برای محکومیت و مستندسازی تقلیل یافته‌اند و توانایی ایفای نقشی مؤثرتر را ندارند. این نهادها، هرچند مدعی بی‌طرفی هستند، اما دقیقا به دلیل ناکامی‌شان در اجرا، عمیقاً سیاسی عمل می‌کنند. با وجود این ناکارآمدی ساختاری، گفتمان حقوق بین‌الملل، تنها مرجع ناگزیر است. تا زمانی که بازیگران نظام جهانی تکالیف حداقلی خود را زیر پا می‌گذارند، گریزی از استناد و اصرار بر این چارچوب وجود ندارد، حتی اگر به ظاهر شکست‌خورده باشد.

مذاکرات هیأت خودمدیریتی شمال‌شرق سوریه با احمد الشرع در دمشق در حالی برگزار شد که هدف آن دستیابی به ساختاری دموکراتیک و تضمین حقوق برابر برای همه سوری‌ها بود. با وجود طرح موضوعات کلیدی چون ادغام SDF، اصلاح قانون اساسی و آتش‌بس، نفوذ ترکیه و وابستگی الشرع، مانع اعتماد، شفافیت و هرگونه پیشرفت واقعی در گفت‌وگوها شد. روز گذشتە با مشارکت روهلات عفرین، الهام احمد و مظلوم کوبانی هیأتی از خودمدیریتی شمال و شرق سوریه (NES) در دمشق با احمد الشرع از دولت انتقالی سوریه دیدار کرد و چهار محور کلیدی را بررسی کرد. بنابە گزارشهای خبری منتشر شدە، اگر جە تاکنون هیچ سند رسمی‌ای امضا نشدە است، اما توافقات شفاهی شامل ادغام نیروهای سوریه دموکراتیک (SDF) با نیروهای امنیت داخلی، آتش‌بس فوری، اصلاح قانون اساسی و بازگشت آوارگان در دستور کار قرار گرفتە است. مذاکرات روز گذشتە کە پس از حملە نیروهای دولت انتقالی بە محلەهای اشرفیە و شیح مقصود در حلب، میان هیأت شمال و شرق سوریه شامل مظلوم عبدی، روهلات عفرین و الهام احمد با احمد الشرع صورت گرفت، تا کنون بدون هیچگونە نتیجە نتیجە شفافی ماندە است. محور اصلی مذاکرات بر ادغام SDF و نیروهای امنیت داخلی متمرکز بود تا ارتشی ساختاریافته و کارآمد برای حفاظت از همه سوری‌ها ایجاد شود. تغییر قانون از دیگر موارد مورد گفتگو بود. همچنین توافق شفاهی برای برقراری آتش‌بس کامل در شمال و شرق سوریه و حلب حاصل شد. هیأت شمال و شرق سوریە تأکید کرد همه سوری‌ها باید در کشوری امن زندگی کنند و قانون اساسی باید نماینده تمام عناصر و مولفەهای هویتی در این کشور بودە و ازحقوق فردی و جمعی آنها صیانت کند. از سوی دیگر هیات خواهان بازگشت آوارگان بە شهرها و نواحی خود و و همچنین اتخاذ راه‌هکارهای مقابله با تروریسم بە منظور تصمین ثبات و صلح پایدارشد. هشدار نیروهای دموکراتیک سوریە و شرایط محله‌ها در رابطە با وضعیت شکنندە اخیر بە ویژە در شهر حلب، فرهاد شامی، مدیر مرکز رسانه‌ای نیروهای دموکراتیک سوریە، اعلام کرد هم اکنون در محلەهای شیخ مقصود و اشرفیه آتش‌بس برقرار است اما در صورت تکرار حملات، نیروهای دموکراتیک سوریە ساکت نخواهد ماند. او همچنین خواستار خروج تجهیزات نظامی و شبه‌نظامیان از محله‌ها و پایان محاصره انسانی گشتە و تأکید کرد نبود صدای اسلحە به معنای شرایط آتش‌بس نیست. وی در رابطە با نشست روز گذشتە هیات خودمدیریتی شمال_شرق سوریە با احمدالشرع و نشستهای پیشین نیز اظهار داشت: تا کنون چند نشست در دمشق برگزار شده و همچنان نیز ادامه دارد، اما توافق ملموسی حاصل نشده است. تلاش دولت انتقالی دمشق برای آزمایش مقاومت مردم، نیروهای امنیت داخلی و ما شکست خورده است. تصمیم حملە بە این محلەها در بالاترین سطوح دمشق گرفته شده بود. شامی افزود حمله اخیر اولین بار و اتفاقی در سطح محلی نبود. تاکنون ۱۲۲ درگیری بین نیروهای نیروهای سوریە دموکراتیک و گردانهای تحت امر دولت انتقالی در نقاط مختلف ثبت شده است. او گفت در طی ساعات منتهی به غروب، کشورهای عربی و طرف‌های بین‌المللی با نیروهای SDF تماس گرفته‌اند تا در خصوص کاستن از تنشها میانجی‌گری کنند. اختلافات بین نیروهای دموکراتیک سوریە و دولت انتقالی دمشق جدید نیست و ماه‌ها است کە ادامه دارد. مطالبات اصلی خودمدیریتی شمال_شرق سوریە شامل بازگشت ساکنان کرد به مناطق اشغال‌شده عفرین، سریکانی، گرەسپی، اخراج مهاجران عرب غیرقانونی، خلع سلاح نیروهای جهادی مورد حمایت ترکیه، حذف نمادهای خارجی و خروج نیروهای اشغالگر ترکیه است. بە نظر می رسد بدون اجرای این مطالبات، پیشرفت واقعی حاصل نخواهد شد.

کانی احمدی در ایران امروز، کتاب‌فروشی‌ها دیگر صرفاً محل فروش کتاب نیستند بلکە به سنگرهایی فرهنگی بدل شده‌اند که در برابر امواج سنگین اقتصادی، سیاسی و اجتماعی ایستادگی می‌کنند. اما این سنگرها یکی‌یکی در حال فروپاشی‌اند. از افزایش بی‌رویه قیمت کاغذ تا سانسور گسترده، از حذف نشرهای مستقل تا بی‌میلی عمومی به خرید کتاب، همه و همه نشانه‌هایی‌اند از بحرانی عمیق‌تر بحرانی که نه‌فقط بازار نشر، بلکه ساختار معنایی جامعه را تهدید می‌کند. طی دو دهه گذشته، قیمت کاغذ بیش از ۷۵ برابر شده است. این افزایش سرسام‌آور، هزینه تولید کتاب را به‌شدت بالا برده و بسیاری از ناشران کوچک را از چرخه تولید خارج کرده است. تورم عمومی نیز به افزایش هزینه‌های چاپ، صحافی، توزیع و اجاره‌بهای کتاب‌فروشی‌ها دامن زده است. در این شرایط، برخی ناشران به انتشار دیجیتال روی آورده‌اند، اما این قالب هنوز در ایران جایگاه تثبیت‌شده‌ای ندارد و با محدودیت‌های فنی، فرهنگی و زیرساختی مواجه است. کتاب‌فروشی‌ها، به‌ویژه در شهرستان‌ها، به دلیل کاهش شدید فروش و فشارهای اقتصادی، ناچار به تعطیلی شده‌اند. کتاب‌فروشان مستأجر، که توانایی تحمل هزینه‌های جاری را ندارند، نخستین قربانیان این فروپاشی‌اند. این روند، زنجیره نشر را از پایین‌ترین حلقه‌اش دچار اختلال کرده و به کل ساختار ضربه زده است. سانسور و حذف نشرهای مستقل  بحران نشر تنها به مسائل اقتصادی محدود نمی‌شود. سانسور گسترده، به‌ویژه در حوزه‌های علوم انسانی، فلسفه، تاریخ، روان‌شناسی و ادبیات، فضای تولید اندیشه را به‌شدت محدود کرده است. بسیاری از ناشران مستقل، به دلیل عدم تطابق با سیاست‌های رسمی، از دریافت مجوز نشر یا حضور در نمایشگاه‌های کتاب محروم شده‌اند. نویسندگان نیز برای عبور از سد ممیزی، ناچار به حذف یا تغییر بخش‌هایی از آثار خود هستند. این روند، نه‌تنها خلاقیت را محدود کرده، بلکه ادبیات را از قدرت انتقادی و عمق فکری تهی ساخته است. در نتیجه، کتاب‌هایی که منتشر می‌شوند، اغلب فاقد جسارت، نوآوری و صدای مستقل‌اند. نمایشگاه‌های کتاب؛ ویترین یا توهم؟  نمایشگاه بین‌المللی کتاب تهران، که زمانی محل تعامل فرهنگی و عرضه اندیشه‌های متنوع بود، امروز بیش از آن‌که بازتابی از تنوع نشر باشد، به ویترینی دولتی برای نشرهای وابسته تبدیل شده است. نشرهای منتقد یا مستقل، یا از حضور در نمایشگاه منع شده‌اند یا در حاشیه قرار گرفته‌اند، بی‌آن‌که امکان دیده‌شدن یا فروش واقعی داشته باشند. بخش مجازی نمایشگاه نیز، با وجود استقبال اولیه، نتوانسته جایگزین مناسبی باشد. مشکلات ارسال، فقدان تنوع، حذف ناشران مستقل و بی‌اعتمادی عمومی به فرآیند خرید، موجب شده است این بخش نیز نتواند بحران نشر را تخفیف دهد. نمایشگاه، به‌جای آن‌که فرصتی برای بازسازی فرهنگی باشد، به ابزاری تبلیغاتی برای تثبیت گفتمان رسمی بدل شده است. تورم، گرانی و خروج کتاب از سبد خانوار  در شرایطی که تأمین کالاهای اساسی مانند غذا، دارو و مسکن برای بسیاری از خانواده‌ها دشوار شده است، کتاب به آخرین اولویت تبدیل شده است. حتی طرح‌های فصلی یارانه‌ای نیز نتوانسته‌اند مردم را به خرید کتاب ترغیب کنند. کتاب‌فروشان از کاهش شدید فروش خبر می‌دهند و ناشران و پخش‌کنندگان نیز از زیان‌های پی‌در‌پی رنج می‌برند. این فروپاشی، نه‌تنها اقتصادی، بلکه فرهنگی است. زمانیکە کتاب از سبد خانوار حذف شود، نه‌تنها چرخه نشر از کار می‌افتد، بلکه جامعه از ابزارهای تفکر، گفت‌وگو و یادگیری نیز محروم می‌شود. این روند، نشانه‌ای از بحران عمیق‌تری است که به ساختارهای فکری و فرهنگی جامعه ضربه زده است. تحلیل تمدنی؛ بحران معنا و انسداد فرهنگی  در چارچوب تمدن دموکراتیک، بحران کتاب‌فروشی‌ها صرفاً یک بحران اقتصادی یا سیاسی نیست؛ بلکه نشانه‌ای از فروپاشی نظام معنا در جامعه است. کتاب، حامل اندیشه، حافظ حافظه تاریخی و بستر گفت‌وگوی اجتماعی است. حذف آن از زندگی مردم، جامعه را در معرض فراموشی، انزوا و انفعال قرار می‌دهد. نظام‌های اقتدارگرا، با حذف کتاب و سانسور اندیشه، تلاش می‌کنند حافظه جمعی را کنترل کنند. اما این کنترل، به قیمت نابودی خلاقیت، انسداد فرهنگی و خاموشی اجتماعی تمام می‌شود. بازسازی فرهنگی، تنها از مسیر دموکراتیزه‌کردن تولید معنا ممکن است، یعنی باید نشر، کتاب‌فروشی، نویسنده و خواننده، همگی در یک چرخه آزاد و برابر مشارکت داشته باشند. در این چارچوب، کتاب‌فروشی‌ها نه‌فقط محل فروش کالاهای فرهنگی، بلکه سنگرهای فرهنگی‌اند. حفظ آن‌ها، حفظ امکان گفت‌وگو، تفکر و بازسازی اجتماعی است. و نابودی آن‌ها، به‌معنای تسلیم در برابر پروژه‌ای است که هدفش خاموش‌کردن صدای جامعه است. کتاب‌فروشی‌ها، سنگرهای مقاومت در برابر استبداد فرهنگی  فروپاشی کتاب‌فروشی‌ها در ایران، نه‌فقط نشانه‌ای از بحران اقتصادی، بلکه بخشی از یک پروژه سیاسی گسترده‌تر حذف اندیشه مستقل، کنترل حافظه جمعی، و مهار امکان گفت‌وگو در جامعه است. سانسور، گرانی، حذف نشرهای مستقل، و بی‌توجهی به کتاب، همگی ابزارهایی‌اند برای ساختن جامعه‌ای خاموش، مطیع و بی‌هویت. در چنین شرایطی، کتاب‌فروشی‌ها به سنگرهایی بدل می‌شوند که در برابر این پروژه ایستاده‌اند. هر کتابی که فروخته می‌شود، هر خواننده‌ای که فکر می‌کند، هر نویسنده‌ای که می‌نویسد، یک ضربه به دیوارهای اقتدار است. این مبارزه، مبارزه‌ای تمدنی است؛ نه فقط برای حفظ فرهنگ، بلکه برای بازسازی امکان دموکراسی، مشارکت، و آزادی. یک سیستم دموکراتیک، برخلاف نظام‌های اقتدارگرا، بر پایه تولید آزاد معنا، گردش اندیشه، و مشارکت همگانی در ساختن حقیقت بنا شده است. اما زمانی‌کە کتاب از زندگی حذف شود، این چرخه شکسته می‌شود. و وقتی کتاب‌فروشی‌ها تعطیل شوند، جامعه وارد فاز انجماد فکری می‌شود جایی که دیگر نه نقدی هست، نه امیدی، نه آینده‌ای. دفاع از کتاب‌فروشی‌ها، دفاع از آزادی است. دفاع از نشر مستقل، دفاع از حق اندیشیدن است. و دفاع از کتاب، دفاع از انسان است در برابر ماشین‌های قدرت. اگر قرار است جامعه‌ای زنده، پویا و دموکراتیک داشته باشیم، باید از همین‌جا شروع کنیم: از بازگرداندن کتاب به زندگی مردم، از شکستن انحصار معنا، و از بازسازی سنگرهای فرهنگی. این مبارزه، مبارزه‌ای خاموش نیست. این مبارزه، قلب تمدن است.

رد دوبارۀ درخواست هالک‌بانک از سوی دیوان عالی آمریکا، نقطۀ عطفی در تعیین حدود مصونیت نهادهای دولتی خارجی محسوب می‌شود. این تصمیم، راه را برای ادامه رسیدگی به اتهام نقض تحریم‌های ایران در دادگاه فدرال نیویورک هموار کرده است. پرونده، فراتر از جنبه حقوقی، تأثیرات سیاسی چشمگیری بر روابط واشنگتن و آنکارا برجای خواهد گذاشت. دیوان عالی ایالات متحده آمریکا برای دومین بار درخواست هالک‌بانک، یکی از بزرگ‌ترین بانک‌های دولتی ترکیه، را جهت پایان دادن به روند قضایی مربوط به نقض تحریم‌های ایران رد کرد. این تصمیم راه را برای ادامه رسیدگی به پرونده در دادگاه فدرال نیویورک هموار کرده است. پرونده هالک‌بانک که نخستین بار در سال ۲۰۱۹ گشوده شد، به اتهام کمک به جمهوری اسلامی ایران در دور زدن تحریم‌های آمریکا از طریق معاملات مالی و تجاری شکل گرفت. این بانک همواره استدلال کرده است که به دلیل ماهیت دولتی و برخورداری از مصونیت حاکمیتی، مشمول پیگرد قضایی نمی‌شود. دیوان عالی آمریکا در سال ۲۰۲۳ این استدلال را رد کرده بود. دادگاه تجدیدنظر نیویورک نیز پیش‌تر تأکید کرده بود که مصونیت عرفی شامل بانک‌های دولتی نمی‌شود و اکنون دیوان عالی این نظر را تأیید کرده است. این پرونده علاوه بر ابعاد حقوقی، جنبه‌های سیاسی نیز داشته است. منابع خبری از جمله بلومبرگ گزارش داده بودند که موضوع هالک‌بانک در دیدار رجب طیب اردوغان، رئیس‌جمهور ترکیه، و دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور وقت آمریکا، مطرح شده و احتمال توافق برای پایان پرونده با پرداخت جریمه‌ای «قابل مدیریت» بررسی شده است. با این حال، تصمیم اخیر دیوان عالی نشان می‌دهد چنین توافقی تحقق نیافته است. در پی انتشار این خبر، سهام هالک‌بانک بیش از ۱۲ درصد سقوط کرد. این بانک در بیانیه‌ای رسمی تأکید کرد که روند قضایی همچنان ادامه دارد و مؤسسه از تمام حقوق قانونی خود دفاع خواهد کرد. هم‌زمان، به گفته مقامات ارشد بانک، رایزنی‌های دیپلماتیک میان ترکیه و ایالات متحده برای دستیابی به توافقی احتمالی همچنان جریان دارد. این پرونده اکنون به عنوان یک نمونه مهم در تعیین حدود مصونیت نهادهای دولتی خارجی در نظام قضایی آمریکا تلقی می‌شود و پیامدهای آن می‌تواند بر روابط واشنگتن و آنکارا تأثیرگذار باشد.

دو سال پس از حمله ۷ اکتبر ۲۰۲۳ به اسرائیل توسط حماس، روزنامه لبنانی النهار ویژه‌نامه‌ای منتشر کرد تا این عملیات و پیامدهای آن را از منظر کارشناسان و نویسندگان عرب مورد بررسی قرار دهد. این ویژه‌نامه مجموعه‌ای از مقالات را در بر می‌گیرد که هر کدام از زاویه‌ای متفاوت، تحول تاکتیکی حماس، پیامدهای اقتصادی و سیاسی جنگ، آینده این گروه و طرح‌های بین‌المللی را تحلیل می‌کنند. در مقاله «دو سال پس از سیل: جزئیات حمله‌ای که چهره منطقه را تغییر داد» گاندی المهتار به بررسی تحول تاکتیکی حماس و پیچیدگی عملیات ۷ اکتبر پرداخته است. او تأکید می‌کند که این حمله برخلاف عملیات‌های پیشین حماس که عمدتاً شامل شلیک موشک، کمین‌های پراکنده و بمب‌گذاری‌های انتحاری بود، ترکیبی هماهنگ از حملات زمینی، هوایی و دریایی و رگبار عظیم موشکی را در پیش گرفت که نیازمند ماه‌ها برنامه‌ریزی دقیق و پنهان‌کاری استراتژیک بود. بر اساس تحقیقات وی، در این حملە حدود ۳۰۰۰ جنگجو به گروه‌های کوچک تقسیم شدند و با استفاده از موتورسیکلت، وانت، گلایدر و بولدوزر، از حصارهای غزه عبور کردند و به اهدافی شامل کیبوتص‌ها، پایگاه‌های نظامی و حتی یک جشنواره موسیقی حمله کردند. المهتار اشاره می‌کند که عملیات با استقلال تاکتیکی کامل از حامیان منطقه‌ای، مانند ایران و حزب‌الله، و حفظ عنصر غافلگیری انجام شد و این امر به موفقیت عملیاتی و آشکار شدن نقاط ضعف سیستم امنیتی اسرائیل انجامید. تحلیل‌های اسرائیلی و دانشگاهی نیز نشان می‌دهد که این حمله نتیجه خطای اطلاعاتی نبوده و اجرای کمپین فریب حماس، برداشت اسرائیل از آمادگی و محدودیت‌های عملیاتی خود را دچار خطا کرده بود. محمد حسین ابوحسن در مقاله «حماس و لحظه حقیقت: سرنوشت یک جنبش و آینده منطقه» به وضعیت سیاسی و آینده حماس پس از حمله پرداخته است. او می‌نویسد که پس از جنگ فرسایشی و فشارهای سیاسی و نظامی اسرائیل، حماس اکنون در موقعیتی بی‌سابقه و شکننده قرار دارد و میان حفظ کنترل نوار غزه و تهدید حذف یا خلع سلاح گرفتار شده است. ابوحسن بحران هویت و رهبری حماس را تحلیل می‌کند و اشاره دارد که پس از ترور یحیی سینوار، رهبری جنبش در اختیار شورای پنج نفره‌ای به ریاست محمد درویش قرار گرفته است، اما اختلاف میان شاخه نظامی و بدنه ایدئولوژیک اخوان‌المسلمین، انسجام داخلی گروه را تهدید می‌کند. او همچنین فشارهای منطقه‌ای و بین‌المللی، کاهش حمایت ایران و حزب‌الله و محدود شدن پشتیبانی خارجی را از عوامل تیره شدن چشم‌انداز بقای حماس می‌داند، اما بر این نکته تأکید دارد که این گروه ممکن است با بازتعریف استراتژی‌های خود، بخشی از حضور اجتماعی و سیاسی در غزه را حفظ کند و حتی در روند سیاسی فلسطین فعال شود. پیامدهای اقتصادی جنگ نیز در مقاله عبدالرحمن ایاس با عنوان «جنگ غزه و پیامدهای اقتصادی منطقه‌ای و جهانی» مورد توجه قرار گرفته است. او گزارش می‌دهد که اقتصاد فلسطین در سال ۲۰۲۴ حدود ۲۷ درصد کوچک شده و در نوار غزه انقباض اقتصادی ۸۳ درصدی رخ داده است. بازسازی غزه و کرانه باختری بیش از ۵۳ میلیارد دلار برآورد می‌شود و قیمت مواد غذایی بین ۳۰۰ تا ۴۵۰ درصد افزایش یافته است. اقتصاد اسرائیل نیز با هزینه‌های نظامی سنگین، کاهش سرمایه‌گذاری و کند شدن رشد اقتصادی مواجه شده و بخش فناوری آن تحت تأثیر کاهش اعتماد و مهاجرت نیروی متخصص قرار گرفته است. کشورهای منطقه نیز آسیب‌های جدی دیده‌اند؛ مصر با کاهش عبور کشتی‌ها از کانال سوئز و افت درآمدهای کانال مواجه شده، لبنان خسارات مستقیم مرزی، کاهش اشتغال و تعطیلی بخش‌هایی از کشاورزی و آموزش را تجربه کرده و اردن با کاهش شدید گردشگری و نرخ اشغال هتل‌ها روبه‌رو شده است. از منظر جهانی، حملات به کشتی‌ها در دریای سرخ و تغییر مسیرهای کشتیرانی، باعث افزایش هزینه‌های حمل‌ونقل و بیمه تا ۳۰۰ درصد و طولانی شدن زمان حمل کالا شده و اختلال در زنجیره تأمین انرژی و غلات، فشار اقتصادی بر اروپا و جهان را تشدید کرده است. عبداللطیف المناوی در مقاله «طرح ترامپ، بلر و آینده غزه» به بررسی ابتکار آتش‌بس دونالد ترامپ و نقش تونی بلر در خاورمیانه پرداخته است. او توضیح می‌دهد که این طرح بر تشکیل یک دولت انتقالی تکنوکرات تحت نظارت بین‌المللی استوار است و هدف آن بازگرداندن تدریجی تشکیلات خودگردان و در نهایت تأسیس کشور فلسطین است. المناوی بر اهمیت مشارکت واقعی فلسطینیان، شفافیت در مدیریت بودجه، حمایت کشورهای عربی و تمرکز بر بهبود زندگی روزمره مردم تأکید می‌کند و می‌گوید موفقیت طرح به توانایی مدیریت مرحله انتقالی و اعتمادسازی در میان فلسطینیان بستگی دارد. در مجموع النهار نشان می‌دهد که حمله ۷ اکتبر حماس نه تنها تحول تاکتیکی و استراتژیک در عرصه نظامی ایجاد کرده، بلکه پیامدهای سیاسی و اقتصادی گسترده‌ای برای فلسطین، کشورهای منطقه و سطح جهانی داشته است. مقالات منتشر شده هر یک از زاویه‌ای متفاوت، نقش تاکتیک‌های نظامی، فشارهای سیاسی و اقتصادی و ابتکارات بین‌المللی را در شکل‌دهی به مسیر آینده فلسطین و نوار غزه تحلیل می‌کنند و تصویری جامع از چالش‌ها و تحولات دو سال اخیر ارائه می‌دهند

در آستانه‌ی هشتم اکتبر، نگاه‌ها در ترکیه متوجه دادگاه حقوق بشر اروپا و تصمیم دولت آنکارا برای تمکین یا مقاومت در برابر آن است که می‌تواند سرنوشت صلاح‌الدین دمیرتاش، یکی از سیاستمداران برجسته‌ی کُردستان و ترکیه را پس از نزدیک به نه سال زندان تغییر دهد. دادگاە حقوق بشر تحادیە اروپا در ماه ژوئیه برای سومین بار حکم داده بود که بازداشت و تداوم حبس دمیرتاش فاقد مبنای حقوقی و با انگیزه سیاسی انجام شده است. ترکیه تا هشتم اکتبر فرصت دارد نسبت به این رأی اعتراض کند، در غیر این صورت، حکم قطعی و لازم‌الاجرا خواهد شد و راه آزادی او و هم‌پرونده‌هایش از جمله فیگن یوکسک‌داغ و دیگر فعالان سیاسی باز می‌شود. در همین راستا، حزب برابری و دموکراسی خلق‌ها (DEM) با استناد به تصمیم کمیته وزیران شورای اروپا، خواستار آزادی فوری تمام متهمان پرونده‌ی معروف به کوبانی شده است. این حزب تأکید کرده است که حبس طولانی‌مدت رهبران کُرد "به هدف سرکوب کثرت‌گرایی سیاسی و محدود کردن فضای دموکراتیک" صورت گرفته و آزادی آنان برای بازسازی اعتماد عمومی به عدالت و تقویت روند صلح ضروری است. با این حال شامیل تَییار، نماینده پیشین حزب عدالت و توسعه، در پستی در شبکه‌ اجتماعی ایکس اعلام کرده که از آنجائیکه دمیرتاش در پرونده کوبانی به ۴۲ سال حبس محکوم شده است احتمال آزادی او وجود ندارد. چهره‌های نزدیک به حزب راست افراطی حرکت ملی (MHP) نیز هشدار داده‌اند که آزادی زودهنگام سیاستمداران کرد می‌تواند مذاکرات صلح با پ.ک.ک را به مخاطره اندازد و پیام اشتباهی به جامعه بدهد. درمقابل محسونی کارامان حقوقدان و عضو کانون وکلای آمد (دیاربکر) بر این باور است که از آنجائیکه وضعیت حقوقی دمیرتاش و دیگر متهمان هنوز در مرحله بازداشت است نه محکومیت قطعی، حکم بازداشت آنها می‌تواند در هر زمان مورد بازبینی قرار گیرد. صلاح‌الدین دمیرتاش، حقوقدان و سیاستمدار کُرد، در نوامبر ۲۰۱۶ به اتهام عضویت در سازمان‌های غیرقانونی و اقدام علیه وحدت ترکیه بازداشت شد. او در جریان اعتراضات کوبانی در سال ۲۰۱۴ متهم شده بود که با اظهاراتش مردم را به خشونت تحریک کرده است؛ اعتراضاتی که در پی محاصره شهر کوبانی توسط داعش شکل گرفت و درنتیجه شلیک نیروهای امنیتی به معترضان ۳۷ کشته برجای گذاشت. دمیرتاش در ۲۰۱۹ با وجود حکم آزادی از سوی دادگاه اروپایی، بلافاصله با اتهامات مشابه مجددا بازداشت شد و در مه ۲۰۲۴ به ۴۲ سال زندان محکوم گردید، با این حال این حکم همچنان در مرحله تجدیدنظرخواهی است و قطعی نشده است.

دریا درویش اظهارات اخیر محمدرضا باهنر درباره حجاب، بازتابی از ترک‌های ساختاری در گفتمان رسمی جمهوری اسلامی ایران است؛ جایی که حتی چهره‌های سنتی نظام نیز از واقعیتی سخن می‌گویند که مردم در خیابان‌ها فریاد می‌زنند: میل به زندگی، فراتر از خطوط قرمز رسمی است . یک روز پس از انتشار سخنان محمدرضا باهنر، از اعضای مجمع تشخیص مصلحت نظام  مبنی بر نبود الزام قانونی در خصوص اجباری بودن حجاب،اصولگرایان تندرو حملات به این سخنان را آغاز کردند. در همان روز دادستان عمومی و انقلاب جزیره کیش از دستگیری افراد و تشکیل پرونده قضایی در خصوص برگزاری پارتی مختلط در فضای باز در جلوی یکی از مراکز خرید در جزیره کیش خبر داد. گفتمان رسمی سیاست ایران مملو از اظهار نظر مسولان یا اخباری است که در آن کلماتی چون هنجارشکنی و قانون گریزی در توصیف زندگی روزمره ایرانیان اعم از زن و مرد به کار رفته است.  نوازندگان موسیقی و اجراکنندگان خیابانی و زنان و هر آنچه به گفته محمدرضا باهنر «حزب اللهی» نیست به طور روزانه دستگیر میشوند و به دادگاه میروند. اما با نگاه به این اخبار هنوز باید پرسید که در روزهای پس از جنبش زن زندگی آزادی و به ویژه پس از جنگ دوازده روزه، حکومت چقدر در  رویکرد همیشگی خود نسبت به محدودسازی آزادیهای اجتماعی مصر است؟ آیا حکومت اسلامی در قبال سرکوب آزادیهای اجتماعی رویکردی نمایشی در پیش گرفته است  که ترک های ساختاری موجود در آن را بیش از پیش نمایان میکند؟ صدای رفتار سرکوب گرانه حکومت در روزهای پس از جنبش زن زندگی آزادی و به ویژه در دوران پس از جنگ دوازده روزه در داخل ایران چطور به گوش میرسد؟ در وصف گرد هم آمدن صدها نفر برای روز جهانی قهوه،‌ با چاشنی موسیقی و شادی، «هنجارشکنانه و غیرقانونی» عبارات به کار رفته در سخنان دادستان عمومی و انقلاب کیش هستند. کلمات دادستان از یک سو از فرط تکرار فرسوده اند و از سوی دیگر دقیق ترین توصیف از مبارزه روزمره مردم ایران برای زیستن است. گویی در ایران امروز دیگر هیچ نوعی از زیستن بدون  هنجارشکنی ممکن نیست، یا اینکه اکنون نسبت به هر زمان دیگری غیرممکن‌تر است. آنچه از لابه لای این اخبار به آن نور افکنده میشود، زندگی روزمره ای است که جنبه انقلابی آن در هر تصویری پر رنگ تر از پیش است. در تابستانی که گذشت مردم علی رغم تاثیر جنگ،‌ فضای عمومی را برای تنفسی هرچند اندک گشودند. زنها روسری را از دور گردن باز کردند. مردم در خیابانها رقصیدند و خلاقانه  تلاش زندگی را باز تعریف کردند.  چهره شهرها،‌ همچنان که از فقر تکیده شده بود، اما از جلوه های مبارزه میدرخشد. اکنون بە نظر می رسد ظاهرا حکومت ایران هم  ناگزیر از رویت مطالبات مردم برای یک زندگی عادی شده است و دیده است و میبیند. چنان که نشانه های آن در اظهاراتی چون سخنان اخیر باهنر دیده میشود. هرچند در واکنش به سخنان او، اصولگرایان تندرو و مجلسیان بار دیگر حجاب اجباری را با انسجام ملی پیوند میزنند و حتی منکر اجباری بودن آن میشوند.  محمدتقی نقدعلی، نماینده اصفهان در مجلس شورای اسلامی، به باهنر انذار میدهد که از خون برادر شهیدش خجالت بکشد و رییس سازمان تبلیغات اسلامی این سخنان را همردیف ترساندن مردم از سایه جنگ دانستە و غضب خدا و ناامنی را نتیجه بی حجابی می داند. با هنر در بخش دیگری از اظهارات خود  گفته است که ۱۰ درصد جمعیت در ایران، حزب‌اللهی است اما ۹۰ درصد مردم می‌خواهند زندگی کنند و آینده داشته باشند.  شاه لخت است و همه دیدند که عضو مجمع تشخیص مصلحت حزب‌اللهی بودن را در مقابل میل به زندگی و زیستن قرار می دهد. در صحنه سیاست رسمی اظهارنظرها و خط و نشان کشیدن ها برای زنان ادامه دارد. روزنامه فارس سخنان رییس کمیسیون اصولگرایان مجلس هفتم را  به گرایش او به دگراندیشی تعبیر کرده است ولی حتی تندروها هم در ایران دیگر نمیتوانند انکار کنند که صدای تغییر در دیوارهای بسته خانه خودشان بلند شده است و به گوش همه آن را میرسد. اظهارات اخیر باهنر بازتاب حقیقتی انکارناپذیر در جامعه ایران است: میل به زیستن اکنون به گفتمانی فراگیر و سیاسی بدل شده است. در برابر سیاست رسمی که همچنان بر کنترل بدن و رفتار پافشاری می‌کند، مردم با کنش‌های روزمره خود از حق زیستن، شادی و انتخاب دفاع می‌کنند. این میل نه در قالب اعتراضات آشکار، بلکه در بازآفرینی زندگی عادی جلوه‌گر است؛ در رقص، در خیابان، در کنار گذاشتن روسری‌ها. واکنش عصبی حاکمیت به چنین رفتارهایی نشان می‌دهد که زیستن در ایران امروز خود به عملی سیاسی تبدیل شده است؛ مقاومتی آرام، مداوم و ریشه‌دار در برابر سیاستِ انکار زندگی.

نخستین دور از گفت‌وگوهای غیرمستقیم میان نمایندگان اسرائیل و گروە حماس در شرم‌الشیخ مصر، بامداد سه‌شنبه در فضایی که مثبت توصیف شده ادامه دارد. این مذاکرات با میانجی‌گری مصر، قطر، ترکیه و ایالات متحده آمریکا و با هدف دستیابی به توافقی برای توقف جنگ در غزه برگزار می‌شود که تاکنون بیش از ۶۷ هزار کشته برجای گذاشته و بیشتر مناطق این نوار را به ویرانه‌ای بدل کرده است. منابع مصری امروز ٧ اکتبر گزارش کرده‌اند که نشست افتتاحیه گفت‌وگوهای غیرمستقیم میان نمایندگان اسرائیل و گروە حماس در فضایی مثبت برگزار شده و قرار است گفت‌وگوها روز سه‌شنبه ادامه یابد. این مذاکرات بر پایه طرحی جریان دارد که رئیس‌جمهور ایالات متحده آمریکا پیشنهاد داده و شامل توقف درگیری، آزادی گروگان‌ها و ورود کمک‌های انسان‌دوستانه به غزه است. هیئت مذاکره کننده حماس را خلیل الحیه و زاهر جبارین رهبری می‌کنند. گفته می‌شود که در مذاکرات علاوه بر آتش‌بس و تبادل اسرا، موضوعاتی مانند خروج نیروهای اسرائیلی از غزه، برنامه بازسازی و چگونگی اداره سیاسی و امنیتی منطقه در مرحله پس از جنگ مطرح شده است. یک مقام فلسطینی نزدیک به مذاکرات به رویترز گفته است که نمایندگان حماس خواهان تضمین‌های بین‌المللی روشن برای تعهد اسرائیل به هرگونه توافق احتمالی هستند. به گفته این مقام که نام او فاش نشده است، ادامه حملات اسرائیل در غزه مانع اساسی در مسیر پیشرفت گفت‌وگوها است. در مقابل، بە نقل از پایگاە خبری الشرق الاوسط، رسانه‌های عبری گزارش داده‌اند که نخست‌وزیر اسرائیل بنیامین نتانیاهو به تیم مذاکره‌کننده دستور داده است که در این مرحله از مذاکرات هیچ انعطافی در برابر بندهای طرح ترامپ نشان ندهد. با این حال، در داخل اسرائیل فشار عمومی برای پایان دادن به جنگ و بازگرداندن گروگان‌ها رو به افزایش است؛ هرچند وزرای راست‌گرای کابینه با توقف عملیات مخالفت کرده‌اند. هیئت اسرائیلی شامل مقاماتی از موساد، شین‌بت و وزارت امور استراتژیک است. رون درمر، وزیر امور راهبردی و مذاکره‌کننده ارشد، قرار است در صورت پیشرفت گفت‌وگوها طی روزهای آینده به مذاکرات بپیوندد. همزمان با این تحولات، کاخ سفید اعلام کرده است که مرحله فعلی مذاکرات بر تبادل اسرا و آتش‌بس اولیه تمرکز داشتە و این روند با نظارت ستیو ویتکوف، فرستاده ویژه آمریکا به خاورمیانه و جرد کوشنر، مشاور رئیس‌جمهور، دنبال می‌شود. سخنگوی کاخ سفید تأکید کرده است که گفت‌وگوها در حال حاضر ماهیتی فنی دارند، اما نشانه‌هایی از پیشرفت دیده می‌شود. در همین بارە، ترامپ در پستی در شبکه اجتماعی ثروت از طرف‌های درگیر در مذاکرات خواسته است تا سریع عمل کردە و مرحله نخست مذاکرات را در هفته جاری به نتیجه برسانند. منابع مصری می‌گویند محورهای مورد اختلاف شامل نحوه اجرای خروج نیروهای اسرائیلی و فهرست زندانیان فلسطینی است که قرار است در چارچوب مبادله آزاد شوند. بنا بر گزارش‌ها، حماس با برخی جزئیات طرح درباره مناطق تخلیه‌شده و کنترل امنیتی آنها مخالفت کرده است. با وجود لحن محتاطانه دو طرف، مقام‌های آمریکایی نسبت به دستیابی به توافق در چند روز آینده ابراز خوش‌بینی کرده‌اند. اما تجربه دورهای پیشین مذاکرات نشان داده که بی‌اعتمادی عمیق میان دو طرف می‌تواند هر لحظه روند گفت‌وگوها را متوقف کند