Search this site

ژیار دستباز فقدان فرصت‌های شغلی پایدار در کردستان، سال‌هاست معیشت مردم در آن را به پدیده مخاطره‌آمیز کولبری گره زده است. با این حال، مسدود شدن معابر و حتی مین‌گذاری مسیرها از سوی جمهوری اسلامی ایران، در پی جنگ، هزاران خانواده را در وضعیت اضطرار شدید اقتصادی، فقر و بیکاری مطلق قرار داده است. در حالی که انسداد مرزها و سایه سنگین تورم، زندگی کولبران را با چالش جدی مواجه کرده، ابلاغ آیین‌نامه‌های دولتی برای واردات مواد پتروشیمی از این معابر، تناقض آشکاری را میان منافع حاکمیت در دور زدن تحریم‌ها و زیست محرومِ کولبران به تصویر می‌کشد. طی چند دهه گذشته، کولبری به دلیل نبود بازار کار و فرصت‌های شغلی مناسب در کردستان، به پیشه اصلی بسیاری از خانواده‌های این منطقه تبدیل شده است. کولبران از سر ناچاری و برای تأمین هزینه‌های اولیه زندگی، تن به این کار می‌دهند و علاوه بر تحمل سختی و طاقت‌فرسا بودن آن، خطراتش را به بهای جان می‌خرند. این شغل غیررسمی و مخاطره‌آمیز همواره با حوادث ناگواری همراه بوده است. کولبران با آگاهی کامل اما از روی ناچاری به استقبال این حوادث می‌روند. شلیک‌های گاه‌وبیگاه مرزبانان که به کشته و زخمی شدن کولبران می‌انجامد، سقوط از ارتفاع و گرفتار شدن در برف و کولاک، تنها بخشی از واقعیت‌های تلخ زندگی یک کولبر است. اما در پی جنگ اخیر و مسدود شدن اکثر مسیرهای کولبری در استان‌های کردستان، کرمانشاه و آذربایجان غربی، اکنون کولبران و خانواده‌هایشان با چالشی به مراتب جدی‌تر از گذشته روبه‌رو هستند. از دست رفتن همان درآمد ناچیز، آن‌ها را با استرس و فشارهای روانی شدیدی مواجه کرده است. آنها دورانی از بیکاری و بی‌درآمدی را شروع کرده‌اند که با تورم کمرشکن و نبود هیچ‌گونه شغل جایگزین همراه شده است. کوسارِ ۳۵ ساله، ساکن یکی از روستاهای ثلاث باباجانی در استان کرمانشاه، متأهل و دارای دو فرزند است. او که در ده سال گذشته حرفه‌ای جز کولبری نداشته است، یک بار نیز با شلیک نظامیان مرزی از ناحیه پا زخمی شده است. کوسار حالا نزدیک به سه ماه است که به دلیل بسته شدن مرزها، هیچ درآمدی ندارد. او در گفتگو با آرنا نیوز می‌گوید: کولبری کار سخت و پر از استرسی بود. در واقع ما از روی ناچاری و به دلیل نبود فرصت‌های شغلی مناسب، سینه‌مان را سپر گلوله می‌کردیم تا همسر و فرزندانمان لقمه نانی برای خوردن داشته باشند. با این حال، با وجود تمام آن خطرات دلخوش بودیم که حداقل نیازهای اولیه خانواده را تأمین می‌کنیم. کوسار با اشاره به مین‌گذاری مسیرهای کولبری در غرب کرمانشاه، که عملاً این کار را غیرممکن کرده است، ادامه می‌دهد: در منطقه ما علاوه بر مسدود شدن مرزها، مسیرها را هم مین‌گذاری کرده‌اند. تمامی مسیرهای دروله تا کوه به‌مو، تپه‌کو و ازگله مین‌گذاری شده است و ما این موضوع را پس از انفجار و کشته شدن چند قلاده سگ متوجه شدیم. وی می‌گوید: من در این مدت خیلی دنبال کار گشته‌ام، اما برای کارگری هم باید آشنا داشته باشی. آن هم در شرایطی که در طول یک ماه، تنها چند روز کار پیدا می‌شود. سالانه کولبران زیادی به دلیل شلیک مرزبانان و دیگر حوادث ناگوار جان خود را از دست می‌دهند. در همین راستا، شبکه حقوق بشر کردستان گزارش داد که در سال ۱۴۰۴، دست‌کم ۱۶ کولبر در مرزهای استان‌های کردستان، کرمانشاه و آذربایجان غربی جان باخته‌اند. ۱۴ مورد آن بر اثر شلیک مستقیم نیروهای مرزبانی بوده است. در همین حال، بر اساس پیگیری‌های آرنا نیوز، مرز بانه پس از آتش‌بس در برخی روزها و در ساعاتی محدود برای کولبری باز بوده است. اما وضعیت جنگی منطقه و ترس کولبران از اتهاماتی چون جاسوسی، باعث شده است تا عملاً بیشتر آن‌ها حتی جرات نزدیک شدن به مرز را هم نداشته باشند. امیرِ ۲۸ ساله، ساکن یکی از روستاهای بانه است. یکی از برادران او در مسیر کولبری بر اثر تیراندازی مرزبانان دچار قطع عضو شده است و امیر پس از این حادثه ناچار شده برای تأمین مخارج خانواده به این کار روی آورد. او می‌گوید: بسیاری از مردم این منطقه در سال‌های اخیر شغل دیگری جز کولبری نداشتند و حالا با مسدود شدن مرزها، همین درآمد هم از آن‌ها گرفته شده است. برادر بزرگترم ۸ سال پیش در مسیر کولبری به دلیل شلیک مرزبانان پای راستش را از دست داد. پس از آن، من مجبور شدم به دلیل فقر خانواده و نبود هیچ فرصت شغلی دیگری، به کولبری روی بیاورم. امیر که در حال حاضر خود و خانواده‌اش هیچ درآمدی ندارند، ادامه می‌دهد: پس از آتش‌بس، مرز بانه در برخی روزها باز است و خبری از شلیک مرزبانان نیست. اما در حال حاضر خطر کولبری چند برابر قبل شده است. علاوه بر خطرات پیشین، برچسب‌ها و وارد آوردن اتهاماتی چون جاسوسی نیز در این وضعیت جنگی اضافه شده است. به همین دلیل، بیشتر کولبران مانند من دیگر جرات رفتن به مرز را ندارند. انسداد مرزها نه‌تنها زندگی را بر کولبران سخت و دشوار کرده، بلکه بسیاری از افرادی را که از طریق این مرزها به دادوستد اقلامی مانند دام زنده با آن سوی مرز مشغول بودند، با مشکلات معیشتی جدی روبه‌رو کرده است. کاوه ۴۵ ساله و ساکن شهر اشنویه است. وی در سال‌های اخیر از طریق دادوستد مرزی، به‌ویژه صادرات دام زنده به آن سوی مرز امرار معاش می‌کرد. او نیز پس از تحولات اخیر و مسدود شدن مرزها، مانند هزاران نفر دیگر بیکار شده است و در این فصل هیچ کار جایگزینی برای تأمین معاش خود ندارد. کاوه می‌گوید: در مرزهای اشنویه، دادوستد مرزی و به‌ویژه صادرات دام زنده به آن سوی مرز، منبع اصلی درآمد ما بود و خانواده‌های زیادی از این طریق امرار معاش می‌کردند. اما با شروع درگیری‌های اخیر، این راه هم بسته شد. حالا هزاران خانواده درآمدشان را از دست داده‌اند و در این فصل از سال، هیچ شغل جایگزینی در منطقه برای ما وجود ندارد. کاوه که علاوه بر وضعیت خود، نگران خانواده‌های کم‌بضاعتِ زیادی در این منطقه است، می‌گوید: متأسفانه به دلیل نبود کارگاه و کارخانه، به جز برخی کارهای فصلی مانند کار در باغات سیب و گیلاس، فرصت شغلی دیگری برای اقشار کم‌درآمد وجود ندارد. گرانیِ موجود در کنار این بی‌درآمدی، فشار مضاعفی ایجاد کرده و حتی باعث فروپاشی و از هم پاشیدگی خانواده‌های زیادی شده است. کولبری شغلی به‌غایت سخت، طاقت‌فرسا و همراه با خطرات جانی فراوان است. انباشت سرمایه در مرکز کشور و به‌حاشیه‌رانده شدن و توسعه‌ندادن مناطق مرزی، کردستان را میزبان صدها داستان غم‌انگیز از کولبرانی کرده است که یا با شلیک مرزبانان، یا در میان سرما و بوران و سقوط از ارتفاع، جان باختند و داغی جانسوز بر دل مادرانشان بر جای گذاشتند. کولبری هرگز انتخاب مردم کردستان نبوده است، بلکه اجباری تحمیلی و نتیجه‌ غارت ثروت و منابع کردستان از سوی مرکز است. اکنون با وقوع درگیری‌های اخیر و مسدود شدن مرزها، بسیاری از مردم این منطقه هم‌زمان با سونامی تورم، نبردی میان بقا و نابودی را تجربه می‌کنند. این در حالی است که حاکمیت در سال‌های اخیر تلاش کرده از همین مسیرها برای دور زدن تحریم‌ها استفاده کند. چنان‌که طی روزهای گذشته نیز مدیرکل وزارت صمت، آیین‌نامه واردات مواد اولیه مرتبط با حوزه پتروشیمی و پلیمری را از طریق رویه کولبری و ملوانی ابلاغ کرد.

نصرالله لشنی برخلاف محاسبات بسیاری از سیاستمداران مبنی بر فروپاشی جمهوری اسلامی در پی بمباران زیرساخت‌ها و حذف رهبران، این تهاجم نظامی به دلیل انسجام بدنه سرکوب سپاه و غلبه روان‌شناسی بقای ملی در جامعه، به قیام مردمی منجر نشد. در عوض، با تشکیل شورای رهبری موقت و انتصاب مجتبی خامنه‌ای، قدرت به شکلی منسجم به هسته نظامی-امنیتی سپاه منتقل گردید. این وضعیت، شکستی سنگین برای اپوزیسیون برون‌مرزی رقم زد. این رویداد ریشه در هشت عامل ساختاری دارد و نشان می‌دهد هرگونه دگرگونی پایدار در ایران، صرفاً از مجرای بازسازی جامعه مدنی داخلی عبور می‌کند. جنگ میان ائتلاف آمریکا و اسرائیل با ایران کە هنوز هم کم‌وبیش در جریان است، با یک رویا آغاز شد. رویایی که از همان ابتدا بسیاری تحققش را ناممکن یا حداقل بسیار دشوار و پرهزینه می‌دانستند. آمریکا و اسرائیل با این محاسبه که در عرض چند روز بمباران سنگین، کشتن رهبران، و تضعیف نهادها و سازمان‌های سرکوب شیرازه‌ی رژیم از هم خواهد پاشید و مردم قیام خواهند کرد و رژیم دچار فروپاشی خواهد شد، جنگ را آغاز کردند. در این وانفسای تردید و امید نیز، جماعتی به کاسبی سیاسی از طریق رویافروشی پرداختند. اینکه جنگ آغاز رهایی است، پایان رژیم نزدیک است، آمریکا و اسرائیل کنار مردم معترض‌اند، به زودی ایران از اشغال جمهوری اسلامی آزاد خواهد شد و ... رویاهایی بودند که اپوزیسیون جنگ‌طلب در ویترین خاک‌گرفته و نه‌چندان پررونق خود گذارد تا به کاسبی خود جان و رونقی دوباره بخشد. اما پیش‌بینی ترامپ و نتانیاهو محقق نشد، و دوره‌ی کاسبی رویافروشان دولت مستعجل شد. ازاین‌رو لازم است که بررسی کنیم چه عواملی باعث شد بزرگ‌ترین جنگ علیه ایران از زمان تهاجم صدام، نه نظام را از پا دربیاورد و نه اپوزیسیون را قوی‌تر سازد؟ مهم‌تر اما تحلیل وضعیت جامعه‌ی مدنی و سیر مطالبه‌گری اجتماعی متاثر از جنگ است تا در دریابیم که جنگ چه تأثیرات مثبت یا منفی در روند مطالبه‌گری جامعه‌ی ایران داشته است. موضوعی که در فرصتی دیگر به‌طور مستقل به آن خواهیم پرداخت. از اعتراضات معیشتی تا تهاجم نظامی بهانه‌ی برخورد نظامی خارجی، وقوع موج گسترده‌ی اعتراضات مدنی در ایران بود که از ۲۸ دسامبر ۲۰۲۵ (۷ دی ۱۴۰۴) در بازارهای بزرگ تهران، به ویژه مجتمع‌های تجاری علاءالدین و چارسو کلید خورد. انباشت بحران‌های ساختاری از جمله نرخ تورم سالانه بالای ۴۲ درصد، سقوط پیوسته ارزش پول ملی به رکوردهای تاریخی (رسیدن به مرز ۱۴۵ هزار تومان به ازای هر دلار آمریکا در آن مقطع) و فرسایش شدید درآمد ناخالص ملی ناشی از تحریم‌ها و فعال‌شدن مکانیسم ماشه در اکتبر ۲۰۲۵، اقشار میانی و بازاریان را به خیابان‌ها کشاند. اعتراضات بلافاصله از مطالبات صنفی و اقتصادی به شعارهای سیاسی علیه کلیت نظام و شخص رهبر سوق پیدا کرد و بیش از ۲۰۰ شهر در تمامی ۳۱ استان ایران را فراگرفت. واکنش حاکمیت به این تهدید وجودی، اعمال خشن‌ترین مدل سرکوب با به کارگیری نیروی کشنده و قطع کامل و بی‌سابقه اینترنت و خطوط ارتباطی از ۸ ژانویه ۲۰۲۶ (۱۸ دی ۱۴۰۴) بود. در این قطعی سراسری ارتباط، هزاران شهروند که عمدتاً از معترضان بودند کشته شدند و سازمان‌های حقوق بشری بیش از ۶,۰۰۰ مرگ قطعی را تایید کردند. با وجود شدت بی‌سابقه تظاهرات و رادیکالیزه شدن سریع اعتراضات اما، تحلیل‌های موسسە مطالعات جنگ (ISW) و چتم هاوس در آن مقطع نشان داد که شاخص‌های فروپاشی رژیم تنها به صورت جزئی فعال شده‌اند. علت بنیادین این امر، عدم بروز کوچکترین شکاف، تردید یا ریزش در بدنه‌ی سخت‌افزاری سرکوب رژیم، یعنی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی و نیروی بسیج، بود. این پایداری ساختاری نشان داد که از دست رفتن ظرفیت انطباق به معنای سقوط قریب‌الوقوع نیست و نظام‌های توتالیتر قادرند تا مدت‌ها صرفاً با تکیه بر انحصار ابزار خشونت بقای فیزیکی خود را تضمین کنند. خطا در ارزیابی همین پویایی، مبنای محاسبات نادرست در واشنگتن، تل‌آویو و اتاق‌های فکر اپوزیسیون برون‌مرزی گردید. استراتژی سرنگونی: از نقشه‌های عملیاتی موساد تا هیاهوهای رسانه‌ای طراحی جنگ ۲۰۲۶ بر اساس یک استراتژی نظامی و امنیتی خوش‌بینانه از سوی دیوید بارنئا رئیس موساد، شکل گرفت که مورد تایید بنیامین نتانیاهو و با تردیدهایی مورد پذیرش مقامات ارشد دولت ترامپ قرار گرفت. این طرح دارای یک ساختار سه مرحله‌ای صلب بود: اول، ترور رهبری سیاسی-مذهبی و مقامات ارشد نظامی جمهوری اسلامی. دوم، فلج‌سازی کامل توان متعارف نظامی، دفاع موشکی و تاسیسات هسته‌ای ایران از طریق ضربات هوایی پرحجم، و سوم، ایجاد خلاء قدرت، تضعیف نیروی سرکوب و تحریک توده‌ها به قیام سراسری به منظور تسخیر مراکز دولتی و اعلام سقوط نظام. این استراتژی که پیش‌زمینه عینی و تجربه‌ی عملیاتی خود را در عملیات چکش نیمه‌شب در ژوئن ۲۰۲۵ (خرداد ۱۴۰۴) تجربه کرده بود، در عمل با گسست تحلیلی عمیقی مواجه شد. تهاجم هوایی همه‌جانبه که تحت عنوان عملیات خشم حماسی در ۱۰ اسفند آغاز شد و در ۱۲ ساعت نخست بیش از ۹۰۰ هدف را بمباران کرد، اگرچه علی خامنه‌ای و چندین فرمانده‌ی برجسته نظامی و امنیتی را حذف کرد، اما نتوانست به دیگر متغیرها، یعنی، خلأ قدرت، تضعیف نیروی سرکوب و قیام مردمی منجر شود. این شکست محاسباتی به این دلیل رخ داد که طراحان غربی و شرکای برون‌مرزی آن‌ها، نفرت عمومی از رژیم را با تمایل جامعه به همسویی با بمباران‌های خارجی یکسان فرض کردند. تجربه تاریخی جنگ هشت‌ساله با عراق نشان داده بود که جامعه ایران پتانسیل بالایی در تفکیک مخالفت با استبداد داخلی و مقاومت در برابر تجاوز خارجی دارد. علاوه بر این، شدت بمباران‌ها، تخریب برخی زیرساخت‌های حیاتی، و تهدید دونالد ترامپ مبنی بر نابودی کامل یک تمدن، هراسی وجودی و مبتنی بر روانشناختی بقا بر جامعه مستولی کرد و سیستم روانی جامعه به جای حرکت به سمت سازمان‌دهی سیاسی دموکراتیک، روی بقای زیستی متمرکز شد. در اوج این فاجعه انسانی و زیرساختی، رضا پهلوی، به‌عنوان نماد اپوزیسیون جنگ‌طلب، در ۲۸ مارس ۲۰۲۶ (۸ فروردین ۱۴۰۵) در تالار کنفرانس سالانه محافظه‌کاران آمریکا (CPAC) در ایالت تگزاس به سخنرانی پرداخت. او در تالاری آراسته به نمادهای پادشاهی پیشین و پرچم‌های شیر و خورشید، ضمن حمایت صریح از حملات ترامپ و نتانیاهو، خواستار ادامه این مسیر استراتژیک و عدم سازش دیپلماتیک واشنگتن با تهران شد. پهلوی با استفاده از مفاهیم تجاری مانند معرفی ایران به عنوان بزرگترین بازار دست‌نخورده اقتصادی قرن بیست و یکم، که پتانسیل تزریق بیش از یک تریلیون دلار به اقتصاد آمریکا را دارد ، تلاش کرد تا حامیان تندرو را به ایده تغییر رژیم از طریق ابزار نظامی متعهد نگاه دارد. تضاد این تصویر ایده‌آل‌گرایانه در تگزاس با خیابان‌های تاریک، بدون اینترنت و بمباران‌شده‌ی تهران، نماد دقیقی از گسست فیزیکی و مفهومی اپوزیسیون جنگ‌طلب از بطن جامعه ایران بود. حاکمیت تضعیف‌شده اما سرپا: انتقال پنهان قدرت به نظام شبه‌نظامی سپاه تصور واشنگتن و تل‌آویو مبنی بر اینکه با ترور علی خامنه‌ای و فرماندهان ارشد نظامی و امنیتی رژیم دچار فروپاشی می‌شود، از واقعیت پویایی‌های قدرت در ایران عقب‌تر بود. سپاه با کنترل کامل ساختار حاکمیتی، و با تاسیس سریع و نمایشی شورای رهبری موقت متشکل از مسعود پزشکیان (رئیس‌جمهور)، غلامحسین محسنی اژه‌ای (رئیس قوه قضائیه) و علیرضا اعرافی (عضو فقهای شورای نگهبان) توانست از ایجاد خلاء قدرت جلوگیری کند. حتی ترور علی لاریجانی، دبیر شورای عالی امنیت ملی و مدیر دوفاکتوی جمهوری اسلامی ایران در ۱۷ مارس ۲۰۲۶ (۲۷ اسفند ۱۴۰۴) توسط حملات هوایی اسرائیل، نتوانست پایداری بوروکراسی امنیتی را از بین ببرد. در ۱۸ اسفند تحت فشار حداکثری و مستقیم فرماندهان ارشد سپاه پاسداران، مجلس خبرگان رهبری در یک نشست اضطراری و جنجالی، مجتبی خامنه‌ای را به عنوان سومین رهبر جمهوری اسلامی اعلام کرد. اگرچه این انتخاب با مخالفت‌هایی در درون روحانیون خبرگان به دلیل هراس از موروثی شدن رهبری و شباهت آن به نظام شاهنشاهی روبرو شد، اما ضرورت‌های بقای دوران جنگ، صدای منتقدان را خاموش کرد. مجتبی خامنه‌ای که در جریان حملات اولیه مجروح شده بود، از ابتدای انتصاب خود در اردیبهشت ۱۴۰۵ از انظار عمومی پنهان مانده و به گزارش منابع اطلاعاتی غربی، در پناهگاه‌های زیرزمینی نامشخص مستقر است. ارتباطات او با ارکان نظام تنها از طریق یک سیستم مارپیچ از پیک‌های فیزیکی برقرار است که پاسخ‌دهی به پیشنهادات دیپلماتیک را با تاخیرهای طولانی مواجه ساخته است. این ایزوله‌شدن فیزیکی رهبر جدید، شتاب انتقال قدرت از هسته‌ی روحانیت به هسته‌ی نظامی-امنیتی را تسریع کرد. سپاه پاسداران با استفاده از وضعیت جنگی، عملاً مدیریت تمامی شریان‌های اقتصادی، بوروکراتیک و دیپلماتیک کشور را در دست گرفته و رئیس‌جمهور غیرنظامی را به حاشیه راند. دگردیسی‌ای که برخی تحلیل‌گران آن را شیفت تدریجی نظام سیاسی ایران به سمت یک دولت شبه‌نظامی به سبک ارتش پاکستان ارزیابی می‌کنند که در آن نهاد روحانیت تنها وظیفه مشروعیت‌بخشی به قدرت سخت پاسداران را بر عهده دارد. تبیین جامعه‌شناختی ناکامی: ریشه‌های ساختاری شکست اپوزیسیون براساس ادبیات نظری توسعه سیاسی و تحلیل جامعه‌شناختی تحولات اخیر، شکست اپوزیسیون برون‌مرزی در بهره‌گیری از بحران‌های مقطعی حکومت اسلامی ایران، مثل جنگ مذکور، ناشی از هشت عامل ساختاری است که در سه حوزه‌ی کلان «بحران سازمان و عاملیت»، «بحران هویت و مشروعیت تاریخی» و «بحران استراتژی و روایت» قابل دسته‌بندی است که به قرار زیر است. نخست: تفاوت اساسی بین جریانی که قادر به هدایت انقلاب است با جریانی که صرفاً ناظر بر تحولات است، در وجود شبکه‌های افقی فعال در داخل کشور نهفته است. اپوزیسیون برون‌مرزی به دلیل گسست فیزیکی چنددهه‌ای، فاقد هرگونه زنجیره فرماندهی درون‌کشوری در کارخانه‌ها، دانشگاه‌ها و محلات است. در غیاب این عاملیت کارآمد، بیانیه‌های صادر شده از خارج هیچ امتداد مادی در خیابان‌های کشور پیدا نکرد. دوم: اپوزیسیون برون‌مرزی به دلیل دهه‌ها دوری از بافت اجتماعی ایران، نتوانسته است سرمایه نمادین و اعتماد مردم را جلب کند. در فضای مجازی و برخی رسانه‌های فارسی‌زبان خارج کشور ممکن است هوادارانی داشته باشد، اما در سطح خیابان، محل کار، خانواده و شبکه‌های همسایگی، فاقد حضور ارگانیک است. مردم ایران اپوزیسیون خارج‌نشین را عمدتاً بیگانه با واقعیت، دچار توهم و برخی مقاطع حتی ضد خود می‌بینند. ناتوانی در ترجمه‌ی بحران‌ها به فرصت سیاسی داخلی اما از سوی دیگر، جنگ ۲۰۲۶ یک‌بار دیگر نشان داد که اپوزیسیون قادر نیست از اختلالات ناشی از بحران‌هایی مثل حملات خارجی ( که عبارت از ناامیدی، فروپاشی اقتصادی موقت، خشم مردمی از دولت است) برای سازماندهی اعتراضات هماهنگ استفاده کند. در مورد خاص حمله‌ی خارجی، هرگونه افزایش فشار خارجی به جای اینکه به نفع اپوزیسیون تمام شود، به اثر بسیج ملی علیه متجاوز خارجی و همذات‌پنداری با حاکمیت انجامید. چندپارگی استراتژیک و هویتی طیف‌های مختلف اپوزیسیون از سلطنت‌طلبان افراطی گرفته تا مجاهدین خلق و نحله‌های چپ و دموکرات و جمهوری‌خواه، نه بر سر مدل گذار، نه بر سر قانون اساسی آینده، نه بر سر چگونگی و روش گذار، و نه حتی بر سر میزان مشروعیت حکومت هیچ توافقی ندارند. این چندپارگی فراتر از اختلاف نظر معمول است و به شکاف‌های ارگانیک و هویتی بدل شده که ریشه در وفاداری‌های متقاطع دارد. برخی از جریان‌های اپوزیسیون عملاً جمهوری اسلامی را بر رقبای خود ترجیح می‌دهند؛ یعنی حاضرند با همان رژیمی که ظاهراً با آن مخالفند کنار بیایند تا زیر سایه یک اپوزیسیون رقیب قرار نگیرند. بی‌اعتباری تاریخی ناشی از وابستگی حافظه تاریخی جامعه ایران مملو از نمونه‌های همکاری برخی گروه‌ها با دشمنان خارجی است که اعتماد عمومی را به هرگونه ادعای میهن‌دوستی از سوی اپوزیسیون تبدیل به طعنه‌ای تلخ کرده است. از قراردادهای استعماری دوره قاجار همچون قرارداد دارسی، تا کودتای سوم اسفند ۱۲۹۹ که با طراحی نظامیان بریتانیایی رضاشاه را بر سر کار آورد، و سپس سرنگونی دولت مصدق در کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ توسط سازمان‌های اطلاعاتی بریتانیا و آمریکا - که اوج مبارزه برای استقلال را به نماد توطئه خارجی با همکاری عوامل داخلی بدل کرد - همه در حافظه جمعی ثبت است. این پیشینه، هرگونه همسویی با قدرت‌های فرامنطقه‌ای را با مفاهیم «دست‌نشاندگی» و «عامل بودگی» گره زده است. جامعه آگاه ایران به درستی دریافته است که جنبشی که استراتژی خود را بر مبنای اولویت‌های واشنگتن یا تل‌آویو تنظیم می‌کند، استقلال استراتژیک خود را فدای بقایی وابسته می‌کند؛ خروجی چنین روندی نه دموکراسی مستقل، که شبه‌دولتی دست‌نشانده و ضد آزادی خواهد بود. فقدان رهبری منسجم و مورد اعتماد در حالی که برخی جنبش‌های موفق تاریخی (مانند انقلاب مشروطه ایران) بدون یک رهبر کاریزماتیک واحد به پیروزی رسیدند، اما آن جنبش‌ها از هسته‌های رهبری غیررسمی، مورد وفاق و دارای مشروعیت داخلی برخوردار بودند. اگرچه به‌طور کلی عصر رهبری‌های کاریزماتیک به پایان رسیده است، اما اپوزیسیون کنونی ایران فاقد ساختار رهبری پراکنده اما معتبری است که در انقلاب مشروطه تجربه شد. مدعیان متعدد (از رضا پهلوی تا مریم رجوی و سایر چهره‌ها) هرکدام چنان پایگاه محدود و تقسیم‌کننده‌ای دارند که هیچ‌کدام توانایی جلب وفاق ملی یا رهبری یک جنبش فراگیر را ندارند. عدم ارائه روایت جایگزین قانع‌کننده و مثبت اپوزیسیون عمدتاً در ضدیت محض با جمهوری اسلامی تعریف می‌شود و نتوانسته تصویر روشن، جذاب و ممکنی از ایران بعد از سقوط ارائه دهد. سوالات بی‌پاسخ زیادی وجود دارد: نظام سیاسی آینده چه شکلی خواهد بود؟ منابع درآمدی کشور چگونه مدیریت می‌شود؟ سرنوشت زیرساخت‌های هسته‌ای و موشکی چه خواهد شد؟ رابطه با همسایگان و جهان چگونه بازتعریف می‌شود؟ امنیت و بقا چگونه تامین خواهد شد؟ و … تا زمانی که پاسخ روشنی به این سوالات داده نشود، مردم ریسک جانبداری از اپوزیسیون را نمی‌پذیرند. درس‌های استراتژیک بحران برای آینده ایران ارزیابی جامع تحولات ژئوپلیتیک جنگ ۱۴۰۴-۱۴۰۵ نشان می‌دهد که اگرچه جمهوری اسلامی ایران در یکی از بحرانی‌ترین دوران‌های حیات خود به لحاظ اقتصادی و مشروعیت به سر می‌برد و رهبری جدید آن فاقد اجماع درونی و اتوریته مذهبی اسلاف خود است، اما تهاجم نظامی خارجی و خوش‌خیالی‌های جریان برانداز برون‌مرزی در عمل کاتالیزور تثبیت قدرت سپاه پاسداران و انسداد کامل امر سیاسی در داخل شد. درس بزرگ این بحران برای کنشگران درون‌مرزی، بطلان فرضیه دگرگونی از طریق کاتالیزورهای بیرونی است. هرگونه گذار پایدار و دموکراتیک در ایران تنها زمانی امکان‌پذیر خواهد بود که جامعه مدنی بتواند با بازسازی شبکه‌های افقی خود، فرآیند موازنه قدرت با دولت شبه‌نظامی را به پیش برد. تکیه بر پروژه‌های نظامی خارجی، نه تنها مسیر دموکراسی را هموار نمی‌سازد، بلکه با ویرانی زیرساخت‌های مادی جامعه‌، بقای جمعی و زیست اجتماعی را نیز در معرض خطر جدی قرار می‌دهد. امر دموکراتیک در ایران نیازمند بازگشت به سیاست‌ورزی علمی، تقویت نهادهای صنفی داخلی و طرد جریانات رویافروشی است که آزادی را در ویرانه‌های جنگ جستجو می‌کنند.

گزارش تلگراف را می‌توان نشانه‌ای از تحولی فراتر از رقابت‌های معمول درون ساختار قدرت ایران ارزیابی کرد. بر اساس این گزارش، ائتلاف در حال شکل‌گیری میان احمد وحیدی و محمدعلی جعفری، همراه با اتکا به شبکه‌هایی مانند حلقه میانی و قرارگاه بقیةالله، از تلاش برای انتقال تدریجی مرکز ثقل قدرت به یک هسته امنیتی ـ ایدئولوژیک در درون سپاه پاسداران حکایت دارد. آرنا نیوز پیش‌تر این روند را در چارچوب احتمال ظهور بناپارتیسم در ایران صورت‌بندی کرده بود که در آن نهاد امنیتی ـ نظامی، در شرایط فرسایش یا تضعیف سازوکارهای سیاسی متعارف، به داور و مرکز واقعی قدرت تبدیل می‌شود. در صورت تثبیت این روند، وزن نهادهای صوری انتخابی و بوروکراتیک کاهش می‌یابد و تصمیم‌گیری‌های راهبردی بیش از پیش در ساختارهای امنیتی متمرکز خواهد شد. در چنین الگویی، سپاه پاسداران دیگر صرفاً حافظ نظام سیاسی نخواهد بود، بلکه به مهم‌ترین بازیگر تعیین‌کننده جهت‌گیری‌های داخلی، منطقه‌ای و امنیتی جمهوری اسلامی تبدیل می‌شود. گزارش منتشرشدە از سوی روزنامه تلگراف از کاهش نقش محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس شورای اسلامی، در صحنه سیاسی ایران به نفع ائتلافی در درون سپاه پاسداران انقلاب اسلامی پرده برمی‌دارد که احمد وحیدی، فرمانده کل جدید، و محمدعلی جعفری، فرمانده کل پیشین این نهاد نظامی امنیتی، در آن حضور دارند. در این بارە، تلگراف گزارش داده است که پس از کشتەشدن علی خامنه‌ای، رهبر جمهوری اسلامی ایران، و ناپدید شدن مرموز پسر و جانشین او، مجتبی خامنه‌ای، روایت غالب به سرعت محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس و فرمانده پیشین نیروی هوایی سپاه، را به عنوان پوتین ایران معرفی کرد. اما با وجود آنکه سپاه پاسداران همچنان تا حد زیادی بر نظام حاکم است، خیلی زود مشخص شد که قالیباف قدرت واقعی در تهران نیست. تلگراف با استناد بە منابع خود فاش ساختە است که احمد وحیدی، فرمانده کل جدید سپاه پاسداران، در واقع قدرتمندترین چهره در ساختار حاکمیت است. این موضوع از سوی منابع اطلاعاتی غربی نیز تأیید شدە است. اگرچه وحیدی بی‌تردید یکی از شخصیت‌های محوری نظام به شمار می‌رود، اما در سال‌های گذشته به دلیل تصدی سمت‌های مهم در بوروکراسی دولتی از فرماندهی سپاه بە دور بود. با این حال، از لحظه‌ای که وی به فرماندهی کل سپاه دست یافتە است، به گسترش پایگاه خود در داخل این نهاد، به‌ویژه در میان نسل‌های جوان‌تر سپاه و نیروهای بسیج، روی آورده است. به نوشته این روزنامه، در انتصاب احمد وحیدی بە این جایگاە، نقش محمدعلی جعفری، مشهور به عزیز جعفری، فرمانده کل پیشین سپاه پاسداران و احتمالاً دومین چهره قدرتمند کنونی ایران، برجسته می‌شود. اطلاعات موجود نشان می‌دهد ائتلافی پنهان و خطرناک میان وحیدی و جعفری شکل گرفته است که هر دو از مهم‌ترین مخالفان قالیباف به شمار می‌روند. درگیری شخصی میان جعفری و قالیباف، در سال ۲۰۲۲، زمانی برای افکار عمومی آشکار شد که فایل صوتی فاش‌شده‌ای از گفت‌وگویی را در سال ۲۰۱۸ منتشر کردە بود. در این فایل صوتی، گفت‌وگویی میان محمدعلی جعفری، فرمانده وقت کل سپاه پاسداران، و معاون اقتصادی سپاه منتشر شده بود که در آن دو طرف از نقش محمدباقر قالیباف در یک پرونده گسترده فساد سخن می‌گفتند. با این حال، در نهایت این جعفری بود که جایگاه خود را از دست داد و از فرماندهی کل سپاه کنار رفت. در این بارە تلگراف می‌نویسد که کنار گذاشته شدن قالیباف تنها به مذاکرات با ایالات متحده محدود نبوده است. بلکە شایعاتی که در میان شبکه‌های فرماندهان جوان‌تر سپاه جریان دارد، حاکی از آن است که او از حذف شدن از حلقه نفوذ ناراضی است. محمدعلی جعفری با این وجود جعفری به حاشیه رانده نشد. او در سال ۲۰۱۹ هدایت یکی از مهم‌ترین و محرمانه‌ترین نهادهایی را بر عهده گرفت که برای جهت‌دهی به نتایج سیاسی و اجتماعی در ایران ایجاد شده بود. این نهاد به قرارگاه بقیةالله اشتهار دارد. اهمیت این نهاد در فایل صوتی فاش‌شده‌ای که تلگراف به آن دست یافته است آشکار می شود. در این فایل، ساسان زارع، از مقام‌های ارشد سپاه و جانشین این قرارگاه اعلام می‌کند که بقیةالله همان جایگاه ویژه‌ای را دارد که نیروی قدس از آن برخوردار است و گزارش‌های خود را مستقیماً به دفتر رهبر ارائه می‌کند. جعفری بە عنوان یکی از ماهرترین استراتژیسینهای سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، در دوران فرماندهی خود در میانە سال‌های ۲۰۰۷ تا ۲۰۱۹، طراحی و اجرای سیاست تمرکززدایی در سپاه را بر عهده داشت. این راهبردی جنگی هم اکنون از سوی سپاه در تقابل با آمریکا و اسرائیل مورد استفادە قرار می گیرد. او پس از سال ۲۰۰۷ ایجاد نیروهای استانی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی را با هدف مقابله با دو تهدید اصلی، یعنی جنگ خارجی و ناآرامی‌های داخلی، دنبال کرد. در دوران فرماندهی جعفری، توانمندی‌های نظامی و امنیتی سپاه به شکل چشمگیری گسترش یافتند. او در تأسیس سازمان اطلاعات سپاه نقش داشت، فرماندهی سایبری سپاه را ایجاد کرد، توانمندی‌های جنگ نامتقارن علیه ایالات متحده را تقویت کرد و در سرکوب اعتراضات مردمی نیز نقشی محوری ایفا کرد. جعفری در سال ۲۰۱۹ قرارگاه بقیةالله را به عنوان بازوی اجتماعی و فرهنگی سپاه تأسیس کرد. هدف از تاسیس این نهاد سازمان‌دهی، آموزش و بسیج پایگاه اجتماعی کوچک اما ایدئولوژیک نظام در سراسر ایران بود. این راهبرد بر مفهومی استوار بود که سپاه از آن با عنوان حلقه میانی، شبکه‌ای متشکل از جوانان تندرو و ایدئولوژیک یاد می کند. برنامه جعفری بر ایجاد ۸۰۰ هزار گروه کوچک با حدود چهار میلیون عضو در محله‌های مختلف ایران طی پنج سال مبتنی بود. این رویکرد بە ایجاد پایگاههای بسیج در درون کوچەها و محلات تمامی شهرها در ایران انجامید. اعضای این شبکه برای انجام فعالیت‌های فرهنگی و سیاسی آموزش دیدند. این فعالیت‌ها از نظارت ایدئولوژیک و تبلیغات تا تأثیرگذاری بر نتایج سیاسی را در بر می‌گرفت. از سال ۲۰۱۹ به بعد، حلقه میانی در مهندسی انتخابات نیز به کار گرفته شد. در واقع، همین ساختار به جعفری امکان داد نفوذ گسترده‌ای را در میان نسل سوم و چهارم سپاه و بسیج، یعنی نسل‌های جوان‌تر و ایدئولوژیک‌تر، ایجاد کند. این حلقە اتصالی است که امروز وحیدی به آن نیاز دارد. همانند جعفری، به نظر می‌رسد وحیدی نیز که از چهره‌های ایدئولوژیک تندرو محسوب می‌شود، نگاه مثبتی به قالیباف نداشته باشد. دلیل این موضوع، اتهام‌های فساد علیه قالیباف است که به اعتبار سپاه به عنوان یک نیروی اسلامی و ایدئولوژیک آسیب رسانده است. بر این اساس، به نظر می‌رسد ائتلافی مبتنی بر منافع، ایدئولوژی و نگرشهای همسان فکری و ایدئولوژیک میان وحیدی و جعفری در درون سپاه شکل گرفته باشد. وحیدی برای بسیج حلقه میانی و نسل‌های جوان سپاه و بسیج به جعفری نیاز دارد و جعفری نیز از نفوذ وحیدی برای حذف رقبای خود، از جمله قالیباف، بهره می‌برد. این ائتلاف ممکن است به بازسازی ساختار، کادرها و شیوه‌های عمل سپاه پاسداران نیز منجر شود. هر دو چهره نماینده دیدگاهی ایدئولوژیک و سخت‌گیرانه در درون سپاه هستند که سیاست، جامعه و منطقه را از منظری امنیتی ـ مذهبی می‌نگرد. در صورت موفقیت این ائتلاف، نفوذ جناح‌های جوان‌تر و تندروتر در سپاه و بسیج افزایش خواهد یافت که از نظر ایدئولوژیک منسجم‌تر هستند و وابستگی کمتری به سازوکارهای سنتی و بوروکراتیک تهران دارند. این روند می‌تواند گذار نظام را از یک حکومت دینی که سپاه از آن حفاظت می‌کند، به یک حکومت امنیتی ـ دینی که خود سپاه بر آن مسلط است، عمیق‌تر کند. از همینرو بە نظر میرسد بر اساس پیش بینی آرنانیوز، با برآمدن گونەای از بناپارتیسم در داخل ایران، سرکوب شدیدتر گشتە و در عرصه خارجی نیز سپاهی که قدرت سیاسی را به طور کامل در دست داشته باشد، رویکردی تهاجمی‌تر اتخاذ نماید، زیرا تقابل با دشمنان ایران را نه یک خطر، بلکه بخشی طبیعی از منطق قدرت خواهد دانست.

در صورت صحت گزارش ان‌بی‌سی نیوز، اهمیت اصلی ساقط کردن هواپیمای آمریکایی بر فراز ایران، در احتمال ظهور نشانه‌هایی از انتقال تدریجی فناوری‌ها و سامانه‌های نظامی چینی به یکی از حساس‌ترین جبهه‌های تقابل واشنگتن است. ادعای استفاده از موشک دوش‌پرتاب ساخت چین و احتمال استقرار یک رادار پیشرفته هشدار زودهنگام، این پرسش را مطرح می‌کند که آیا پکن در حال عبور از حمایت‌های غیرمستقیم و ورود به سطحی جدید از همکاری‌های امنیتی با تهران است یا خیر. هرچند هیچ‌یک از این ادعاها تاکنون به‌طور مستقل تأیید نشده‌اند، اما طرح آنها از سوی رسانه‌های آمریکایی نشان می‌دهد رقابت راهبردی آمریکا و چین دیگر به شرق آسیا محدود نیست و به‌تدریج در معادلات امنیتی خاورمیانه نیز بازتاب پیدا می‌کند. شبکه ان‌بی‌سی نیوز به نقل از سه منبع آگاه گزارش داد کە احتمال می‌رود یک جنگنده F-15E نیروی هوایی آمریکا که ماه گذشته در جنوب غربی ایران سرنگون شد، هدف یک موشک دوش‌پرتاب ساخت چین قرار گرفته است. بر اساس این گزارش، مقام‌های آمریکایی همچنان در حال بررسی جزئیات این حادثه هستند. سرنگونی این جنگنده از آن جهت اهمیت دارد که به گفته منابع آمریکایی، نخستین مورد در چند دهه اخیر محسوب می‌شود که یک جنگنده آمریکایی بر اثر آتش دشمن ساقط شده است. ان‌بی‌سی نیوز همچنین به نقل از یک منبع مطلع و یک مقام آمریکایی گزارش داد که چین ممکن است در روزهای نخست درگیری‌ها یک سامانه رادار هشدار زودهنگام برد بلند در اختیار ایران قرار داده باشد. گفته می‌شود این سامانه که از آن با نام YLC-8B یاد می‌شود، توانایی شناسایی هواپیماهای پنهانکار و اهدافی را دارد که برای گریز از رصد راداری طراحی شده‌اند. به نوشته این شبکه، هنوز مشخص نیست موشکی که احتمالاً جنگنده آمریکایی را هدف قرار داده، به تازگی در اختیار ایران قرار گرفتە است یا از ذخایر تسلیحاتی پیشین این کشور بوده است. همچنین زمان استقرار احتمالی سامانه راداری مورد اشاره نیز مشخص نیست. دونالد ترامپ پیش‌تر اعلام کرده بود این جنگنده با یک موشک دوش‌پرتاب هدف قرار گرفته است. این نوع موشک‌ها که در ادبیات نظامی با عنوان من‌پد (Manpads) شناخته می‌شوند، حدود دو متر طول و نزدیک به ۱۸ کیلوگرم وزن دارند و از جمله تسلیحات نسبتاً ارزان اما مۆثر برای هدف قرار دادن هواپیماهایی هستند که در ارتفاع پایین پرواز می‌کنند. پنتاگون نیز گفته اعلام کردە بود کە دو سرنشین هواپیما پس از اصابت موشک موفق به خروج اضطراری شدند. خلبان ظرف هفت ساعت نجات یافت اما افسر سامانه‌های تسلیحاتی آن پس از دو روز جست‌وجو و در حالی که در دامنه‌های کوهستان زاگرس مخفی شده بود، توسط نیروهای آمریکایی پیدا و منتقل شد. این عملیات نجات از سوی رسانه‌های آمریکایی یکی از پیچیده‌ترین مأموریت‌های بازیابی نیروها در سال‌های اخیر توصیف شده است. انتشار این گزارش در شرایطی صورت می‌گیرد که روابط واشنگتن و پکن بر سر نقش احتمالی چین در حمایت از ایران زیر ذره‌بین قرار گرفته است. دولت ترامپ پیش‌تر سه شرکت ماهواره‌ای چینی را به اتهام ارائه تصاویر و داده‌های اطلاعاتی به ایران برای هدف‌گیری نیروهای آمریکایی تحریم کرده بود در حالی کە پکن هموارە این اتهام را رد کرده است. ترامپ همچنین پیش‌تر اعلام کرده بود شی جین‌پینگ، رئیس‌جمهور چین، به او اطمینان داده است که پکن هیچ سلاحی در اختیار ایران قرار نخواهد داد. ترامپ در یکی از اظهارات خود گفته بود: رئیس‌جمهور شی به من قول داده که هیچ سلاحی برای ایران ارسال نمی‌کند و من به حرف او اعتماد دارم. با این حال گزارش جدید ان‌بی‌سی پرسش‌های تازه‌ای درباره سطح همکاری‌های احتمالی نظامی میان تهران و پکن مطرح کرده است. مقام‌های آمریکایی در سال‌های اخیر بارها نسبت به انتقال فناوری‌ها و تجهیزات دارای کاربرد دوگانه از چین به ایران ابراز نگرانی کرده‌اند. با این حال سفارت چین در واشنگتن بار دیگر تاکید کرده است که این کشور در صادرات تجهیزات نظامی مطابق قوانین داخلی و تعهدات بین‌المللی خود عمل می‌کند و اتهام‌های مطرح‌شده علیه پکن را بی‌اساس می‌داند. چین در دهه‌های ۱۹۸۰ و ۱۹۹۰ یکی از تامین‌کنندگان مهم تسلیحات ایران بود، اما پس از اعمال تحریم تسلیحاتی سازمان ملل علیه تهران در سال ۲۰۰۶، همکاری‌های نظامی دو کشور عمدتاً به انتقال فناوری‌ها و تجهیزات دارای کاربرد مشترک غیرنظامی و نظامی محدود شد. با این وجود گزارش جدید ان‌بی‌سی نشان می‌دهد نقش احتمالی تجهیزات چینی در درگیری‌های اخیر همچنان یکی از موضوعات مورد توجه نهادهای امنیتی و اطلاعاتی آمریکا است.

علی اصغر فریدی سرکوب فعالان ملی در کرمانشاه و ایلام نشان می‌دهد مسالە هویت کردی در این مناطق صرفاً امنیتی نیست، بلکه از ریشه‌ای تاریخی و ساختاری برخوردار است. سیاست همگون‌سازی، از حذف آموزش زبان کردی تا برجسته‌سازی هویت مذهبی دولتی، نتوانسته است آگاهی کردها را مهار کند. برعکس، اعتراضات ۱۴۰۱ کە پیوند مطالبات هویتی، اقتصادی و اجتماعی را هر چە بیشتر آشکارتر ساختە است، نشان میدهد کە ایلام و کرمانشاە در آیندە میتوانند در بازتاب هویت کردی، بە عنوان یک عنصر سیاسی، تحول آفرین باشند. حدود هفت سال پیش، موجی از بازداشت نویسندگان، محققان زبان و ادبیات کردی و فعالان فرهنگی در دو استان کردستانی، در کرمانشاه و ایلام رخ داد. این بازداشت‌ها نمادی از تلاش مداوم نهادهای امنیتی برای مهار هرگونه گفتمان هویت‌طلبانه اتنیکی خارج از چارچوب‌های رسمی حکومت بود. امروز نیز با وجود گذشت زمان و وقوع رویدادهای بزرگ اجتماعی مانند اعتراضات گسترده سال ۱۴۰۱ یعنی جنبش زن، زندگی، آزادی، که ریشه در هویت کردی داشت، این سیاست سرکوب همچنان ادامه دارد و حتی شدت یافته است. استان‌های کرمانشاه و ایلام، دو استان کردی با گویش‌های جنوبی کردی شامل کلهری، گورانی، لکی و فیلی و مذهب عمدتا شیعه، برای دهه‌ها میدان آزمایش سیاست‌های همگون‌سازی فرهنگی نە تنها جمهوری اسلامی ایران، بلکە دورە پهلوی نیز بوده‌اند. اما در دورە حاکمیت جمهوری اسلامی، هدف اصلی، برجسته کردن هویت مذهبی شیعی در برابر هویت ملی و زبانی کردی بوده است. با این وجود شواهد نشان می‌دهد این سیاست تا حد زیادی شکست خورده و در مقابل، موج هویت‌خواهی اتنیکی فرهنگی و مدنی در دو دهه اخیر رشد کرده است. زمینه تاریخی و ساختاری سرکوب کرمانشاه و ایلام از نظر جغرافیایی و فرهنگی بخشی از کردستان واقع در مرزهای رسمی ایران محسوب می‌شوند. جمعیت این دو استان عمدتا کرد هستند و گویش‌های جنوبی کردی در زندگی روزمره غالب است، هرچند آمار رسمی اغلب این تنوع را کم‌رنگ جلوه می‌دهد. با این حال، از آغاز حاکمیت جمهوری اسلامی، سیاست دولتی بر همگون‌سازی زبانی و فرهنگی متمرکز بوده است. آموزش زبان کردی در مدارس دولتی وجود ندارد و زبان رسمی آموزش، فارسی است. این رویکرد باعث شده بسیاری از خانواده‌ها برای جلوگیری از مشکلات آموزشی فرزندان، در خانه نیز به فارسی صحبت کنند و زبان مادری به تدریج در نسل جوان ضعیف شود. فعالان فرهنگی که تلاش می‌کنند ادبیات شفاهی کردی را به ادبیاتی مکتوب تبدیل کنند، تاریخ را مستند سازند یا فولکلور و موسیقی کردستانی را حفظ کنند، اغلب با اتهاماتی مانند «تبلیغ علیه نظام» یا «تهدید امنیت ملی» مواجه می‌شوند. این سرکوبهای ریشه‌دار تاکنون، فعالان را در معرض احضار، بازداشت، شکنجه روانی و جسمی و احکام طولانی زندان قرار دادە است. تشدید سرکوب پس از اعتراضات ۱۴۰۱ پس از اعتراضات سراسری ۱۴۰۱ که با مرگ ژینا امینی، آغاز شد و شعار زن، زندگی، آزادی، برخاستە از جنبش‌ کردستان، به نماد خیزشی سراسری در ایران تبدیل گردید، سرکوب در استان‌های کردستان، از جمله کرمانشاه و ایلام به شکل چشمگیری افزایش یافت. گزارش‌های حقوق بشری نشان می‌دهند این دو استان از بالاترین آمار بازداشت‌ها، جانباختگان و احکام اعدام در کردستان برخوردار بوده‌اند. در سال‌های ۱۴۰۲ تا ۱۴۰۴، بازداشت‌های گسترده فعالان ادبی، معلمان زبان کردی، روزنامه‌نگاران محلی و اعضای انجمن‌های فرهنگی ادامه داشته است. برای مثال، در سال ۱۴۰۴ گزارش‌ها از بازداشت صدها فعال کردی در استان‌های کردستان از جمله کرمانشاه و ایلام حکایت دارند. این بازداشت‌ها اغلب شامل فرهنگیان، معلمان و هنرمندانی است که صرفا به فعالیت‌های مدنی مانند برگزاری کارگاه‌های زبان کردی، مستندسازی تاریخ محلی یا ترویج لباس و موسیقی سنتی پرداخته‌اند. نهادهای امنیتی این فعالیت‌ها را «جدایی‌طلبی» جلوه می‌دهند، در حالی که بسیاری از آن‌ها در چارچوب حقوق فرهنگی پایه‌ای هستند. حتی در سال ۱۴۰۵، موج جدیدی از بازداشت‌ها، از جمله بازداشت فعالان فرهنگی در کرمانشاه و ایلام در جریان اعتراضات یا مراسم‌های سنتی گزارش شده است. تداوم چنین رویکردی نشان‌دهنده آن است که حکومت هرگونه ابراز هویت اتنیک مستقل را تهدیدی برای وحدت ملی می‌بیند. شکست همگون‌سازی و واقعیت‌های اجتماعی و اقتصادی کرمانشاه و ایلام علی‌رغم منابع طبیعی غنی همچون نفت، گاز، معادن و کشاورزی، همچنان در صدر شاخص‌های منفی مانند بیکاری، فقر، اعتیاد و مهاجرت اجباری قرار دارند. سیاست‌های مرکزمحور و تبعیض ساختاری، این دو استان کردی را به حاشیه رانده است. با این وجود، تلاش برای جایگزینی هویت ملی کردی با هویت مذهبی دولتی، نتوانسته است مقاومت فرهنگی را درهم بشکند. در واقع، دو دهه اخیر شاهد رشد قابل توجه ادبیات مکتوب کردی جنوبی، فعالیت‌های مدنی، هرچند اغلب سرکوب‌شده و آگاهی نسل جوان از ریشه‌های اتنیکی خود بوده است. اعتراضات ۱۴۰۱ نشان داد که مطالبات هویتی، اقتصادی و اجتماعی در کرمانشاە و ایلام به هم گره خورده‌اند. کردها در این دو استان، که اغلب شیعی یا یارسان هستند، هویت خود را در اولویت قرار دادە و از تبعیض مضاعف اتنیک و مذهبی رنج می‌برند. گزارش‌های بین‌المللی تاکید می‌کنند که کردهای ایران به طور نامتناسبی قربانی اعدام‌ها و بازداشت‌های سیاسی هستند. علاوه بر این، محدودیت‌های زبانی باعث نابرابری آموزشی شده است. کودکان کرد در آغاز تحصیل با زبان فارسی مواجه می‌شوند که اغلب زبان دوم آن‌هاست، و این امر بر عملکرد تحصیلی و اعتماد به نفس آن‌ها تاثیر منفی می‌گذارد. چشم‌انداز و حق حفظ هویت سرکوب گفتمان هویت‌خواهی نه تنها حقوق فرهنگی و زبانی میلیون‌ها شهروند را نقض می‌کند، بلکه به بی‌اعتمادی عمیق‌تر و ناآرامی‌های دوره‌ای دامن می‌زند. مردمان ساکن کرمانشاه و ایلام، مانند سایر شهروندان و ساکنان در ایران، حق دارند زبان و فرهنگ خود را آزادانه حفظ کنند، آموزش دهند و منتقل نمایند. این حق، بر اساس اصول حقوق بشر بین‌المللی و حتی متن قانون اساسی ایران در مورد احترام به تنوع زبانی، مشروع است. نادیده گرفتن این مطالبات مشروع نه تنها عادلانه نیست، بلکه ناکارآمد نیز بوده و هزینه‌های اجتماعی، سیاسی و انسانی بیشتری به همراه خواهد داشت. در شرایطی که ایران با چالش‌های اقتصادی، اجتماعی و سیاسی متعدد روبروست، به رسمیت شناختن حق حفظ هویت ملی و زبانی کردها و سایر ملتهای ساکن در جغرافیای کنونی ایران، می‌تواند گامی به سوی ایجاد جامعه‌ای عادلانه‌تر و متحدتر باشد. سرکوب مداوم تنها فاصله ساکنان این جغرافیا را بیشتر می‌کند و پتانسیل فرهنگی غنی آن را هدر می‌دهد.

گزارش روزنامە اسرائیل هیوم از عملیات خود در ایران را باید بیش از آنکه یک افشاگری رسانه‌ای دانست، نشانه‌ای از تحول در دکترین رویارویی اسرائیل با ایران تلقی کرد. بر اساس اطلاعات منتشرشده، موساد طی سال‌های اخیر بخشی از تمرکز خود را از عملیات‌های کلاسیک اطلاعاتی و حذف فیزیکی، به سمت جنگ شناختی، عملیات نفوذ در افکار عمومی و فرسایش تدریجی مشروعیت سیاسی منتقل کرده است. در این چارچوب، افشای هدفمند اطلاعات، بهره‌گیری از شبکه‌های رسانه‌ای، عملیات تأثیرگذاری در فضای مجازی و تشدید شکاف میان حکومت و جامعه، به اجزای مکمل فشارهای اقتصادی و امنیتی تبدیل شده‌اند. اهمیت راهبردی این رویکرد در آن است که تلاش می‌شود هزینه‌های سیاسی و اجتماعی را از درون بر حاکمیت تحمیل کند. صرف‌نظر از میزان صحت ادعاهای مطرح‌شده، انتشار چنین گزارشی خود بخشی از یک پیام بازدارنده و عملیات روانی محسوب می‌شود که مخاطب اصلی آن، نخبگان سیاسی و امنیتی جمهوری اسلامی هستند. روزنامه اسرائیلی اسرائیل هیوم در گزارشی بی‌سابقه از وجود یک شاخه مخفی در سازمان موساد خبر داده است که از سال ۲۰۲۱ با هدف تغییر رژیم در ایران آغاز بە فعالیت نمودە است. این شاخه که بعد جدید (New Dimension) نام دارد، با بودجه‌ای از طریق یک شرکت صوری در قبرس و با استفاده از شبکه سه‌لایه‌ای موسوم به «ماشین سم» (Poison Machine) که شامل حساب‌های جعلی، وب‌سایت‌های خبری تقلبی و چت‌بات‌های هوش مصنوعی است، عملیات‌ افشای اطلاعات خصوصی مقامات ایرانی را طراحی و اجرا کرده است. به گفته منابع این گزارش، دست‌کم سه عملیات موفق شامل برکناری رستم قاسمی (وزیر نفت اسبق) و دو مقام ارشد دیگر، همچنین خنثی‌سازی دو عملیات دیگر توسط دستگاه اطلاعاتی ایران، بخشی از کارنامه این شاخه است. دیوید بارنئا، رئیس موساد، شخصاً این شاخه را هدایت می‌کند. وی به‌عنوان مقام ارشد امنیتی دولت اسرائیل برآورد کرده است که در صورت تداوم فشار اقتصادی، جمهوری اسلامی ایران تا پایان سال ۲۰۲۶ سقوط خواهد کرد. انتخاب روزنامه اسرائیل هیوم، که مالک آن میریام ادلسون، بیوه شلدون ادلسون از حامیان مالی دونالد ترامپ است، برای افشای یک شاخه فوق‌محرمانه، خود بخشی از عملیات روانی تلقی می‌شود. نویسنده گزارش، ایتای ایلناعی، خبرنگار ارشد امنیتی این روزنامه، منبع خود را یکی از مقامات پیشین موساد که ریاست همین شاخه را بر عهده داشته، معرفی نموده و با نام مستعار «O.» از او یاد کرده است. به گفته نویسنده مقاله، این مقام پس از بازنشستگی به بخش خصوصی در حوزه‌ امنیت سایبری رفته است. ساختار، بودجه و مدیریت شاخه مخفی طبق گزارش مذکور، واحد «بعد جدید» در سال ۲۰۲۱ و بلافاصله پس از انتصاب دیوید بارنئا به ریاست موساد تأسیس شده است. این واحد، در داخل سازمان، به دلیل آن که نام بنیانگذار واقعی آن سانسور شده، با حرف اول نام او «شاخه O.» خوانده می‌شود. مقاله فاش می‌کند که بودجه‌ این شاخه از طریق یک شرکت صوری ثبت‌شده در قبرس تأمین می‌شود که توسط حساب‌های خصوصی حامیان اسرائیلی در لندن و نیویورک شارژ می‌شده است. این ترتیبات مالی به گونه‌ای طراحی شده که ردگیری آن به موساد را دشوار کند. منبع افشاگر، «O.»، می‌گوید که این شاخه مستقیماً به بارنئا گزارش می‌داده و از چارچوب عملیاتی معمول موساد خارج بوده است. ذکر این واقعیت که خود بارنئا شخصاً یکی از حساب‌های جعلی تلگرام متعلق به این شاخه را دنبال می‌کرده نشانه‌ای از درگیری مستقیم و سطح بالای اهمیت این واحد است. در کنار تأسیس این شاخه، بارنئا دستور انحلال شاخه سنتی جذب جاسوس موساد با نام «تزومت» را صادر کرد و به جای آن واحدی جدید برای جذب نیروهای غیراسرائیلی ایجاد شد. بر اساس گزارش، در جریان عملیات‌های موسوم به «شیر خیزان» (Rising Lion) و «شیر خروشان» (Roaring Lion)، ده‌ها عامل غیراسرائیلی در داخل ایران فعال شدند و به سامانه‌های پدافندی، پرتابگرهای موشکی و مراکز نظامی ضربه زدند. ابزار سه‌لایه جنگ شناختیِ ماشین سم مقاله جزئیات فنی ابزار اصلی این شاخه یعنی ماشین سم را تشریح کرده است. این شبکه سه لایه دارد. لایه اول شامل صدها حساب جعلی در توییتر، تلگرام و اینستاگرام با نام‌های کاربری فیک و هویت‌های جعلی ایرانی است که به تولید و پخش محتوای قطبی‌ساز می‌پردازند. لایه دوم وب‌سایت‌های خبری جعلی هستند که طراحی بصری آن‌ها شبیه رسانه‌های معتبر غربی (بی‌بی‌سی، گاردین) و حتی برخی رسانه‌های فارسی‌زبان مخالف است تا مخاطب را فریب دهد. لایه سوم چت‌بات‌های مبتنی بر هوش مصنوعی هستند که به‌طور خودکار با کاربران ایرانی وارد گفت‌وگو می‌شوند، لهجه‌ها و گویش‌های مختلف را تقلید می‌کنند و بحث‌های حساس (نظیر نابرابری اقتصادی، فساد، حقوق زنان) را شعله‌ور می‌سازند. مقاله تأکید کرده که از سال ۲۰۲۳ این فناوری به‌شدت گسترش یافته است. طبق توضیحات منبع مقاله، پروژه‌ ماشین سم چهار سال پیش آغاز شد و دو سال و نیم پیش به بلوغ عملیاتی کامل رسیده است. این شبکه نه تنها از حساب‌های جعلی، بلکه از همکاری با اینفلوئنسرهای واقعی در داخل و خارج ایران و حتی خلق اینفلوئنسرهای مجازی با استفاده از هوش مصنوعی بهره می‌برد. یک منبع آگاه این شبکه را چنان مؤثر توصیف کرده که معتقد است هر سیاستمداری آرزوی داشتن آن را دارد. سه عملیات فاش‌شده؛ قاسمی، شاهرخ و دو مدیر ارشد مقاله به‌صراحت نام سه عملیات موفق این شاخه را ذکر کرده است. اولین عملیات «قاسمی» نام دارد که در آبان ۱۴۰۱ انجام شد.در جریان این عملیات، تصویری از رستم قاسمی، وزیر راه و شهرسازی دولت ابراهیم رئیسی، منتشر شد که در نهایت به استعفای او انجامید. قاسمی که در اواخر دولت احمدی‌نژاد نیز مدتی وزیر نفت بود، در این عکس حال در آغوش گرفتن زنی بدون حجاب در یک هتل در مالزی، دیده می‌شد. در این بارە، در مقاله اسرائیل هیوم آمده است که موساد این عکس را از سال ۲۰۱۱ در اختیار داشت، اما زمان انتشار آن را با اوج اعتراضات سراسری پس از کشته شدن ژینا امینی هماهنگ کرد. به نوشته این روزنامه، رستم قاسمی در نوامبر ۲۰۲۲ هنگامی که تلفن همراه خود را باز کرد، شوکه شد. وب‌سایت ایران اینترنشنال، رسانه‌ای که توسط چهره‌های مخالف جمهوری اسلامی ایران اداره می‌شود، عکسی از او منتشر کرده بود که قاسمی را در جریان سفری به مالزی در حال در آغوش گرفتن زنی جوان و بدون حجاب نشان می‌داد. از نگاه موساد، این اقدام یک سود دوگانه داشت: از یک سو بە کنارزدن یک چهره نظامی باتجربه و زیرک منجر می‌شد و و همزمان به اعتراضات مردم علیە حجاب که در آن زمان ایران را به آشوب کشانده بودم بیش از پیش دامن می‌زد. تا آن زمان، استفاده از رسانه‌ها برای برکنار کردن مقام‌های ارشد ایرانی از سمت‌هایشان، در موساد رایج نبود. بە نظر موساد، اجرای یک عملیات تأثیرگذار که در نهایت مقامی را از صحنه خارج کند، بسیار ارزان‌تر و ساده‌تر از عملیات ترور است. در گذشته، موساد با این منطق فکر نمی‌کرد. اما تا بە امروز، موساد مسئول برکناری شمار قابل توجهی از مقام‌های ارشد در ایران بوده است. دومین عملیات با عنوان «شاهرخ» در سال ۲۰۲۳ شکل گرفت کە در جریان آن، تماس‌های صوتی یک فرمانده ارشد سپاه با یک بازیگر زن ساکن ترکیه فاش شد. گزارش، بدون ذکر نام فرمانده، می‌گوید که این تماس‌ها منجر به حذف او از چرخه‌ تصمیم‌گیری شد. سومین عملیات با عنوان «دو رئیس» در سال ۲۰۲۴ انجام شده است که مربوط به انتشار همزمان اسناد مالی مربوط به یک وزیر دولت سیزدهم و رئیس یک نهاد نظامی بوده است. هدف، نشان دادن فساد هماهنگ در دو قوه بوده و هر دو نفر ظرف دو ماه از سمت خود کنار رفتند. یکی ناگزیر بە استعفا و دیگری بە صورت اجباری بازنشستە شد. این گزارش تأکید می‌کند که این موارد تنها نمونه‌هایی از عملکرد این شاخه هستند، و نه همه‌ عملیات‌ها. برآورد بارنئا از سقوط جمهوری اسلامی و برنامه زمانی جنگ در بخش دیگری از گزارش، اسرائیل هیوم به نقل از منابع نزدیک به دیوید بارنئا می‌نویسد که او برآورد کرده است کە در صورت عدم امضای توافق اقتصادی برای احیای اقتصاد ایران توسط رئیس‌جمهور آمریکا و ادامه محاصره، جمهوری اسلامی احتمالاً تا پایان سال ۲۰۲۶ سقوط خواهد کرد. این برآورد در بهار ۲۰۲۶ به‌روز گشتە و مبنای آن ترکیبی از فشارهای اقتصادی خارجی، نارضایتی داخلی و اثربخشی عملیات روانی موساد ذکر شدە است. بر اساس این گزارش، تا زمان نگارش آن، جمهوری اسلامی ایران هنوز سقوط نکرده است و همین موضوع انتقادهای شدیدی را متوجه موساد و رئیس آن کرده است. برخی منتقدان از این وضعیت به عنوان یک شکست پرزرق‌وبرق یاد می‌کنند. در مقابل، مقام‌های موساد تأکید می‌کنند که هرگز وعده نداده بودند حکومت ایران در جریان جنگ سقوط خواهد کرد و از ابتدا نیز چنین فرایندی را زمان‌بر می‌دانستند. منابعی که اخیراً با بارنئا گفت‌وگو کرده‌اند، می‌گویند او همچنان معتقد است اگر رئیس‌جمهور ترامپ از امضای توافقی که امکان احیای اقتصاد ایران را فراهم کند خودداری کند و فشارها و محاصره علیه این کشور ادامه یابد، حکومت آیت‌الله‌ها تا پایان سال ۲۰۲۶ سقوط خواهد کرد: من هیچ تردیدی ندارم که در آینده، عملیات شیر خروشان به عنوان یکی از نقاط عطف مهم در مسیر سقوط حکومت ایران به یاد آورده خواهد شد. گزارش همچنین فاش می‌کند که برنامه اولیه موساد برای آغاز جنگ علیه ایران در ژوئن ۲۰۲۶ بود، اما پس از ناآرامی‌های دی‌ماه گذشته، بنیامین نتانیاهو، نخست‌وزیر اسرائیل، دستور تسریع آن را صادر کرد. با این حال، این گزارش، اعتراف می‌کند که اعتراضات دسامبر ۲۰۲۵ (دی‌ماه ۱۴۰۴) که از بازار تهران آغاز شد، موساد را غافلگیر کرد و سازمان هیچ نقشی در وقوع آن نداشته است. ترکیب مرگبار گزارش اسرائیل هیوم، در بخشی دیگر، ابعاد گسترده‌تری از فعالیت‌های این شاخه را فاش می‌کند که فراتر از عملیات روانی در شبکه‌های اجتماعی است. همان‌طور که اشاره شد، یکی از شاخه‌های جدیدی که در دوران ریاست بارنئا ایجاد شد، شاخه عملیات تأثیرگذاری بود. مشخص شده است که تا سال ۲۰۲۱، موساد تنها یک بخش محدود در این حوزه داشت که صرفاً بر جنگ روانی متمرکز بود و عمدتاً عملیات‌های هدفمند علیه افراد مشخص را طراحی و اجرا می‌کرد. بارنئا در گفت‌وگوهای غیرعلنی اخیر خود، توانمندی‌های این شاخه جدید را یک سلاح نامتعارف توصیف کرده است که استفاده از آن می‌تواند به نتیجه‌ای منجر شود که سرنوشت جنگ میان اسرائیل و ایران را به شکلی قاطع تعیین کند. مسئول بخش سلاح نامتعارف با نام مستعار «اُ» (O.) ۵۱ ساله، دوران خدمت نظامی خود را در واحد ۸۲۰۰ ارتش اسرائیل گذرانده و از سال ۲۰۰۳ در موساد فعالیت می‌کند. «اُ» بخش عمده دوران حرفه‌ای خود را به عنوان افسر جمع‌آوری اطلاعات سپری کرده و مسئول جذب و هدایت مأموران در خارج از کشور بوده است. در سال ۲۰۲۰، یوسی کوهن «اُ» را به ریاست کارزار دیپلماتیک ـ راهبردی موساد منصوب کرد. این سمت پیش از آن در اختیار ایال حولاتا بود که بعدها به مقام مشاور امنیت ملی اسرائیل رسید. زمانی که بارنئا فرایند بررسی و برنامه‌ریزی برای آغاز دوره ریاست خود بر موساد را آغاز کرد، یکی از نشست‌هایی که برگزار کرد با رئیس این بخش بود. در مرحله بعد، او یک واحد اطلاعاتی جدید ایجاد کرد که مأموریت آن بررسی و تحلیل افکار عمومی و روندهای رسانه‌ای در ایران بود. او توضیح می‌دهد که بخش بزرگی از اطلاعات در حوزه عملیات تأثیرگذاری بر منابع آشکار، رسانه‌های جمعی و شبکه‌های اجتماعی متکی است. با این حال، به گفته او، شناخت لایه‌های عمیق‌تر احساسات و نگرش‌های افکار عمومی ایران بر پایه نظرسنجی‌هایی شکل گرفته بود که در داخل کشور انجام می‌شد. در پاسخ به این پرسش که بررسی‌ها درباره ایران چه چیزی را نشان می‌دهد، «اُ» می‌گوید رشد اردوگاه مخالفان حکومت بسیار چشمگیر بوده است. شرایط اقتصادی و اجتماعی در ایران باعث شده است شمار فزاینده‌ای از مردم به حکومت باور نداشته باشند و تمایلی به ادامه حیات آن نداشته باشند. اعتراض‌هایی که طی سال‌های گذشته به‌طور طبیعی در ایران شکل گرفته‌اند، خود نشانه‌ای از تحولاتی هستند که در سطح افکار عمومی این کشور در جریان است. در بخش دیگری از این گزارش آمدە است کە برنامه جامع موساد برای تغییر رژیم در جریان عملیات شیر خروشان شامل یک بسته عملیاتی تمام‌عیار بود که یکی از محورهای اصلی آن، آموزش و تسلیح نیروهای کُرد در داخل و در امتداد مرزهای ایران تعریف شده بود. در کنار حمایت از کردها، شاخەای از جوانان و حامیان سلطنت‌طلب رضا پهلوی نیز به عنوان یکی از گروه‌های هدف برای نفوذ و ایجاد شکاف‌های اجتماعی مورد استفادە قرار داشتند. گزارش تصریح می‌کند که دولت اسرائیل طیف متنوعی از نیروهای سیاسی و مدنی ایران را هدف قرار داده و رضا پهلوی تنها گزینه نیست. همچنین، شبکه‌های خبری وابسته به اپوزیسیون مانند ایران اینترنشنال نیز به عنوان بستری برای انتشار اطلاعات افشاگرانه در خدمت این شاخه بوده‌اند. این افشاگری، تصویر کامل‌تری از استراتژی موساد ارائه می‌دهد که در آن، جنگ شناختی در کنار تقویت نظامی گروه‌های مخالف و بهره‌گیری از جریان‌های سیاسی مخالف، به عنوان یک راهبرد سه‌وجهی برای رسیدن به هدف نهایی «سقوط نظام» طراحی شده است. در این زمینه نیز، یعنی در استفاده از رسانه‌های جمعی، «اُ» ناچار بود برخلاف نگرش‌های رایج در داخل سازمان عمل کند. یکی از توانمندی‌هایی که موساد در این زمینەتوسعه داد، به استفاده از کانال‌های رسانه‌ای مختلف در داخل ایران مربوط می‌شد: برای مثال، می‌خواستیم عددی را که حکومت می‌خواهد از شهروندان خود پنهان کند، وارد آگاهی عمومی در ایران کنیم. این یک عدد اقتصادی بود که ما از طریق اطلاعات موساد از آن آگاه بودیم، اما هرگز آن را بیرون از سازمان منتشر نکرده بودیم، چون ما دوست نداریم چنین اطلاعاتی را افشا کنیم. ما ظرفیت این اطلاعات را فهمیدیم و شروع کردیم به روایت کردن آن در شبکه‌های اجتماعی و کانال‌های افشاگر، چون در نهایت، یک مخاطب هدف وجود دارد و شما باید به او برسید. گاهی به نظر ما می‌رسد که افکار عمومی ایران در نگاه حکومت عاملی تعیین‌کننده نیست، اما این درست نیست. حکومت دائماً برای تداوم و حفظ حاکمیت خود در تلاش است و هر نوع تلخی و نارضایتی عمومی، رخدادی است که درصدد ممانعت از انتشار و بازنمایی آن است. بنابراین، لحظه‌ای که بتوانید چیزی را که حکومت می‌خواهد پنهان کند برای افکار عمومی آشکار کنید، ظرفیت قابل توجهی برای ایجاد حرکت داخلی از درون ایران دارید. نمی‌توان منتفی دانست که برخی از گزارش‌هایی که در ایران درباره این حوزه‌ها منتشر شده‌اند، از ما آغاز شده باشند. در رابطە با تاثیرگذاری و برآیند سقوط حاکمیت جمهوری اسلامی در ایران، وی بر این باور است کە: این حکومت طول عمر مشخصی دارد. از منظر من، به‌عنوان شاخه تأثیرگذاری، مأموریت ما نزدیک‌تر کردن سقوط حکومت و سریع‌تر کردن ساعت شنی پایان آن است. نویسنده گزارش در پایان این گفت‌وگو، به نقل از منابع خود می‌نویسد که این بخش از آنچه «عملیات ترکیبی مرگبار» توصیف شده، تازه با شدتی بسیار بالا وارد مرحله اجرا شده است. به گفته این منابع، هیچ‌کس نمی‌داند آیا سرنگونی حکومت سه ماه، شش ماه یا حتی یک سال زمان خواهد برد. اما نویسنده گزارش، بە نقل از منبابع خود، هیچ تردیدی ندارد که این اتفاق بسیار سریع‌تر از زمانی رخ خواهد داد که شاخه تأثیرگذاری و موساد وجود نداشتند و در این بارە فعالیت نمی کردند. ایتای ایلناعی در نتیجه‌گیری مقاله خود سه ادعای اصلی را مطرح می‌کند. نخست، موساد رسماً وارد جنگ ترکیبی (Hybrid Warfare) علیه ایران شده و ترور فیزیکی را به نفع حذف اطلاعاتی از طریق افشا و رسواسازی کنار گذاشته است. دوم، هزینه‌ هر گونە عملیاتی از نوع افشای رابطه پنهانی یک مقام سیاسی، انتشار تصاویر خصوصی، افشای فساد مالی، انتشار اسناد محرمانه، افشای ارتباطات پنهان با افراد یا دولت‌های دیگر (کمپرومات)، بین یک بیستم تا یک پنجاهم عملیات ترور برآورد می‌شود و ریسک دیپلماتیک نزدیک به صفر دارد. سوم، افشای خود این شاخه توسط اسرائیل هیوم، بخشی از همان ماشین سم است و هدف آن هشدار به هر مقام ایرانی است که «ما هر لحظه می‌توانیم زندگی آنها را افشا کنیم.»

امروز، اقتصاد ایران با یکی از عمیق‌ترین بحران‌های چند دهه اخیر مواجه است. صندوق بین‌المللی پول پیش‌بینی می‌کند تولید ناخالص داخلی ۶.۱ درصد کوچک شود و میانگین تورم امسال به ۶۸.۹ درصد برسد. تومان در بازار آزاد روز چهارشنبه حدود ۱۷۳ هزار تومان در برابر دلار معامله شد و دست‌کم دو میلیون نفر بیکار شده‌اند. محاصره دریایی آمریکا و خاموشی اینترنت، چشم‌انداز بهبود را نیز بیش‌از هرزمان مبهم کرده است. اگرچه مذاکرات غیرمستقیم ایران و آمریکا در قطر و امارات ادامه دارد و بازارهای تهران نشانه‌هایی از خوش‌بینی به توافق را بروز داده‌اند، تومان طی یک هفته منتهی به ۲۷ می (۶ خرداد) بیش از ۵ درصد تقویت شده و شاخص اصلی بورس تهران نیز پس از بازگشایی کنترل‌شده، از مرز ٤ میلیون واحد عبور کردە است. با این حال، این نشانه‌های ظاهری آرامش را نباید با بهبود ریشه‌ای اقتصاد اشتباه گرفت. فاصله نرخ ارز در بازار (حدود ۱۷۳ هزار تومان) با سقف تاریخی ۱۹۰ هزار تومان در ماه پیش، همچنان اندک است. محاصره دریایی آمریکا کماکان پابرجاست و اقتصاد ایران با عمیق‌ترین بحران چنددهه‌اخیر خود دست‌وپنجه نرم می‌کند. صندوق بین المللی پول در آخرین گزارش چشم‌انداز اقتصاد جهانی (آوریل ۲۰۲۶) پیش‌بینی کرده است که اقتصاد ایران در سال جاری ۶.۱ درصد کوچک‌تر خواهد شد. این رقم کاهشی چشمگیر نسبت به پیش‌بینی ۱.۱ درصد رشد در ژانویه ۲۰۲۶ (پیش از جنگ) است. صندوق بین‌المللی پول این کاهش شدید را ناشی از «اختلال شدید اقتصادی مرتبط با شوک‌های انرژی و حمل‌ونقل» ناشی از جنگ ارزیابی کرده است. انتظار می‌رود اقتصاد ایران در سال ۲۰۲۷ با فرض عادی‌شدن شرایط، ۳.۲ درصد رشد کند، اما این چشم‌انداز، با فرض مدیریت درست، عمیقاً مشروط به پایان پایدار درگیری و بازسازی زیرساخت‌هاست. کارشناسان مستقل حتی بدبینانه‌تر از صندوق بین‌المللی پول هستند. جیسون توی، اقتصاددان ارشد بازارهای نوظهور آکسفورد اکونومیکس، هشدار داده که محاصره دریایی می‌تواند ۷۰ درصد از درآمد صادراتی ایران را قطع کند. ابرتورم و سقوط ارزش پول ملی مرکز آمر ایران در اواسط آوریل ۲۰۲۶ گزارش دادە است که نرخ تورم سالانه به ۵۳.۷ درصد رسیده و تورم مواد غذایی نسبت به سال قبل از آن از مرز ۱۱۵ درصد عبور کرده است. برای برخی کالاهای اساسی وضعیت فاجعه‌بارتر است: تورم روغن‌های خوراکی تا ۳۷۵ درصد افزایش یافته است. در این بارە، صندوق بین‌المللی پول پیش‌بینی کرده است که میانگین تورم سال ۲۰۲۶ به ۶۸.۹ درصد برسد. با این حال، آمارهای میدانی برخی منابع، رقم بالاتری را گزارش کرده‌اند و تورم کلی را حدود ۷۳.۵ درصد تخمین زده‌اند. در بازار ارز، تومان روز ۲۶ می (۵ خرداد) حدود ۱۷۳ هزار تومان در برابر دلار معامله شد. اگرچه این رقم پس از خبرها درباره مذاکرات تا حدودی بهبود یافت، اما فاصله چندانی با سقف تاریخی ۱۹۰ هزار تومان در اواخر آوریل (اوایل اردیبهشت) ندارد. ارزش تومان طی یک سال گذشته بیش از نیمی از ارزش خود را از دست داده است. برخی از تحلیلها کاهش ارزش تومان از ابتدای جنگ را تا ۹۷ درصد برآورد کرده‌اند که از جمله شدیدترین سقوط‌های پولی در جهان محسوب می‌شود. بانک‌های ایران در ماه‌های اخیر اسکناس یک میلیون تومانی (معادل ۱۰ میلیون ریال) را به عنوان بزرگ‌ترین اسکناس تاریخ کشور منتشر کردند. فروپاشی بازار کار معاون وزارت کار ایران اعلام کرده است که در نتیجه جنگ و خاموشی اینترنت، حدود یک میلیون شغل مستقیماً از بین رفته و دو میلیون نفر به طور مستقیم یا غیرمستقیم بیکار شده‌اند. یک کارخانه نساجی در غرب ایران از ۸۰۰ کارگر خود ۷۰۰ نفر را اخراج کرده است. پلتفرم جستجوی کار ایران در یک روز در اواخر آوریل رکورد بیش از ۳۱۰ هزار رزومه را ثبت کرد. کمیته تنظیم صنعت ایران هشدار داده است که تا ۳.۵ میلیون کارگر ممکن است تحت تأثیر امواج بیکاری قرار گیرند. بیکاری در میان نسل جوان ابعاد هشداردهنده‌تری دارد. بر اساس آمارهای رسمی، نرخ بیکاری جوانان ۳۲ درصد است و این آمار شامل دانشجویان و کسانی که از جستجوی کار منصرف شده‌اند نیز نمی‌شود. اقتصاد دیجیتال ایران که روزگاری ظرفیت اشتغال‌زایی داشت، با خاموشی اینترنت بیش از ۷۵ روزه عملاً فلج شده است. تخمین زده می‌شود این خاموشی روزانه تا ۸۰ میلیون دلار به این بخش خسارت وارد کند. شرکت تجارت الکترونیک دیجی‌کالا ۲۰۰ کارمند خود را اخراج کرده و استارتاپ «کاموا» تعطیل شده است. یک استارتاپ ۲۸ نفره دیگر مجبور شده ۲۵ نفر از نیروهای خود را تعدیل کند. افزایش فقر و تشدید نابرابری بانک جهانی در گزارشی تحت عنوان خلاصه فقر و برابری، که داده‌های آن پیش از جنگ جمع‌آوری شدەاند، خط فقر ایران را ۸.۳ دلار در روز تعریف کرده است ، یعنی هر کس کمتر از این مبلغ درآمد داشته باشد، فقیر محسوب می‌شود. بر این اساس، پیش‌بینی شده بود که نرخ فقر ایران در سال ۲۰۲۵ به ۳۵.۴ درصد و در سال ۲۰۲۶ به ۳۸.۸ درصد افزایش یابد. این ارقام به این معناست که پیش از شروع جنگ، حدود ۳۳ میلیون ایرانی زیر خط فقر زندگی می‌کردند. اما واقعیت این است که درآمد بسیاری از خانواده‌های ایرانی تنها حدود ۱۰۰ دلار در ماه (یعنی حدود ۳.۳ دلار در روز) است. این رقمعمیقاً زیر خط فقر بانک جهانی قرار دارد. به عبارت دیگر، میلیون‌ها ایرانی پیش از جنگ نیز در فقر شدید به سر می‌بردند و جنگ این وضعیت را فاجعه‌بارتر کرده است. ترکیب انقباض ۶.۱ درصدی تولید ناخالص داخلی (پیش‌بینی صندوق بین‌المللی پول)، تورم سالانه بیش از ۷۰ درصد و از بین رفتن دست‌کم یک میلیون شغل پس از جنگ، قطعاً جمعیت زیر خط فقر را به میزان قابل توجهی افزایش داده است. برآوردهای اولیه حاکی از آن است که اکنون حدود ۴۰ تا ۴۵ درصد از جمعیت ایران، یعنی حدود ۳۷ تا ۴۲ میلیون نفر، در فقر به سر می‌برند. علاوه بر فقر، نابرابری درآمدی نیز تشدید شده است. ضریب جینی ایران که در سال ۲۰۲۲ حدود ۳۴.۸ بود، در سال ۲۰۲۳ به ۳۵.۹ افزایش یافت. انتظار می‌رود جنگ و تورم فزاینده این شکاف طبقاتی را بیش از پیش عمیق کرده باشد، زیرا دهک‌های بالای درآمدی امکان حفظ ارزش دارایی‌های خود (از جمله طلا، ارز و مسکن) را داشته‌اند، در حالی که دهک‌های پایین تمام درآمد خود را صرف کالاهای اساسی می‌کنند و توانایی مقابله با تورم را ندارند. خسارات زیرساختی و هزینه بازسازی فاطمه مهاجرانی، سخنگوی دولت پزشکیان، خسارات اولیه جنگ را ۲۷۰ میلیارد دلار برآورد کرده است. این رقم که در اظهاراتی جداگانه به خبرگزاری اسپوتنیک روسیه و همچنین رسانه‌های محلی اعلام شده است، معادل ۶۰ درصد تولید ناخالص داخلی پیش‌ازجنگ ایران بوده و ۹ برابر بودجه عمومی این کشور در سال ۲۰۲۵ است. این خسارات شامل تخریب زیرساخت‌ها و اماکن مسکونی و تجاری می‌شود و برآورد دقیق‌تری از آن طی یک فرآیند چندمرحله‌ای توسط کارشناسان دولت نهایی خواهد شد. طبق گزارشهای منتشرشدە، هزینه تعمیر و بازسازی زیرساخت‌های انرژی در خاورمیانه در نتیجه جنگ می‌تواند به ۵۸ میلیارد دلار برسد که ۵۰ میلیارد دلار آن مربوط به تأسیسات نفت و گاز است. سهم ایران از این میزان حدود ۱۹ میلیارد دلار برآورد شده و خسارات عمدتاً بر مجتمع‌های فرآوری گاز، از جمله میدان گازی پارس جنوبی و تأسیسات عسلویه و ماهشهر، متمرکز بوده است. خاموشی اینترنت و فلج اقتصاد دیجیتال در بحبوحه جنگ یکی از فاجعه‌بارترین جنبه‌های پساجنگ، خاموشی سراسری اینترنت است. طبق اعلام نتبلاکس، نهاد مستقل پایش اینترنت، خاموشی اینترنت در ایران وارد روز هفتادوپنجم شده بود. برخی منابع نیز این خاموشی را یکی از طولانی‌ترین و شدیدترین قطعی‌های اینترنت در تاریخ معاصر توصیف کرده‌اند. دولت اینترنت بین‌الملل را قطع کرده و دسترسی عمومی به شبکه جهانی را تقریباً به صفر رسانده است. افشین کلاهی، رئیس کمیسیون اقتصاد دانش‌بنیان اتاق بازرگانی ایران، اعلام کرده است که خسارت مستقیم قطعی اینترنت روزانه بین ۳۰ تا ۴۰ میلیون دلار است و خسارت غیرمستقیم آن تا ۸۰ میلیون دلار در روز می‌رسد. وزیر ارتباطات ایران نیز پیش از این برآورد کرده بود که قطعی اینترنت روزانه ۵۰۰ میلیارد تومان به اقتصاد دیجیتال ایران خسارت می‌زند. معیشت میلیون‌ها ایرانی به اینترنت بین‌الملل گره خورده است. بر اساس برآوردها، حدود ۵۰۰ هزار فروشگاه اینستاگرامی در ایران فعالیت می‌کردند که فروش آن‌ها با قطع اینترنت عملاً به صفر رسیده است. صاحبان کسب‌وکارهای آنلاین می‌گویند از ماه‌ها پیش فقط ضرر کرده‌اند و در چهار ماه گذشته درآمدشان به صفر رسیده است. بسیاری از تولیدکنندگان تعطیل شده‌اند و مردم پولی برای خرید کالاهای غیرخوراکی ندارند. در چنین وضعیتی، بسیاری از مردم فقط سعی می‌کنند غذا بخرند و سقفی بالای سرشان نگه دارند. اقتصاددانان هشدار می‌دهند که قطعی طولانی اینترنت اعتماد به کسب‌وکارهای دیجیتال را از بین می‌برد و سرمایه‌گذاری در این بخش را متوقف می‌کند. جمع‌بندی و چشم‌انداز شاخص‌های کلیدی اقتصاد ایران در پایان ماه مه ۲۰۲۶ (خرداد ۱۴۰۵) موقعیت بحرانی کشور را به وضوح نشان می‌دهند. بر اساس آخرین برآورد صندوق بین‌المللی پول، تولید ناخالص داخلی ایران در سال ۲۰۲۶ نسبت به سال قبل ۶.۱ درصد کوچک‌تر شده است. بازار کار ایران عملاً فلج شده است. بنابر برآورد معاون وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی، جنگ به‌طور مستقیم بیش از یک میلیون شغل را از بین برده و در مجموع حدود دو میلیون نفر را به‌طور مستقیم یا غیرمستقیم بیکار کرده است. کمیته تنظیم صنعت ایران هشدار داده است تا ۳.۵ میلیون کارگر در معرض امواج بعدی تعدیل نیرو قرار دارند. در روز ۲۵ آوریل (۵ اردیبهشت) پلتفرم جستجوی کار جاب‌ویژن رکورد ۳۱۸ هزار درخواست شغلی را در یک روز ثبت کرد که رشد ۵۰ درصدی نسبت به رکورد قبلی داشت. نرخ بیکاری جوانان (۱۵ تا ۲۴ سال) بر اساس آخرین آمار رسمی پیش از جنگ ۲۱.۲ درصد بوده است. ترکیب انقباض شدید اقتصادی و رشد سرسام‌آور قیمت‌ها پس از جنگ قطعاً فقر را گسترش داده است. علاوه بر فقر، نابرابری درآمدی نیز تشدید شده و ضریب جینی ایران از ۳۴.۸ در سال ۲۰۲۲ به ۳۵.۹ در سال ۲۰۲۳ رسیده است. چشم‌انداز بهبود اقتصاد ایران بسیار مبهم است. محاصره دریایی آمریکا که صادرات نفت ایران را عملاً متوقف کرده و حدود ۹۰ درصد تجارت خارجی کشور را مختل ساخته، کماکان پابرجاست و خطر بروز ابرتورم و حتی کمبودهای گسترده کالاهای اساسی را جدی کرده است. حتی در صورت حصول توافق و رفع تدریجی تحریم‌ها، تخریب گسترده زیرساخت‌های صنعتی و انرژی، خروج سرمایه و کاهش شدید سرمایه‌گذاری، مسیر بازگشت به حالت عادی را بسیار طولانی خواهد کرد.

سمیە توحیدی ولادیمیر پوتین سال‌هاست علاقه خود را به افزایش طول عمر و مقابله با پیری را پنهان نکرده است، اما آنچه زمانی به‌عنوان دغدغه‌ای شخصی تلقی می‌شد، اکنون به یکی از بلندپروازانه‌ترین برنامه‌های علمی دولت روسیه تبدیل شده است. به نوشته وال‌استریت ژورنال، کرملین طی سال‌های اخیر تحقیقات مرتبط با افزایش طول عمر را به یکی از اولویت‌های راهبردی خود بدل کرده و ده‌ها میلیارد دلار را برای آن اختصاص داده است. توجه بە این پروژە زمانی بیش از پیش افزایش یافت که در حاشیه یک مراسم رسمی در پکن، میکروفونی باز بخشی از گفت‌وگوی پوتین و شی جین‌پینگ را ضبط کرد. پوتین در این گفت‌وگو از امکان غلبه بر محدودیت‌های عمر انسان از طریق جایگزینی اندام‌های بدن سخن گفت. در آن زمان از سوی برخی ناظران، این سخنان صرفاً گفت‌وگویی غیررسمی میان دو رهبر سالخورده تلقی شد. با این حال، گزارش‌ها نشان می‌دهند کە این سخنان بازتاب برنامه‌ای گسترده‌تر بوده که امروز به یکی از مهم‌ترین پروژه‌های علمی تحت حمایت کرملین تبدیل شده است. برنامه ملی افزایش طول عمر روسیه که در سال ۲۰۲۴ معرفی شد، از بودجه‌ای بالغ بر حدود ۲۶ میلیارد دلار برخوردار بودە و هدف اعلام‌شده آن نجات جان ۱۷۵ هزار نفر تا پایان دهه جاری است. منتقدان یادآور می‌شوند این رقم تقریباً با برخی برآوردهای مستقل از تلفات نیروهای روسیه در جنگ اوکراین برابری می‌کند که از همان ابتدا توجه افکار عمومی را به خود جلب کرد. در چارچوب این برنامه، دولت روسیه روی طیفی از فناوری‌های پیشرفته سرمایه‌گذاری کرده است. یکی از مهم‌ترین پروژه‌ها، توسعه ژن‌درمانی‌هایی است که با هدف کندکردن روند پیری سلول‌ها طراحی شده‌اند. مقام‌های وزارت علوم روسیه این فناوری را یکی از امیدبخش‌ترین مسیرهای علمی برای مقابله با فرسودگی ناشی از افزایش سن توصیف کرده‌اند. همزمان، پژوهشگران روسی روی فناوری چاپ زیستی سه‌بعدی نیز کار می‌کنند که امکان تولید بافت‌های زنده و در آینده اندام‌های کامل انسانی را فراهم می‌کند. برخی از دانشمندانی که با نهادهای دولتی همکاری دارند، مدعی‌اند تاکنون موفق به تولید بافتهای غضروفی انسان و حتی چاپ یک غده تیروئید برای آزمایش‌های حیوانی شده‌اند. هدف اعلام‌شده این گروه، دستیابی به فناوری جایگزینی اندام‌های انسانی تا سال ۲۰۳۰ است. شاخه دیگری از این تحقیقات بر پرورش اندام‌های انسانی در بدن حیوانات متمرکز است. در این پروژه از خوک‌های مینیاتوری استفاده می‌شود که از نظر زیستی سازگاری بیشتری با انسان دارند. حامیان این طرح معتقدند چنین فناوری‌هایی در آینده می‌توانند کمبود جهانی اندام‌های پیوندی را کاهش دهند و به افزایش طول عمر انسان کمک کنند. کرملین می‌گوید ده‌ها مرکز علمی و پژوهشی در این پروژه مشارکت دارند. دو چهره اصلی این برنامه، ماریا ورونتسوا، دختر پوتین و متخصص غدد درون‌ریز و میخائیل کووالچوک، رئیس مؤسسه کورچاتوف و از بانفوذترین مدیران علمی روسیه هستند. کووالچوک که از نزدیک‌ترین چهره‌های علمی به حلقه قدرت در روسیه به شمار می‌رود، سال‌هاست از امکان ترمیم و جایگزینی مستمر اندام‌های بدن سخن می‌گوید. او معتقد است علم در آینده توانایی بازسازی بخش‌های مختلف بدن را به سطحی خواهد رساند که مفهوم پیری به‌تدریج دگرگون شود. هرچند خود او نیز اذعان کرده است که سخن گفتن از جاودانگی هنوز زود است. با وجود حمایت گسترده دولت، این برنامه با انتقادهای جدی نیز روبه‌رو شده است. شماری از پژوهشگران مستقل می‌گویند بسیاری از ادعاهای مطرح‌شده هنوز در نشریات معتبر علمی بین‌المللی منتشر نشده‌اند و از پشتوانه پژوهشی کافی برخوردار نیستند. الکساندر اوستروفسکی، از دانشمندان شناخته‌شده حوزه چاپ زیستی که پس از آغاز جنگ اوکراین، روسیه را ترک کرد معتقد است بدون انتشار و ارزیابی مستقل تحقیقات نمی‌توان درباره موفقیت این پروژه‌ها قضاوت کرد. به گفته او، انزوای علمی روسیه در پی تحریم‌های غرب، ارتباط پژوهشگران این کشور با جامعه علمی بین‌المللی را محدود کرده و همین مسئله ارزیابی مستقل نتایج را دشوار ساخته است. او هشدار می‌دهد که در چنین شرایطی ممکن است برخی پژوهشگران برای حفظ حمایت مالی دولت، تصویری خوش‌بینانه‌تر از واقعیت ارائه دهند. در کنار پروژه‌های علمی، برخی چهره‌های نزدیک به کرملین نیز تلاش کرده‌اند موضوع افزایش طول عمر را با دیدگاه‌های ایدئولوژیک نیز پیوند بزنند. کووالچوک در سال‌های گذشته بارها از آنچه تقابل تمدنی با غرب می‌نامد سخن گفته و حتی در برخی اظهارات خود به نظریه‌هایی درباره کنترل جوامع از طریق فناوری‌های زیستی اشاره کرده است. پوتین نیز در مقاطع مختلف نسبت به چنین دیدگاه‌هایی بی‌اعتنا نبوده و گاه از آنها استقبال کرده است. از دیگر چهره‌های تأثیرگذار در این حوزه، ولادیمیر خاوینسون، مدیر مؤسسه تنظیم زیستی و سالمندی سن‌پترزبورگ بود که در رسانه‌های روسی به‌عنوان یکی از چهره‌های اصلی طب ضدپیری شناخته می‌شد. او از درمان‌های مبتنی بر پپتیدها حمایت می‌کرد و معتقد بود این ترکیبات می‌توانند روند فرسودگی بدن را کند کنند. خاوینسون همچنین بر این باور بود کە انسان، بالقوه توانایی زندگی تا ۱۲۰ سالگی را دارد و برای دفاع از این دیدگاه گاه به متون دینی نیز استناد می‌کرد. پوتین در سال ۲۰۱۷ نشان دوستی روسیه را به خاوینسون اعطا کرد. این دانشمند روس در سال ۲۰۲۴ و در ۷۷ سالگی درگذشت. علاقه پوتین به افزایش طول عمر تنها به آزمایشگاه‌ها محدود نشده است. او در دیداری با سباستیان کورتس، صدراعظم وقت اتریش، استفاده از اتاق‌های سرمادرمانی را توصیه کرده بود که در آن بدن برای مدت کوتاهی در معرض دماهای بسیار پایین قرار می‌گیرد. کورتس بعدها گفت از اشتیاق پوتین هنگام توضیح فواید این روش شگفت‌زده شده بود. رئیس‌جمهور روسیه طی دو دهه گذشته همواره کوشیده است تصویری از آمادگی جسمانی و جوان‌ماندن از خود ارائه دهد. انتشار تصاویر شکار با بالاتنه برهنه، بازی هاکی روی یخ و موتورسواری با هارلی دیویدسون، بخشی از این تصویرسازی عمومی بوده است. با این حال، واقعیت‌های آماری تصویر متفاوتی ارائه می‌کنند. روسیه همچنان یکی از بالاترین نرخ‌های مرگ‌ومیر را در میان کشورهای توسعه‌یافته دارد و امید به زندگی مردان در این کشور حدود ۶۸ سال است. این رقم به‌مراتب پایین‌تر از میانگین ایالات متحده و بسیاری از کشورهای اروپای غربی است. بە نظر می رسد این شکاف، یکی از دلایل اصلی سرمایه‌گذاری گسترده کرملین در پروژه‌هایی است که هدف آنها افزایش طول عمر و کاهش آثار پیری عنوان می‌شود.

Photo: Persian Dutch Network اسناد مالی تازه در بریتانیا نشان می‌دهد شرکت مالک شبکه ایران اینترنشنال با تبدیل ۶۵۰ میلیون پوند بدهی به سهام، بخش عمده تعهدات مالی خود را از ترازنامه حذف کرده است. فایننشال تایمز گزارش داد این شبکه از زمان آغاز فعالیت در سال ۲۰۱۷ تاکنون بیش از ۴۱۰ میلیون پوند زیان انباشته ثبت کرده و همزمان مالکیت آن به یک نهاد فراساحلی در جزایر کیمن منتقل شده است. ایران اینترنشنال تأکید می‌کند این اقدام صرفاً بخشی از بازآرایی ساختار مالی شرکت بوده و هیچ سرمایه جدیدی وارد مجموعه نشده است، اما ابهام درباره منابع مالی و ساختار مالکیت این رسانه همچنان به یکی از موضوعات بحث‌برانگیز پیرامون آن تبدیل شده است. اسناد مالی تازه منتشرشده در بریتانیا نشان می‌دهد شرکت مالک شبکه خبری ایران اینترنشنال در اقدامی کم‌سابقه، ۶۵۰ میلیون پوند از بدهی‌های خود را از طریق تبدیل به سهام حذف کرده است. بر اساس گزارش فایننشال تایمز، شرکت «Volant Media UK» در دسامبر ۲۰۲۵ صدها میلیون پوند بدهی سهامداران را به سهام تبدیل کرده تا ترازنامه مالی خود را تقویت کند. این شبکه که از سال ۲۰۱۷ با حمایت سرمایه‌گذاران بریتانیایی و سعودی راه‌اندازی شد، طی پنج سال گذشته بیش از ۴۱۰ میلیون پوند زیان ثبت کرده است. ایران اینترنشنال که خود را پرمخاطب‌ترین شبکه خبری فارسی‌زبان معرفی می‌کند، در سال‌های اخیر به یکی از مهم‌ترین رسانه‌های مخالف جمهوری اسلامی ایران تبدیل شده و نقش پررنگی را در پوشش اعتراضات سراسری ایران ایفا کرده است. منتقدان اما این شبکه را به حمایت آشکار از رضا پهلوی، فرزند آخرین شاه ایران، متهم می‌کنند. اسناد ثبت شرکت‌ها در بریتانیا نشان می‌دهد هم‌زمان با انتشار ۶۴۸ میلیون سهم جدید، مالکیت اولیه شرکت به یک نهاد فراساحلی در جزایر کیمن منتقل شده است. این جزایر، در کنار سایر قلمروهای فرادریایی بریتانیا، به یکی از مهم‌ترین مراکز ثبت شرکت‌های فراساحلی برای فرار مالیاتی و پنهان کردن دارایی ها و منبع آنها تبدیل شده‌اند. این شرکت‌ها به سیاستمداران، سرمایه‌داران و الیگارش‌های اروپایی و آسیایی امکان می‌دهند تا از طریق انتقال سود و دارایی‌ها به حوزه‌های کم‌مالیات یا بدون مالیات، بار مالیاتی خود را به‌طور قابل توجهی کاهش دهند. همچنین نام صالح حسین الدویس به‌عنوان مدیر این شرکت ثبت شده است که گفته می‌شود با گروه رسانه‌ای سعودی SRMG، بزرگ‌ترین مجموعه رسانه‌ای عربستان، ارتباط دارد. در افشاگری‌های بین‌المللی مانند اسناد پاناما (Panama Papers) و اسناد بهشت (Paradise Papers)، بارها از جزایر کیمن به‌عنوان یکی از گره‌های اصلی این شبکه مالی یاد شده است. برای مثال، در اسناد بهشت مشخص شدە است کە برخی از شرکت‌های چندملیتی مانند اپل و نایکی از ساختارهای ثبت‌شده در کیمن برای انتقال سود و کاهش مالیات پرداختی در کشورهای اصلی فعالیت خود استفاده کرده‌اند. همچنین نام چهره‌های سیاسی و اقتصادی برجسته‌ای از جمله دیوید کامرون نخست‌وزیر اسبق بریتانیا، ژان کلودیونکر نخست‌وزیراسبق لوگزامبورگ، ولودیمیر زلنسکی رئیس‌جمهور اوکراین و رومن آبراموویچ الیگارش روس در ارتباط با شرکت‌های ثبت‌شده در این حوزه قضایی مطرح شد. درمقابل اما ایران اینترنشنال هرگونه دریافت بودجه دولتی از عربستان سعودی، اسرائیل یا سایر دولت‌ها را رد و گفته است تبدیل بدهی به سهام صرفا اقدامی حسابداری برای تقویت ساختار مالی شرکت بوده است. سخنگوی این شبکه در گفتگو با فایننشال تایمز تأکید کرده است که هیچ سرمایه جدیدی وارد شرکت نشده و استقلال تحریریه آن حفظ شده است. با این حال، عدم شفافیت درباره سرمایه‌گذاران اصلی شبکه سال‌هاست محل بحث بوده و حتی برخی روزنامه‌نگاران سابق و فعلی این رسانه نیز به‌طور خصوصی درباره سیاست‌های تحریریه و منابع مالی آن ابراز نگرانی کرده‌اند. جمهوری اسلامی ایران در سال ۲۰۲۲ این شبکه را سازمان تروریستی اعلام کرد و یک سال بعد، ایران اینترنشنال به دلیل تهدیدهای امنیتی منتسب به تهران، فعالیت‌های خود در بریتانیا را موقتا تعلیق کرد.

تحلیل تصاویر ماهواره‌ای تازه که توسط شبکه سی‌ان‌ان منتشر شده نشان می‌دهد جمهوری اسلامی ایران تنها چند هفته پس از آغاز آتش‌بس با آمریکا، روند بازسازی زیرساخت‌های موشکی آسیب‌دیده خود را با سرعتی گسترده آغاز و دست‌کم ۵۰ مسیر و ورودی مسدودشده را در ۱۸ پایگاه موشکی زیرزمینی دوباره بازگشایی کرده است. بر اساس این گزارش که با استناد به تصاویر شرکت ایرباس دیفنس تهیه شده است، بخش مهمی از حملات ائتلاف آمریکا - اسرائیل در جریان عملیات موسوم بە خشم حماسی بر مسدود کردن ورودی‌های شهرهای موشکی ایران متمرکز بود کە هدف آن زمین‌گیر کردن سامانه‌های پرتاب موشکی و محدود کردن توان واکنش سریع ایران عنوان شده بود. با این حال تصاویر جدید نشان می‌دهد ایران با استفاده از بولدوزرها، ماشین‌آلات سنگین و کامیون‌های حمل نخاله در حال پاکسازی سریع ورودی تونل‌ها و بازگرداندن دسترسی به انبارهای زیرزمینی موشک‌هاست. این اقدام به نوشته سی‌ان‌ان عملاً بخشی از نتایج عملیات سنگین نظامی آمریکا و اسرائیل را خنثی کرده است. تصاویر ماهواره‌ای مربوط به ۱۰ آوریل نشان می‌دهد عملیات گسترده‌ای برای پاکسازی آوار در یکی از پایگاه‌های موشکی بزرگ در جنوب تبریز در حال انجام بوده است. تصاویر مشابهی نیز از پایگاه موشکی خمین منتشر شده است که در آن کامیون‌های سنگین در حال انتقال آوار و بازگشایی ورودی تونل‌های بمباران‌شده دیده می‌شوند. سی‌ان‌ان به نقل از چهار منبع آگاه در ارزیابی‌های اطلاعاتی آمریکا گزارش داده است که روند بازسازی توان نظامی ایران بسیار سریع‌تر از برآوردهای اولیه واشنگتن بوده است. یکی از مقام‌های آمریکایی به این شبکه گفته ایران تمام جدول‌های زمانی اطلاعاتی آمریکا درباره سرعت بازسازی توان نظامی را پشت سر گذاشته است. بر اساس این ارزیابی‌ها، جمهوری اسلامی ممکن است ظرف حدود شش ماه توان حملات پهپادی خود را به‌طور کامل احیا کند. این گزارش همچنین می‌گوید ایران بخشی از خطوط تولید پهپادهای خود را نیز در جریان آتش‌بس شش‌هفته‌ای دوباره فعال کرده است. در گزارش سی‌ان‌ان، حمایت‌های فناورانه و لجستیکی روسیه و چین یکی از عوامل اصلی سرعت بازسازی توان موشکی و پهپادی ایران عنوان شده است. این شبکه همچنین اظهار داشتە است کە میزان واقعی خسارات واردشده به زیرساخت‌های نظامی ایران احتمالاً کمتر از چیزی بوده که واشنگتن و تل‌آویو انتظار داشتند. انتشار این تصاویر و ارزیابی‌ها در حالی است که دونالد ترامپ طی هفته‌های اخیر بارها تاکید کرده بود توان پهپادی و موشکی ایران تقریباً به‌طور کامل نابود شده است. با این حال تحلیل تازه سی‌ان‌ان نشان می‌دهد بخش قابل توجهی از زیرساخت‌های زیرزمینی ایران همچنان قابل بازیابی بوده و تهران توانسته در مدت کوتاهی روند احیای آنها را آغاز کند. این گزارش همچنین به نگرانی‌های امنیتی اسرائیل و کشورهای عربی حوزە خلیج اشاره می‌کند. بر اساس ارزیابی نهادهای امنیتی اسرائیل، در صورت ازسرگیری درگیری‌ها، ایران ممکن است برای جبران آسیب به سامانه‌های موشکی خود، به استفاده گسترده‌تر از پهپادهای انفجاری روی بیاورد پهپادهایی که بخش عمده خاورمیانه، از جمله اسرائیل و کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس، در برد مستقیم آنها قرار دارند. سی‌ان‌ان می‌گوید سرعت بازسازی زیرساخت‌های نظامی ایران نشان می‌دهد آتش‌بس کنونی همچنان شکننده است و تهران همزمان با ادامه مذاکرات، خود را برای سناریوی شکست دیپلماسی و بازگشت احتمالی درگیری‌ها آماده می‌کند.

بازگشت تدریجی اینترنت جهانی پس از ۸۸ روز خاموشی، بار دیگر شکاف ساختاری و عمیق را در کانون قدرت جمهوری اسلامی آشکار کردە است. دکترین کنترل بحران، فضای مجازی را از یک ابزار ارتباطی به میدان نبرد استراتژیک میان دو نگاه متفاوت برای بقا تبدیل کرده است. نخست، جریانی که بقای نظام را در گرو انسداد، فیلترینگ و انحصار اقتصادی اینترنت ملی می‌بیند، و دوم، دولتی که تحت فشار افکار عمومی و بحران‌های اقتصادی، ناچار به عقب‌نشینی محدود و دفاع از دسترسی ضابطه‌مند است. پس از ۸۸ روز خاموشی دیجیتال، اینترنت جهانی در ایران به‌تدریج در حال وصل شدن است، اما هنوز ۲۴ ساعت از اتصال مجدد بخشی از کاربران نگذشته است که در درون حاکمیت اختلاف‌نظرها آغاز شده است. در حالی که دولت از لزوم دسترسی آزاد و ضابطه‌مند سخن می‌گوید، به‌طور همزمان سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، صداوسیما، نهادهای امنیتی و جریان‌های تندرو، اینترنت را بخشی از جنگ ترکیبی دشمن قلمداد می‌کنند. در جمهوری اسلامی ایران، اینترنت دیگر صرفاً یک ابزار ارتباطی نیست، بلکه به یک مسالە استراتژیک و محوری در نزاع قدرت، کنترل سیاسی و امنیت حکومت تبدیل شده است. بازگشت نسبی اینترنت و اعتراض نهادهای امنیتی به مسعود پزشکیان، از شکافی عمیق در ساختار قدرت جمهوری اسلامی پرده برمی‌دارد. واقعیت این است که دولت تحت فشار افکار عمومی و بحران‌های اقتصادی، ناچار به عقب‌نشینی محدود در قبال اینترنت آزاد شده است. اما نهادهای امنیتی همچنان دسترسی آزاد به شبکه را تهدیدی برای بقای نظام تلقی می‌کنند. دولت مسعود پزشکیان با تشکیل ستاد ویژه ساماندهی و راهبری فضای مجازی کشور تلاش نمودە است تا زمینە را برای اتصال مجدد اینترنت بین‌الملل فراهم نماید. در همین راستا، محمدرضا عارف، معاون اول رئیس‌جمهور، از برداشته شدن گام نخست برای دسترسی آزاد و در عین حال ضابطه‌مند به فضای مجازی خبر دادە است. هم‌زمان، معاون اجرایی رئیس‌جمهور نیز با استناد به نتایج یک نظرسنجی اعلام نمودە است که موافقانِ ادامه محدودیت‌های اینترنتی کمتر از ۹ درصد جامعه هستند. با این حال، تنها چند ساعت پس از اعلام این تصمیم، دیوان عدالت اداری با صدور یک دستور موقت، اجرای مصوبات این ستاد را متوقف کرد. پشت پرده این شکایت، نام چهار چهره شاخص جریان اصول‌گرای تندرو به چشم می‌خورد: کامیار ثقفی، رضا تقی‌پور، رسول جلیلی و محمدحسن انتظاری. رضا تقی‌پور (وزیر ارتباطات دولت محمود احمدی‌نژاد) از مهره‌های اصلی پروژه فیلترینگ در ایران است و رسول جلیلی نیز بارها در رسانه‌ها به عنوان پدر فیلترینگ توصیف شده است. این تقابل آشکار میسازد که در ساختار جمهوری اسلامی ایران، تصمیم‌گیری درباره اینترنت از بستری چندلایه برخوردار است. فرآیندی که از شورای عالی فضای مجازی و دستگاه‌های امنیتی اغاز میشود و قوه قضائیه، سپاه پاسداران و جریان‌های ایدئولوژیک ختم می شود. تمای این نهادها در فرایند تصمیم گیری اعمال نفوذ می‌کنند. در این میان، بیانیه طولانی و کم‌سابقه وزارت اطلاعات شاید مهم‌ترین سند برای فهم نگاه امنیتی حاکمیت به اینترنت باشد. در این بیانیه، وزارت اطلاعات نه‌تنها اعتراضات و رسانه‌های فارسی‌زبان خارج از کشور، بلکه ابزارهایی مانند استارلینک، شبکه‌های اجتماعی و حتی دسترسی آزاد به اطلاعات را بخشی از جنگ ترکیبی از سوی آنچه آنان دشمن می‌نامند، معرفی می‌کند. در ادبیات این بیانیه، اینترنت جهانی در کنار ترور، خرابکاری، تجزیه‌طلبی و عملیات روانی قرار می‌گیرد. وزارت اطلاعات در بیانیه‌اش صراحتاً ادعا می‌کند که ائتلاف آمریکا - اسرائیل پس از ناکامی در جنگ سخت، اکنون بر جنگ نرم و جنگ شناختی تمرکز کرده است. این نگاه نشان می‌دهد که برای بخش مهمی از ساختار امنیتی جمهوری اسلامی، اینترنت دیگر یک فناوری ارتباطی نیست، بلکه بستری برای تهدید امنیت سیاسی نظام تلقی می‌شود. انتشار این بیانیە در حالی صورت میگیرد که صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران نیز در برنامه‌ای از غیرقانونی بودن اتصال اینترنت سخن گفت. در این برنامە کارشناسِ دعوت‌شده آشکارا اعلام می‌کند این‌گونه اتصال اینترنت از طرف رئیس‌جمهور، خلاف قانون اساسی است. چنین نگاه‌ی توضیح می‌دهد که چرا در هر بحران سیاسی یا امنیتی، اولین واکنش حکومت، قطع اینترنت است. از اعتراضات آبان ۱۳۹۹ تا اعتراضات «زن، زندگی، آزادی»، سپس دی‌ماه ۱۴۰۴ و متعاقباً جنگ اخیر، اینترنت بارها به‌عنوان نخستین ابزارِ کنترلِ بحران خاموش شده است. حکومت به تجربه دریافته که اینترنت آزاد می‌تواند سرعت سازماندهی اعتراضات، انتشار تصاویر سرکوب و ارتباط جامعه با جهان خارج را افزایش دهد. بنابراین قطع اینترنت، از نگاه نهادهای امنیتی، نه یک اقدام موقت بلکه بخشی از دکترین کنترل بحران است. دولت پزشکیان در دوران انتخابات وعده کاهش فیلترینگ و بازتر شدن فضای اینترنت را مطرح کرده بود، اما در دوره ریاست جمهوری او، ایران چندین‌بار شاهد قطعی گسترده اینترنت شد. با این حال، آنچه در روزهای اخیر رخ میدهد، نشان می‌دهد که حتی در صورتیکە دولت بخواهد محدودیت‌ها را کاهش دهد، تصمیم نهایی الزاماً در اختیار دولت نیست. در واقع اختلاف اصلی میان دولت و سپاه پاسداران انقلاب اسلامی و به‌طور کلی دیگر نهادهای امنیتی، اختلافی بر سر مدل بقاست. بخشی از حاکمیت بر این باور است کە بقای جمهوری اسلامی در گرو کنترل شدید، اینترنت ملی، قطع ارتباط با جهان و امنیتی‌سازی دائمی جامعه است. از این منظر، اینترنت آزاد نه یک حق عمومی، بلکه شکافی خطرناک در دیوار کنترل سیاسی حکومت محسوب می‌شود. به همین دلیل، هر بحران امنیتی می‌تواند به‌سرعت به قطع اینترنت، فیلترینگ گسترده و محدودسازی ارتباطات منجر شود. اما در مقابل، بخشی دیگر از ساختار قدرت بر این باور است که ادامه این وضعیت می‌تواند اقتصاد فرسوده ایران را به مرز فروپاشی نزدیک‌تر کند و شکاف میان حکومت و جامعه را عمیق‌تر سازد. این جریان، حتی اگر مدافع اینترنت آزاد به معنای واقعی نیز نباشد، بر این نکتە واقف است که تداوم خاموشی دیجیتال می‌تواند نارضایتی اجتماعی، مهاجرت نیروهای متخصص، سقوط کسب‌وکارهای آنلاین و انزوای اقتصادی ایران را تشدید کند. در این میان، پروژه اینترنت ملی نیز جایگاهی کلیدی دارد. جمهوری اسلامی ایران، طی سال‌های اخیر میلیاردها تومان را صرف توسعه شبکه‌ای نمودە است که در زمان قطع اینترنت جهانی، خدمات داخلی را فعال نگه دارد. در جریان قطعیهای گستردە اخیر نیز کاربران تنها به وب‌سایت‌ها و سرویس‌های داخلی دسترسی داشتند. این همان مدلی است که حکومت سال‌ها دنبال کرده است؛ یعنی تنها اینترنتی کنترل‌شده، محدود و قابل نظارت بایستی وجود داشته باشد. اما اینترنت ملی فقط یک پروژه امنیتی نیست، بلکه پروژه‌ای اقتصادی و سیاسی نیز هست. قطع دسترسی به پلتفرم‌های جهانی، کاربران را به استفاده از پیام‌رسان‌ها و سرویس‌های داخلی سوق می‌دهد که بسیاری از آن‌ها به نهادهای حکومتی یا شرکت‌های نزدیک به سپاه پاسداران وابسته‌اند. در چنین فضایی، انحصار اقتصادی بزرگی شکل می‌گیرد. علاوه بر آن، کنترل داده‌ها، نظارت بر کاربران و محدودسازی گردش آزاد اطلاعات نیز آسان‌تر می‌شود. همین مسئله توضیح می‌دهد که چرا بخشی از جریان اصول‌گرای تندرو تا این اندازه با اینترنت آزاد مخالف است. افرادی مانند حمید رسایی بارها هشدار داده‌اند که اینترنت جهانی تهدیدی امنیتی و فرهنگی برای جمهوری اسلامی است. در این بارە، رسایی حتی اعلام کرده از تمام نفوذ خود برای جلوگیری از اتصال اینترنت بین‌الملل استفاده خواهد کرد. این موضع‌گیری‌ها نشان می‌دهد مسئله اصلی فقط نگرانی فرهنگی یا امنیتی نیست، بلکه به‌وضوح ترس از کاهش کنترل سیاسی و اقتصادی سپاه بر جامعه است. در واقع اینترنت جهانی، انحصار روایت را از حکومت می‌گیرد. در فضایی که شبکه‌های اجتماعی، رسانه‌های مستقل و ارتباط مستقیم شهروندان با جهان خارج وجود دارد، کنترل کامل افکار عمومی دشوارتر می‌شود. اکنون کە داده‌های نت‌بلاکس و شرکت کنتیک نشان میدهند که پس از هفته‌ها انزوای دیجیتال، بخشی از دسترسی کاربران دوباره برقرار شده است، داگ مادوری، مدیر تحلیل اینترنت شرکت کنتیک، برآورد کرده است که دسترسی اینترنت جهانی در ایران در مرحله نخست تنها به حدود ۱۰ درصد وضعیت پیش از اعتراضات رسیده است. این آمارها نشان می‌دهد کە حکومت در این بارە، همچنان با احتیاط و تردید عمل می‌کند. از یک سو فشار اقتصادی و اجتماعی برای بازگشت اینترنت افزایش یافته و از سوی دیگر، نهادهای امنیتی همچنان اینترنت آزاد را تهدیدی بالقوه می‌دانند. شاید مهم‌ترین تناقض حکومت همین باشد: جمهوری اسلامی به اینترنت جهانی نیاز دارد، اما هم‌زمان از آن هراس دارد. اقتصاد ایران بدون ارتباط با جهان دچار بحران می‌شود، اما حاکمیت نگران است که همین ارتباط، کنترل سیاسی و ایدئولوژیکش را تضعیف کند. آنچه در جریان قطعی ۸۸ روزه اینترنت رخ داد، فقط یک بحران فنی نبود؛ بلکه تصویری روشن از بحرانی عمیق‌تر بود که در قلب جمهوری اسلامی جریان دارد. نزاع اصلی بر سر کابل، سرور و پهنای باند نیست، بلکه نزاع بر سر کنترل جامعه، گردش اطلاعات و آینده رابطه حکومت با شهروندان است. امروز درون حاکمیت، دو نگاه متفاوت درباره آینده و بقای جمهوری اسلامی در برابر هم قرار گرفته‌اند. نگاه نخست، بقای حکومت را در تشدید کنترل، گسترش اینترنت ملی، محدودسازی ارتباط با جهان و امنیتی‌تر کردن فضای عمومی می‌بیند. در این نگاه، جامعه باید تحت نظارت دائمی باقی بماند و اینترنت تنها تا جایی قابل تحمل است که به کنترل سیاسی آسیب نزند. اما نگاه دوم، هرچند همچنان در چارچوب جمهوری اسلامی تعریف می‌شود، می‌داند که ادامه انسداد اینترنت و تشدید محدودیت‌ها می‌تواند فشار اجتماعی و بحران اقتصادی را به مرحله‌ای خطرناک برساند. این جریان معتقد است حکومت برای حفظ ثبات، ناچار است بخشی از فشارهای اجتماعی بر مردم را کاهش دهد و مانع فروپاشی بیشتر اقتصاد دیجیتال و ارتباطات اجتماعی شود. نبرد بر سر اینترنت در ایران، در واقع تقابل دو تصور متفاوت از بقا را آشکار می‌کند. نخستین نگاە بر انسداد و کنترل حداکثری تکیه دارد و دیگری می‌کوشد با کاهش نسبی فشارها، بحران را مدیریت کند. اما آنچە کە در این میان شایان توجە است، عدم احترام بە شان و جایگاە انسانی شهروندان است. حاکمیت جمهوری اسلامی ایران، همچنان شهروندان را رعیت قلمداد کردە و بر این باور است کە همگان ناگزیرند از دستورات آن اطاعت کنند.

علی‌اصغر فریدی بسیاری از مرزهای امروزی ترسیم شدە میان کشورها در نقاط مختلف جهان، نتیجه تصمیم‌گیری‌های قدرت‌های اروپایی در دوران استعمار هستند. این مرزها اغلب بدون توجه به پیوندهای اتنیکی، زبانی، مذهبی و جغرافیایی ساکنان مناطق ترسیم شدند و تا امروز باعث تنش، درگیری و گاهی جنگ‌های طولانی شده‌اند، از تقسیم شبه‌قاره هند گرفته تا تجزیه سرزمین‌های خاورمیانه و آفریقا، این خطوط خیالی که روی نقشه کشیده شدند، زندگی میلیون‌ها انسان را تحت تاثیر قرار داده‌اند. در این میان، نقش دیپلمات‌هایی مانند هنری مک‌ماهون برجسته است که هم در آسیا و هم در خاورمیانه تاثیرگذار بوده‌اند. در قرون نوزدهم و بیستم، قدرت‌های بزرگ اروپایی برای تقسیم مناطق تحت نفوذ خود در آسیا، آفریقا و خاورمیانه، مرزهایی را تعیین کردند که بیشتر آنها بر اساس منافع اقتصادی و سیاسی خودشان بود تا واقعیت‌های محلی. بریتانیا در این میان نقشی برجستەای را ایفا کردە و اغلب همراه با فرانسه یا دیگر قدرت‌ها در تعیین مرزها مشارکت می‌کرد. بسیاری از این مرزها نیز تنها با چند خط ساده روی نقشه رسم شدند. نتیجه این کار، ایجاد دولت‌هایی بود که در درون خود اتنیک‌های مختلف را به زور در کنار هم قرار می‌دادند یا یک اتنیک را بین چندین کشور تقسیم می‌کردند. این وضعیت هنوز هم منبع بسیاری از مشکلات سیاسی و امنیتی در جهان است. کشمیر و میراث تقسیم شبه‌قاره هند یکی از معروف‌ترین نمونه‌ها، منطقه کشمیر است که بین هند و پاکستان هنوز مورد مناقشه است. پس از پایان حکومت بریتانیا بر هند، خط مرزی که توسط یک حقوق‌دان بریتانیایی ترسیم شد، باعث شد سرنوشت کشمیر به طور کامل روشن نشود. این منطقه که دارای اهمیت استراتژیک و منابع آبی فراوان است، چندین بار به صحنه جنگ بین دو کشور تبدیل گشت و تا برهە کنونی نیز همچنان یکی از نقاط پرتنش جهان به شمار می‌رود. چین نیز بخش‌هایی از این منطقه را کنترل می‌کند که ریشه آن به ترسیم‌های بریتانیایی در مرزهای شمالی برمی‌گردد، از جمله خطی که توسط هنری مک‌ماهون در سال ۱۹۱۴ بین هند بریتانیا و تبت کشیده شد. بە عنوان تاثیرات سیاسی چنین نگرشی در میدان سیاسی، خط مک‌ماهون در هیمالیای شرقی هنوز نیز منبع اختلاف عمیق بین هند و چین بە شمار رفتە و نشان می‌دهد چگونه یک تصمیم استعماری می‌تواند دهه‌ها پس از استقلال کشورها، همچنان آتش جنگ را روشن نگه دارد. بلوچستان تقسیم‌شده منطقه بلوچستان یکی دیگر از نمونه‌های روشن تقسیم اتنیکی توسط قدرت‌های خارجی است. این سرزمین وسیع بین ایران و پاکستان تقسیم و بخش کوچکی از آن نیز نیز به افغانستان می‌رسد. بریتانیا در قرن نوزدهم با هدف کنترل مسیرهای تجاری و جلوگیری از نفوذ رقبا، خطوط مرزی را در این منطقه تعیین کرد. بلوچ‌ها که دارای هویت اتنیکی و فرهنگی مشترکی هستند، در نتیجه این تقسیم، در کشورهای مختلف پراکنده شدند و گاهی برای استقلال یا خودمختاری تلاش کرده‌اند. این مرزها باعث شده تا مسائل امنیتی و اتنیکی در هر دو سوی مرز ادامه یابد و روابط ایران و پاکستان را نیز تحت تاثیر قرار دهد. سرنوشت کردها و تاثیر مکاتبات مک‌ماهون در خاورمیانه کردها یکی از بزرگ‌ترین ملت‌های بدون دولت مستقل در جهان هستند که سرزمین‌شان بین چهار کشور ترکیه، عراق، سوریه و ایران تقسیم شده است. ریشه اصلی این تقسیم به توافق‌های مخفی بین بریتانیا و فرانسه در زمان جنگ جهانی اول برمی‌گردد. هنری مک‌ماهون، به عنوان کمیسر عالی بریتانیا در مصر، در سال‌های ۱۹۱۵ و ۱۹۱۶ با شریف حسین بن علی وارد مکاتبه شد. هدف از این مکاتبە تشویق اعراب به شورش علیه عثمانی‌ها در ازای وعده استقلال یک سرزمین عربی بزرگ بود. این مکاتبات مبنایی را ایجادانتظارات در نزد عربها ایجاد کرد، اما با واقعیت‌های پس از جنگ همخوانی نداشت. همزمان با ارسال این نامه‌ها، بریتانیا و فرانسه مخفیانه سرزمین‌های عثمانی را تقسیم کردند. سوریه و لبنان به فرانسه، و عراق و فلسطین و اردن به بریتانیا رسید. این تضادها باعث بی‌اعتمادی عمیق اعراب به غرب شد. مسئله فلسطین نیز یکی از جنجالی‌ترین بخش‌ها بود که با وعده‌های مبهم و اعلامیه بالفور تشدید گردید و زمینه‌ساز درگیری‌های طولانی شد. مکاتبات مک‌ماهون مستقیما مرزها را ترسیم نکرد، اما انتظارات و وعده‌های آن با تقسیم‌های بعدی در تضاد بود و بذر بی‌ثباتی را در خاورمیانه کاشت. کردها نیز در این فرآیند تقسیم عثمانی، بدون توجه به خواست‌شان برای داشتن سرزمینی واحد، بین چندین کشور پراکنده شدند. حتی امروز نیز مسالە کرد در خاورمیانە، یکی از عوامل پیچیده در سیاست این منطقە بدون ثبات به شمار می‌رود و بسیاری از مرزهای مستقیم و مصنوعی امروزی مانند مرزهای سوریه و عراق ریشه در همین دوران دارند. مرزهای پرتنش در آفریقا آفریقا نیز شاید همانند خاورمیانە، بیش از هر قاره دیگری از ترسیم‌های استعماری آسیب دیده باشد. در اواخر قرن نوزدهم، کشورهای اروپایی قاره آفریقا را مثل یک کیک بین خود تقسیم کردند. در این قارە نی مرزها اغلب بر اساس امتداد خطوط رودخانه‌ها یا خطوط مستقیم بسط یافتە و قبایل و اتنیکهای هم‌زبان را از هم جدا کردند. برای مثال، سومالی به بخش‌های مختلفی تقسیم شد که یکی از آنها تحت کنترل بریتانیا بود. پس از استقلال، بخش شمالی که سومالی‌لند نامیده می‌شود، استقلال خود را اعلام کرد اما هنوز به طور کامل به رسمیت شناخته نشده است. نمونه دیگر، اختلافات مرزی طولانی بین کشورهای مختلف بود که سال‌ها تنش ایجاد کرد. بسیاری از درگیری‌های قومی و جنگ‌های داخلی در آفریقا ریشه در همین مرزهای مصنوعی دارند که اقوام رقیب را در یک کشور قرار می‌دادند. مناقشات در آمریکای لاتین و مناطق دیگر در آمریکای جنوبی نیز اسپانیا و پرتغال و بعدها بریتانیا نقش داشتند. اختلاف بر سر مناطق مرزی بین گویان و ونزوئلا هنوز ادامه دارد و ریشه در ادعاهای استعماری بریتانیا دارد. جزایر فالکلند که آرژانتین آنها را مالویناس می‌نامد، همچنان تحت کنترل بریتانیاست و باعث تنش بین دو کشور شده است. در شرق آسیا، ادعاهای چین بر دریای جنوبی چین تا حدی تحت تاثیر نقشه‌های دوران استعمار قرار گرفته است. حتی تقسیم کره پس از جنگ جهانی دوم، هرچند توسط آمریکا و شوروی انجام شد، ادامه الگوی تقسیم سرزمین‌ها توسط قدرت‌های بزرگ بود. تاثیرات بلندمدت این مرزها مرزهای ترسیم‌شده توسط اروپاییان اغلب اصل حفظ وضعیت موجود را پیگیری می کردند تا از هرج‌ومرج جلوگیری شود، اما در عمل مشکلات را عمیق‌تر کردند. اختلاف بر سر منابع طبیعی مثل نفت، آب رودخانه‌ها و معادن، همراه با تفاوت‌های اتنیکی، این تنش‌ها را تشدید کرده است. مکاتبات مک‌ماهون نمادی از سیاست تقسیم و حکومت بریتانیا شد که نه تنها مرزهای سیاسی را تحت تأثیر قرار داد، بلکه حس خیانت و ناسیونالیسم عربی را تقویت کرد. در نهایت، میراث استعمار در شکل مرزهای امروز جهان، نشان‌دهنده این واقعیت است که تصمیم‌های گرفته‌شده روی میزهای دیپلماتیک در لندن یا پاریس، هنوز هم بر زندگی مردم عادی در دورترین نقاط جهان سایه افکنده است. درک این تاریخ برای حل مسالمت‌آمیز مناقشات آینده ضروری است و کشورهای درگیر نیز باید با توجه به واقعیت‌های اتنیکی و تاریخی به دنبال راه‌حل‌های عادلانه باشند. این مرزها فقط خطوط روی نقشه نیستند بلکه، آنها سرنوشت ملت‌ها را شکل داده‌اند و همچنان بر سیاست جهانی تاثیر می‌گذارند. آنچه که در این یادداشت آمد، تنها چند نمونه از برنامه استعماری تقسیم کشورها و ترسیم ناعادلانه مرزها است که توسط غربی‌ها انجام شده است. این لیست در واقع با اشارە بە بیش از ١٥٠ مورد، نشان میدهد کە در مناطق مختلفی از خاورمیانە گرفتە تا آمریکای لاتین، بە عنوان بخشی از تنشهای همچنان پا برجا، میراث استعماری نە تنها بە عنوان بخشی از نظم مدرن بین الملل، بر زندگی و سیاست روزمرە مردم تاثیر گذاشتە است، بلکە، آیندە نسلهای متعاقب را نیز با چالش مواجە کردە است. تا زمانی که این میراث به طور کامل بررسی و در صورت لزوم بازنگری نشود، بسیاری از مناطق جهان همچنان با بی‌ثباتی روبرو خواهند بود.