Search this site

رامیار حسینی بحران تنگه هرمز در میانه‌ جنگ اخیر و مختل کردن جریان انرژی، کشورهای منطقه و قدرت‌های آسیایی مانند هند را به بازطراحی ژئوپلیتیک انرژی وادار کرده است. جمهوری اسلامی دهه‌ها از این شاهراه حیاتی به عنوان اهرم بازدارندگی استفاده می‌کرد، اما اکنون پروژه‌های متوقف‌شده‌ای نظیر خط لوله عمیق‌دریایی عمان–هند شتاب گرفته و امارات و عربستان نیز مسیرهای جایگزین خود را توسعه داده‌اند. هرچند جایگزینی کامل هرمز در کوتاه‌مدت ممکن نیست، اما این رویکرد استراتژیک جدید با کاهش وابستگی مطلق به این تنگه، موازنه قدرت را تغییر داده و اهرم ژئوپلیتیکی ایران را تضعیف خواهد کرد. جنگ ایران و ائتلاف آمریکا-اسرائیل صرفا بازار انرژی را متلاطم نکردە است، بلکە این جنگ یک نگرانی قدیمی را دوباره به مرکز سیاست جهانی بازگرداند: اگر تنگه هرمز ناامن شود، جهان چه خواهد کرد؟ برای دهه‌ها، تنگه هرمز مهم‌ترین گلوگاه انرژی جهان و در عین حال یکی از بزرگ‌ترین اهرم‌های ژئوپلیتیکی جمهوری اسلامی بودە است. بر اساس آمارهای منتشرشدە، روزانه حدود ۲۰ درصد نفت مصرفی جهان و بخش بزرگی از صادرات گاز طبیعی مایع جهان از این گذرگاه باریک میان ایران و عمان عبور می‌کند. هر بحران نظامی در خلیج فارس، بلافاصله بازارهای جهانی انرژی را وارد وضعیت اضطراری می‌کند و همین مسئله، به ایران نوعی قدرت بازدارندگی ژئوپلیتیکی داده است. اما اکنون، پس از جنگ ٣٩ روزە و بحران بی‌سابقه بە نظر می رسد کە بسیاری از کشورها دیگر نمی‌خواهند امنیت انرژی خود را به گذرگاهی گره بزنند که هر لحظه ممکن است به میدان جنگ تبدیل شود. گزارش احیای پروژه خط لوله عمیق‌دریایی عمان–هند در این ماه یکی از مهم‌ترین نشانه‌های این تغییر بودە است. این پروژه‌ سال‌ها روی کاغذ مانده بود اما حالا دهلی‌نو آن را به‌عنوان بخشی از راهبرد امنیت انرژی خود دوباره فعال کرده است. بنا به گزارش روزنامه اکونومیک تایمز دولت هند پس از بحران تنگە هرمز، مطالعات این پروژه را سرعت داده و انتظار میرود وزارت نفت هند، شرکت دولتی گیل، شرکت اینجیر ایندیا (Engineers India ) و شرکت اویل ایندیا (Oil India) را مامور تهیه گزارش امکان‌سنجی نهایی کند. بر اساس این طرح، خط لوله‌ای به طول تقریبی ۱۳۰۰ تا ۲۰۰۰ کیلومتر از عمان تا ایالت گجرات هند در کف دریای عرب ساخته خواهد شد. هزینه این پروژه حدود ۴ تا ۵ میلیارد دلار برآورد شده است و بخشی از مسیر در عمق حدود ۳۴۵۰ متری دریا قرار خواهد داشت، صرف چنین مبالغی این پروژە را به یکی از عمیق‌ترین خطوط لوله زیر دریایی جهان تبدیل می‌کند. ظرفیت انتقال این خط لوله حدود ۳۱ میلیون متر مکعب گاز در روز تخمین زده شده و اجرای آن بین پنج تا هفت سال زمان خواهد برد. اما اهمیت این پروژه فقط در ابعاد اقتصادی یا فنی آن نیست. آنچه پروژه عمان - هند را به مسئله‌ای ژئوپلیتیکی تبدیل می‌کند، زمان احیای آن است. دهلی‌نو دقیقاً پس از بحرانی شدن تنگه هرمز و اختلال گسترده در عبور انرژی، این پروژه را دوباره روی میز گذاشت. هند بخش بزرگی از واردات نفت و گازش از خلیج فارس عبور می‌کند و اکنون بحران هرمز برای هند به یک زنگ خطر امنیت انرژی تبدیل شدە است. در جریان جنگ اخیر، حملات متقابل ایران و ائتلاف آمریکا-اسرائیل باعث شد تردد نفتکش‌ها و کشتی‌های حامل گاز طبیعی مایع در هرمز به‌شدت مختل شود. خبرگزاری رویترز گزارش داده بود که عبور کشتی‌ها از هرمز تقریباً متوقف و هند به‌دنبال منابع جایگزین برای واردات نفت، گاز طبیعی مایع و LPG رفته است. از سویی دیگر، مدیرعامل شرکت ADNOC امارات، سلطان الجابر، هشدار داد که حتی اگر جنگ فوراً متوقف شود، بازگشت کامل جریان نفت از هرمز احتمالاً تا سال ۲۰۲۷ طول خواهد کشید. در این بارە او گفت: بحران اخیر نشان دادە است که وابستە بودن جهان به تنگە هرمز و تفویض اجازە بە یک کشور برای کنترل مهمترین ذرگاە انرژی جهان تا چە اندازە میتواند خطرناک باشد. این تحولات باعث شدە است کشورهای حوزە خلیج و واردکنندگان بزرگ آسیایی، پروژه‌های دور زدن تنگە هرمز را با سرعت بیشتری دنبال کنند. از همینرو، از یک سو، امارات متحدە عربی صادرات نفت از بندر فجیره در دریای عمان را افزایش داده است و از سوی دیگر، همزمان با عربستان سعودی، کە استفاده از خط لوله شرق-غرب به بندر ینبع در دریای سرخ را ارتقا بخشیدە است، هند نیز به سمت پروژه عمان-هند حرکت کرده است. در واقع، آنچه امروز در حال وقوع است فقط احداث چند خط لوله جدید نیست، خلیج فارس وارد مرحله تازه‌ای از بازطراحی ژئوپلیتیکی انرژی شده است. برای دهه‌ها، همه مسیرهای اصلی انرژی منطقه ناگزیر به عبور از هرمز بودند و همین مسئله موقعیت استراتژیک ایران را تقویت می‌کرد. اما اکنون، کشورها به‌دنبال معماری تازه‌ای هستند که در آن وابستگی به هرمز کمتر شود. اما از سوی دیگر، نباید از یاد برد کە چنین اقداماتی به معنای پایان اهمیت تنگه هرمز نیست. حتی بسیاری از کارشناسان انرژی معتقدند جهان هنوز یک جایگزین فوری برای این گذرگاه ندارد. گزارش استریت تایمز با استناد به ارزیابی آژانس بین‌المللی انرژی تأکید می‌کند که خطوط لوله جایگزین فعلی ظرفیت کافی برای جایگزینی کامل هرمز را ندارند. در شرایط عادی، حدود ۲۰ میلیون بشکه نفت در روز از هرمز عبور می‌کند، در حالی که ظرفیت خطوط جایگزین بسیار کمتر است. تحلیل منتشرشده در رویترز نیز تاکید می‌کند که حتی اگر پروژه‌های دور زدن هرمز گسترش پیدا کنند، ساخت زیرساخت‌های لازم ده‌ها میلیارد دلار هزینه خواهد داشت. اما مسالە اصلی این است که جهان می‌خواهد ریسک وابستگی مطلق به تنگە هرمز را کاهش دهد. جمهوری اسلامی ایران سال‌ها از موقعیت جغرافیایی هرمز به‌عنوان بخشی از قدرت بازدارندگی خود استفاده کرده بود. هر بار که تنش میان ایران و غرب افزایش پیدا می‌کرد، احتمال اختلال در هرمز به نگرانی اصلی بازارهای جهانی تبدیل می‌شد. همین مسئله باعث می‌شد تنگە هرمز به بخشی از معادله قدرت در خلیج فارس تبدیل شود. اکنون اما شرایط در حال تغییر است. جنگ اخیر باعث شد کشورهای منطقه و قدرت‌های آسیایی برای نخستین بار به‌صورت جدی درباره دوران پساهرمز فکر کنند. دورانی کە در آن امنیت انرژی جهان کمتر به این گذرگاه وابسته باشد. در این میان، نقش هند بسیار مهم است. هند سومین مصرف‌کننده بزرگ انرژی جهان است و به‌شدت به واردات نفت و گاز از خلیج فارس وابسته است بە طوری کە در سال ٢٠٢٥ حدود دو سوم واردات گاز مایع هند از مسیر هرمز عبور کردە است. به همین دلیل، پروژه عمان - هند بخشی از راهبرد ژئوپلیتیکی جدید دهلی‌نو برای کاهش آسیب‌پذیری در برابر بحران‌های خلیج فارس است. هند در سال‌های اخیر تلاش کرده روابط خود را با عمان، امارات و عربستان گسترش دهد و در عین حال وابستگی‌اش به مسیرهای پرریسک را کاهش دهد. برای عمان نیز این پروژه اهمیت ویژه‌ای دارد. مسقط تلاش می‌کند خود را به یکی از مراکز جدید ترانزیت انرژی در منطقه تبدیل کند. عمان برخلاف عربستان و امارات، کمتر وارد درگیری‌های مستقیم منطقه‌ای شده و همین مسئله باعث شده برای بسیاری از کشورها شریک باثبات‌تری به نظر برسد. اگر خط لوله عمان - هند اجرایی شود، موقعیت ژئوپلیتیکی عمان در معادلات انرژی منطقه به‌طور قابل توجهی تقویت خواهد شد. همزمان، امارات نیز پروژه‌های دور زدن هرمز را سرعت داده است. خط لوله حبشان - فجیره که نفت امارات را بدون عبور از هرمز به دریای عمان منتقل می‌کند، اکنون به یکی از مهم‌ترین مسیرهای جایگزین منطقه تبدیل شده است. از سویی دیگر، عربستان سعودی نیز سال‌هاست کە برخط لوله شرق - غرب سرمایه‌گذاری کردە است تا بتواند بخشی از صادرات نفت خود را از دریای سرخ انجام دهد. این پروژه‌ها نشان می‌دهند کە بحران اخیر تنگە هرمز روندی را تسریع کردە است که سال‌ها به‌آرامی در حال شکل‌گیری بود. کشورهای منطقه اکنون به این نتیجه دست یافتەاند که وابستگی کامل به آبراه هرمز یک ریسک استراتژیک است. علاوە بر اقتصاد و انرژی، بازتوزیع قدرت در خلیج فارس نیز موضوع دیگری است. اگر مسیرهای جایگزین توسعه پیدا کنند، بخشی از قدرت ژئوپلیتیکی ایران نیز تضعیف خواهد شد. جمهوری اسلامی سال‌ها از این واقعیت بهره برده بود که هر بحران با ایران می‌تواند اقتصاد جهانی را تهدید کند. اما در صورتیکە جهان بتواند بخشی از صادرات انرژی را از مسیرهای دیگر منتقل کند، هزینه ژئوپلیتیکی بحران هرمز برای کشورهای غربی و آسیایی کاهش پیدا خواهد کرد. البته با وجود اینکە روند گذرگاه‌های جایگزین ساده و سریع نخواهد بود. اما احیای سریع آن ظاهرا در دستور کار قرار گرفتە است. هرچند ساخت خطوط لوله عظیم زیر دریایی، پروژه‌ای پیچیده و بسیار پرهزینه است اما نکته مهم این است که ذهنیت استراتژیک کشورها تغییر کرده است. تا پیش از جنگ اخیر، بسیاری از پروژه‌های جایگزین هرمز به‌عنوان طرح‌هایی بلندپروازانه و غیرضروری دیده می‌شدند. اما اکنون همان پروژه‌ها به بخشی از محاسبات امنیت ملی کشورها تبدیل شده‌اند. در واقع، بحران هرمز یک بار دیگر نشان داد که ژئوپلیتیک انرژی هنوز مهم‌ترین عامل شکل‌دهنده سیاست خاورمیانه است. جنگ اخیر نه‌تنها بازار نفت و گاز را متلاطم کرد، بلکه پرسشی بزرگ‌تر را مطرح کرد: آیا جهان می‌تواند وابستگی تاریخی خود به تنگه هرمز را کاهش دهد؟ جهان اکنون با سرعت بیشتری در حال ساخت زیرساخت‌هایی است که آسیب‌پذیری‌اش را در مقابل تنگە هرمز کاهش دهد. همین روند، می‌تواند در بلندمدت موازنه ژئوپلیتیکی خلیج فارس را تغییر دهد. آنچه امروز در پروژه عمان - هند، خطوط لوله امارات و برنامه‌های جدید عربستان دیده می‌شود، فقط رقابت اقتصادی نیست بلکه میتوان آن را بە عنوان بخشی از بازآرایی قدرت در منطقه فهم کرد. خلیج فارس وارد مرحله تازه‌ای شده که در آن، امنیت انرژی، رقابت ژئوپلیتیکی و آینده نقش ایران در معادلات منطقه‌ای در حال دوباره تعریف شدن است. در صورت تداوم چنین روندی، شاید مهم‌ترین تحول نه در بازار انرژی، بلکه در جایگاه ژئوپلیتیکی ایران رخ دهد. این کشور دهه‌ها تنگه هرمز را یکی از اصلی‌ترین اهرم‌های قدرت منطقه‌ای خود می‌دانست، اما اکنون با جهانی روبه‌رو شده که برای نخستین بار کشورهای منطقە به‌طور جدی در حال قدم گذاشتن بە سمت جهان پسا‌ هرمزی هستند.

رسول گله‌بان ایران همزمان با فشار خارجی، بحران اقتصادی و تنش‌های امنیتی، با فرسایش عمیق در رابطه تاریخی میان مرکز و پیرامون روبه‌رو است. این شکاف طی دهه‌ها با توسعه نامتوازن، امنیتی‌سازی هویت و بحران نمایندگی تشدید شده است. بخش زیادی از تحلیل‌ها، بحران ایران را از زاویه طبقه متوسط شهری روایت می‌کنند، اما در کردستان، بلوچستان و خوزستان، فرسایش سال‌هاست در قالب فقر ساختاری، مهاجرت، کولبری، سوخت‌بری و بی‌اعتمادی مزمن جریان دارد. پیرامون دیگر فقط یک مسئله امنیتی نیست، بلکه به بخشی از روایت سیاسی و اجتماعی بحران ایران تبدیل شده و تداوم این شکاف می‌تواند به یکی از پایدارترین منابع فرسایش در کشور بدل شود. یادداشت ایران در تلاقی سه بحران یک تفاوت مهم با بسیاری از تحلیل‌ روزهای اخیر درباره ایران دارد. نویسنده تلاش می‌کند وضعیت کنونی ایران را نه با روایت «فروپاشی فوری» توضیح دهد و نه با تصویر «ثبات شکست‌ناپذیر». محور اصلی متن، یعنی ورود ایران به یک دالان فرسایش استراتژیک، ایده‌ای جدی و قابل تأمل است که نشان می‌دهد فشار ژئوپلیتیک، بحران اقتصادی، فرسایش اجتماعی و تنش‌های امنیتی دیگر پرونده‌هایی جدا از هم نیستند، بلکه به‌تدریج به هم گره خورده‌اند و یکدیگر را تشدید می‌کنند. بخش مربوط به تنگه هرمز و وابستگی اقتصاد ایران به جنوب نیز از منسجم‌ترین قسمت‌های یادداشت است. متن به‌درستی توضیح می‌دهد که ایران توان ایجاد اخلال و افزایش هزینه امنیتی در هرمز را دارد، اما تبدیل این وضعیت به نوعی کنترل پایدار و کم‌هزینه، با محدودیت‌های جدی ژئوپلیتیکی و بین‌المللی روبه‌رو خواهد بود. بخش مربوط به فرسایش طبقه متوسط نیز یکی از محورهای مهم یادداشت است. نویسنده از کاهش قدرت خرید، سقوط طبقاتی، مهاجرت نیروهای متخصص و تضعیف احساس ثبات اجتماعی سخن می‌گوید. با این حال، این تصویر بیشتر تجربه آن بخش از طبقه متوسط شهری را بازتاب می‌دهد که روایت بحران در ایران عمدتاً از زاویه آن بازنمایی می‌شود و کمتر به این نکتە می‌پردازد که در بخش‌هایی از جغرافیای سرزمینی ایران (پیرامون)، اشکال قدیمی‌تر و خشن‌تری از همین فرسایش سال‌هاست جریان دارد. در مقابل پیرامون، منظور از مرکز در اینجا صرفاً یک جغرافیا یا شهر مشخص نیست، بلکه شبکه‌ای از قدرت سیاسی، روایت رسانه‌ای، تمرکز اقتصادی و چارچوب مسلط تحلیل بحران در ایران است. همان‌گونە که تهران نیز در بسیاری از این تحلیل‌ها فقط یک شهر نیست، بلکه نماد نوعی نگاه مرکزگرا به سیاست، امنیت و جامعه ایران است. اما درست در همین نقطه، یکی از مهم‌ترین خلأهای تحلیلی متن آشکار می‌شود. پیرامون و ملت‌ها در متن حضور دارند، اما هنوز بیشتر از زاویه امنیت دولت و موازنه‌های ژئوپلیتیک روایت می‌شوند، نه از زاویه تجربه تاریخی و اجتماعی خود این جوامع. پیرامون: حاضر در تحلیل، غایب در روایت متن صریحاً بر این بخش تاکید مینماید کە مسئله کرد صرفاً یک موضوع اتنیکی یا امنیتی نیست، اما در ادامه، روایت بحران دوباره عمدتاً حول مفاهیمی مانند «کارت کردی»، «نگرانی ترکیه»، «راهبرد اسرائیل» و «تهدید مرزی» شکل می‌گیرد. بدین معنا کە حتی زمانی که نویسنده می‌خواهد از نگاه صرفاً امنیتی فاصله بگیرد، پیرامون همچنان بیشتر در نسبت با دغدغه‌های دولت و موازنه‌های ژئوپلیتیک دیده می‌شود تا تجربه تاریخی و اجتماعی خود این مناطق. این مسئله صرفا به کردستان محدود نیست. در بلوچستان، خوزستان و حتی بخش‌هایی از مناطق ترک‌نشین (آذربایجان) نیز می‌توان اشکال متفاوتی از همین شکاف تاریخی مرکز و پیرامون را مشاهدە کرد که طی دهه‌ها با توسعه نامتوازن، امنیتی‌سازی هویت، کم‌نمایندگی سیاسی و بی‌اعتمادی متقابل عمیق‌تر شده است. از همینرو، مسئله الزاما نباید بە این نکتە محدود گردد که بازیگران منطقه‌ای چگونه از مسئله کرد یا دیگر شکاف‌های پیرامونی استفاده می‌کنند، بلکه باید این پرسش مطرح شود که چرا بخشی از جغرافیای سرزمین ایران کنونی، در پیرامون، همچنان به‌سادگی امنیتی سازی می‌شود و به میدان رقابت ژئوپلیتیک تبدیل می‌گردد؟ بحران قدیمی‌تر از تنش‌های امروز است بحران پیرامون در ایران صرفا محصول رقابت‌های منطقه‌ای یا تحرکات مرزی نیست، بلکە ریشه آن به رابطه تاریخی مرکز و پیرامون بازمی‌گردد. رابطه‌ای که در آن بخش‌هایی از جامعه ایران، دهه‌ها توسعه ناموزون، محدودیت زبانی، تبعیض ساختاری، مشارکت محدود در قدرت و امنیتی‌سازی مطالبات هویتی را تجربه کرده‌اند. گزارش‌های حقوق بشری و پژوهشی نیز بارها به تداوم چنین مسالەای اشاره کرده‌اند. گزارش مشترک Impact Iran درباره وضعیت اقلیت‌ها در ایران، به ترکیبی از محرومیت اقتصادی، کم‌نمایندگی سیاسی و محدودیت‌های فرهنگی و مدنی در کردستاب، بلوچستان و خوزستان اشاره می‌کنند. مثلاً در خوزستان، بحران آب صرفا کمبود یک منبع طبیعی نیست، بلکە برای بسیاری از ساکنان، به معنای تجربه روزمره بی‌عدالتی در استانی است که بخش بزرگی از ثروت انرژی ایران را تولید می‌کند اما سهم محدودی در تصمیم‌گیری و توسعه دارد. در بلوچستان نیز فقر ساختاری، تبعیض مذهبی و اقتصاد غیررسمی مرزی سال‌هاست بخشی از زندگی روزمره شده است. همین تجربه‌های متفاوت اما هم‌ریشه، باعث شده است کە بحران پیرامون صرفاً یک مسئله امنیتی یا مقطعی نباشد. پیرامون راوی است تجربه سال‌های اخیر نشان داده است کە مناطق پیرامونی فقط محل واکنش بە رویدادهای امنیتی نیستند. در کردستان، حافظه جمهوری مهاباد، قتلعام و فتوای دهه شصت، کولبری، سرکوب احزاب کردستانی، جنبش «ژن، ژیان، ئازادی» و حتی آیین‌هایی مانند نوروز، بخشی از حافظه سیاسی جمعی را شکل داده‌اند. در بلوچستان نیز تجربه تبعیض مذهبی، توسعه‌نیافتگی مزمن، سوخت‌بری و جمعه خونین زاهدان چنین نقشی را ایفا می کنند. در خوزستان نیز اعتراضات مربوط به آب، ریزگردها و بحران‌های زیست‌محیطی، فقط اعتراض معیشتی نبودند؛ بلکه به‌تدریج به زبانی برای بیان نابرابری، احساس حذف و شکاف میان «مرکز ثروت» و «حاشیه قدرت» تبدیل شدند. این مناطق صرفا جایگاه‌هایی برای بازتاب اعتراض نیستند، بلکه زبان و روایت سیاسی تازه‌ای را نیز وارد فضای عمومی ایران کرده‌اند. برای نمونە، شعار «ژن، ژیان،آزادی» صرفا بە عنوان یک شعار محلی باقی نماند، بلکە عنوان یکی از مهم‌ترین زبان‌های سیاسی اعتراضات سراسری ایران تبدیل شد. در زاهدان، مراسم نماز جمعه به یکی از معدود فضاهای بیان نارضایتی سیاسی بدل شد و در خوزستان، بحران آب توانست نارضایتی اقتصادی، زیست‌محیطی و هویتی را به هم پیوند بزند. این یعنی پیرامون فقط موضوع امنیتی نیست، بلکه توان تولید معنا و روایت سیاسی سراسری را نیز دارد. پیرامون امروز فقط یک جغرافیا نیست، بلکە بر شبکەای از رسانه‌ها، جامعە دیاسپورا، فعالان مدنی، شبکه‌های اجتماعی و ارتباطات فرامرزی نیز تبدیل شده است. همین مسئله باعث شده است کە مناطق پیرامونی دیگر کاملاً منزوی نباشند و بتوانند روایت خود را وارد فضای عمومی ایران کنند. اما این به معنای انسجام کامل یا وجود آلترناتیوی آماده نیست. خود پیرامون نیز با فرسایش سیاسی و اجتماعی روبه‌روست؛ از بحران نمایندگی و پراکندگی احزاب گرفته تا مهاجرت نخبگان، ضعف نهادسازی و فرسایش اعتماد عمومی. فرسایش: تجربه‌ای متفاوت در مرکز و پیرامون یکی از مهم‌ترین نقاط قوت یادداشت مورد بحث، استفاده از مفهوم «فرسایش» برای توضیح وضعیت امروز ایران است. یادداشت تلاش می‌کند تا بحران ایران را نه در قالب فروپاشی ناگهانی، بلکه به‌عنوان روندی تدریجی و چندلایه توضیح دهد که هم‌زمان اقتصاد، جامعه، سرمایه اجتماعی و رابطه دولت و جامعه را تحت تأثیر قرار داده است. اما اگر فرسایش طبقه متوسط به یکی از مهم‌ترین بحران‌های امروز ایران تبدیل شده باشد، در بخش‌هایی از پیرامون، مسئله فقط فرسایش نیست؛ بلکه دشواری تاریخی شکل‌گیری یک طبقه متوسط باثبات نیز مطرح است. در بسیاری از مناطق پیرامونی، بخشی از طبقه متوسط پیش از آنکه به ثبات اقتصادی و اجتماعی برسد، وارد چرخه مهاجرت، ناامنی اقتصادی و فرسایش شده است. توسعه محدود، اقتصاد ضعیف، امنیتی‌شدن فضا و مهاجرت نخبگان، باعث شده این فرسایش در پیرامون زودتر و عمیق‌تر از بخش‌هایی از جامعه شهری بروز پیدا کند. به همین دلیل، تجربه فرسایش در همه جای ایران یکسان نیست. برای بخشی از طبقه متوسطی که روایت بحران در ایران بیشتر از زاویه آن بازتاب پیدا می‌کند، فرسایش امروز ممکن است به معنای سقوط اقتصادی، از دست رفتن سبک زندگی یا مهاجرت باشد. اما برای نمونە، در رابطە بە یک کولبر کولبر کرد یا سوخت‌بر بلوچ، فرسایش سال‌هاست کە به معنای زیستن در ناامنی دائمی و اقتصاد بی‌ثبات است. این فرسایش را می‌توان در زندگی روزمره دید. در پزشکی که مهاجرت را به ماندن ترجیح می‌دهد، در دانشجویی که آینده خود را بیرون از ایران جست‌وجو می‌کند، یا در خانواده‌ای که هر سال بخشی از امنیت اقتصادی و اجتماعی خود را از دست می‌دهد. نمونه روشن این مسئله، کولبری است. اگر کولبری فقط به‌عنوان مسئله مرزی یا قاچاق دیده شود، ریشه سیاسی و اقتصادی آن پنهان می‌ماند. دیده‌بان حقوق بشر در سال ۲۰۲۴ گزارش داد که نیروهای ایرانی از قوه قهریه مرگبار علیه کولبران عمدتاً کورد استفاده کرده‌اند و این افراد دسترسی محدودی به عدالت دارند. به همین شکل، سوخت‌بری در بلوچستان یا بحران آب در خوزستان نیز فقط مسئله اقتصاد نیستند؛ این‌ها نشانه‌های فرسایش رابطه دولت با مناطقی‌اند که بخش مهمی از ساکنان‌شان احساس می‌کنند در توسعه، نمایندگی سیاسی و توزیع منابع سهم برابری ندارند. بحران چهارم: آنچه بیرون از قاب تحلیل باقی می‌ماند مشکل اصلی یادداشت این نیست که مسالە کرد و پیرامون را نادیده گرفته است، بلکە اتفاقاً بە عنوان بخشی از تحلیل، آن را به‌عنوان بخشی از معادله امنیتی و ژئوپلیتیکی ایران دیده است. اما متن مورد اشارە، کمتر از زاویه تجربه تاریخی و اجتماعی خود این جوامع به مسئله نگاه می‌کند و عمدتاً آن‌ها را در چارچوب امنیت و ژئوپلیتیکی مبنی بر نوع مطالبات تاریخی، اجتماعی و سیاسی‌ای کە دارند، آن را روایت میکند. در تحلیل نویسنده، پیرامون بیشتر زمانی اهمیت پیدا می‌کند که به مسئله‌ای امنیتی، اهرم فشار خارجی یا بخشی از موازنه‌های ژئوپلیتیک منطقه تبدیل شود. در حالی که مسئله پیرامون در ایران فقط به امنیت مرزها یا رقابت بازیگران منطقه‌ای محدود نمی‌شود، بلکه به رابطه‌ای تاریخی و حل‌نشده میان مرکز و پیرامون بازمی‌گردد که در آن توسعه نامتوازن، تمرکز قدرت، امنیتی‌سازی هویت و بحران نمایندگی، طی دهه‌ها انباشته شده‌اند. یادداشت از سه بحران هم‌زمان سخن می‌گوید. فشار ژئوپلیتیک خارجی، فرسایش اقتصادی و اجتماعی و تهدیدهای امنیتی پیرامونی. اما شاید مسئله‌ای که باید در کنار این سه بحران قرار گیرد، خودِ بحران رابطه مرکز و پیرامون باشد که فقط در مرزها جریان ندارد، بلکه در توزیع قدرت، توسعه، روایت رسمی و احساس تعلق بخشی از جامعه ایران نیز قابل مشاهدە است. شاید مهم‌ترین خطای بخشی از تحلیل‌ها درباره ایران همین باشد که هنوز پیرامون را بیشتر به‌عنوان تهدیدی برای ثبات می‌بینند، نه بخشی از بحران حل‌نشده ساختار سیاسی و اجتماعی ایران. در صورتیکە ایران وارد دالان فرسایش استراتژیک شده باشد، این فرسایش فقط در اقتصاد، سیاست خارجی یا طبقه متوسط شهری جریان ندارد، بلکه در رابطه فرسوده و حل‌نشده میان مرکز و پیرامون نیز ادامه دارد. چنین رابطه‌ای تا زمانی که صرفاً مسئله‌ای امنیتی نگریستە شود، می‌تواند به یکی از پایدارترین سرچشمه‌های فرسایش ایران تبدیل شود.

آمارهای حقوق بشری سال‌های ۲۰۱۰ تا ۲۰۲۶، از استمرار یک الگوی پایدار در اعدام زنان در ایران پرده برمی‌دارند. این روند در سال ۲۰۲۴ با ۳۱ مورد به بالاترین میزان در ۱۷ سال اخیر رسید و در ماه‌های نخست ۲۰۲۶ نیز ادامه یافته است. این گزارش نشان می‌دهد اعدام زنان صرفاً یک مسئله کیفری نیست، بلکه پیوند عمیقی با تبعیض‌های ساختاری حقوقی، فقر و توزیع نامتوازن اتنیکی به‌ویژه در مناطق به‌حاشیه‌رانده‌شده دارد و پیامدهای ناگوار بین نسلی بر جای می‌گذارد. در سال‌های اخیر روند اجرای احکام اعدام در ایران، به‌ویژه در مورد زنان، در گزارش‌های نهادهای حقوق بشری به‌عنوان یکی از شاخص‌های مهم نقض حق حیات ثبت شده است. اعدام زنان روندی را در جمهوری اسلامی نشان می دهد کە هم‌زمان با افزایش کلی اعدام‌ها در ایران، ابعاد جنسیتی، اتنیکی و طبقاتی پررنگ‌تری نیز پیدا کرده است. بر اساس داده‌های سازمان‌های حقوق بشری، در سال ۲۰۲۴ دست‌کم ۳۱ زن در ایران اعدام شدند، این آمار بالاترین رقم ثبت‌شده در حدود ۱۷ سال اخیر توصیف شده و نشان می‌دهد زنان در چرخه‌ای پایدار از خشونت ساختاری و مجازات‌های سنگین قرار دارند که در بسیاری از موارد با موقعیت‌های اجتماعی و اقتصادی آسیب‌پذیر پیوند خورده است. در همین چارچوب، گزارش‌های بین‌المللی درباره سال ۲۰۲۵ نشان می‌دهد ایران همچنان یکی از بالاترین آمارهای اجرای حکم اعدام در جهان را به خود اختصاص داده است. طبق گزارش عفو بین‌الملل، مجموع اعدام‌ها در این سال به بیش از دو هزار مورد رسیده است. اگرچه آمار تفکیکی بر اساس جنسیت در گزارش عفو بین الملل نیامدە است اما سهم زنان نیز در این روند همچنان قابل توجه گزارش شده است. گزارش‌های مربوط به سال ۲۰۲۶ نیز نشان می‌دهد اجرای احکام اعدام در ماه‌های ابتدایی این سال ادامه داشته و با احتساب اعدام اخیر اسما زارعی، شهروند ترک، شمار زنان اعدام‌شده در پنج ماه نخست سال به دست‌کم شش مورد رسیده است. این آمار در حالی منتشر می شود کە برخی رسانەهای غیر رسمی بە بیش از ٦ نفر مورد اعدام زنان نیز اشارە کردەاند. در هر صورت این ارقام در کنار آمار سال‌های پیشین، تصویری از تداوم یک الگوی پایدار اعدام زنان در جمهوری اسلامی ایران را ارائه می‌دهد. در بازه بلندمدت‌تر، داده‌های منتشرشده نشان می‌دهد از سال ۲۰۱۰ تا ۲۰۲۴ دست‌کم ۲۴۱ زن در ایران اعدام شده‌اند. در میان این پرونده‌ها، دست‌کم چهار زن با اتهامات مرتبط با جرائم امنیتی مانند محاربه و افساد فی‌الارض اعدام شده‌اند که در میان آن‌ها یک زن یهودی و دو زن زندانی سیاسی کُرد بوده‌اند. همچنین بر اساس همین داده‌ها، ۹ نفر از زنان اعدام‌شده در این دوره کودک‌همسر بوده‌اند. هم‌زمان، بررسی پرونده‌های حقوقی در بازه ژانویه ۲۰۲۲ تا ژانویه ۲۰۲۴ نشان می‌دهد که دست‌کم ۴۷ زن در معرض صدور احکام اعدام قرار گرفته‌اند. در همین گزارش‌ها، به مواردی از زنان زندانی سیاسی و امنیتی نیز اشاره شده که همچنان زیر حکم اعدام قرار دارند، از جمله پخشان عزیزی زندانی سیاسی کُرد که نام وی در پرونده‌های مرتبط با اتهامات امنیتی ثبت شده است. در کنار این آمارها، گزارش سازمان حقوق بشر ایران، بر ثبت ۳۱ مورد اعدام زنان در سال ۲۰۲۴ تاکید کردە و آن را بالاترین رقم سالانه در ۱۷ سال اخیر معرفی می‌کند. این گزارش همچنین به توزیع اتهامات در میان زنان اعدام‌شده اشاره دارد و نشان می‌دهد بخشی از این احکام مربوط به پرونده‌های امنیتی بوده و بخشی دیگر در چارچوب جرائم عمومی - کیفری صادر شده است. در بخش دیگری از داده‌ها، الگوی اتنیکی اعدام‌ها قابل روئیت است به‌گونه‌ای که زنان کُرد و بلوچ سهم قابل توجهی در میان اعدام‌شدگان دارند. این توزیع جغرافیایی و اتنیکی در کنار آمار کلی اعدام‌ها، تصویری از تمرکز اجرای مجازات مرگ در میان گروه‌هایی از زنان ارائه می‌دهد که در مناطق به حاشیه‌رانده‌شده چون کردستان و بلوچستان زندگی می‌کنند. در سطح ساختاری، داده‌های موجود نشان می‌دهد که زنان در پرونده‌های اعدام در یک الگوی تکرارشونده قرار دارند که در آن عوامل حقوقی، اجتماعی و اقتصادی هم‌زمان نقش دارند. تفاوت‌های موجود در برخی حوزه‌های حقوقی مانند حق دیه و شهادت زنان، در کنار فقدان قوانین جامع برای مقابله با خشونت خانگی علیە آنها، زمینه‌ای ایجاد کرده که در آن زنان در موقعیت‌های نابرابر وارد فرآیندهای قضایی می‌شوند. در بسیاری از پرونده‌ها، شرایط خشونت خانگی، فقر اقتصادی و نبود حمایت‌های حقوقی پیش از وقوع جرم در کنار هم قرار گرفته‌اند و سپس به صدور احکام سنگین منجر شده‌اند. در کنار این روند، پیامدهای خانوادگی و بین‌نسلی اعدام زنان نیز در داده‌های حقوق بشری ثبت شده است. در موارد متعددی، زنان محکوم به اعدام، مادر بوده‌اند یا در زمان بازداشت دارای فرزند خردسال بوده‌اند و اجرای حکم منجر به جدایی کامل کودک از مادر شده است. همچنین در برخی پرونده‌ها، همچون نمونە اسما زارعی زن ترکی کە سوم خرداد در اردبیل اعدام شد، زنان در زمان بازداشت باردار بوده یا در زندان فرزند به دنیا آورده‌اند و این وضعیت باعث شده کودکان نخستین سال‌های زندگی خود را در محیط زندان تجربه کنند. داده‌های سال‌های ۲۰۱۰ تا ۲۰۲۶ نشان می‌دهد روند اعدام زنان در ایران یک روند مقطعی یا محدود نیست، بلکه بخشی از یک الگوی پایدار در نظام قضایی ایران است. ثبت دست‌کم ۳۱ اعدام زن در سال ۲۰۲۴، ادامه روند در سال ۲۰۲۵ با بیش از دو هزار اعدام و تداوم اجرای احکام در ماه‌های ابتدایی ۲۰۲۶، همگی نشان‌دهنده استمرار این روند هستند. در این چارچوب، تمرکز داده‌ها بر سه محور اصلی قرار می‌گیرد کە شامل تبعیض جنسیتی در ساختار حقوقی، توزیع نامتوازن اتنیکی در میان اعدام‌شدگان و پیوند میان فقر و ورود به چرخه پرونده‌های کیفری است. این مجموعه داده‌ها تصویری از یک روند پایدار ارائه می‌دهد که در آن زنان در موقعیتی چندلایه از ستم قرار گرفته‌اند و مجازات مرگ همچنان به‌عنوان یکی از ابزارهای اصلی در نظام کیفری ایران علیه آنان به‌کار گرفته می‌شود.

هم‌زمان با میانجی‌گری پاکستان میان تهران و واشنگتن، گزارش‌های دیپلماتیک از کمک‌های مالی پنهان قطر به ایران پس از آتش‌بس، برای مصون ماندن از حملات احتمالی و تسهیل توافق پرده برمی‌دارند؛ ادعایی که با تکذیب رسمی دوحه همراه شده است. این تکاپوی مالی در شرایطی صورت می‌گیرد که ایران تحت فشار شدید اقتصادی ناشی از محاصره دریایی از سوی آمریکا قرار دارد. حضور هم‌زمان مقامات ارشد ایرانی در قطر و ادامه تماس با تیم آمریکایی برای تمدید آتش‌بس، ابعاد تازه‌ای به مذاکرات بخشیده است؛ هرچند سایه سنگین تنش‌های نظامی و حملات اخیر سنتکام در جنوب ایران، همچنان بر این روند سنگینی می‌کند. منابعی در گفتگو با اسرائیل هیوم می‌گویند پس از آتش‌بس، قطر در هفته‌های اخیر کمک مالی در اختیار ایران قرار داده است. به گفته آنها هدف این اقدام دوحه، جلوگیری از حمله مجدد ایران به این کشور بوده است. قطر هرگونه پرداخت قبل از توافق را رد کرد. به گفته دو منبع دیپلماتیک در خلیج فارس و یک مقام اطلاعاتی غربی که با اسرائیل هیوم گفتگو کرده‌اند، قطر به ایران کمک مالی ارائه کرده است. پس از اعلام آتش‌بس امریکا و اسرائیل با ایران، قطر که از سوی ایران مورد حمله قرار گرفته بود، مذاکراتی را با تهران آغاز کرد. به گفته این منابع، قطر پس از تماس‌هایی با تهران، مبالغ قابل توجهی در اختیار ایران قرار داده تا از حمله دوباره این کشور جلوگیری کند. اسرائیل هیوم گزارش داد که دخالت قطر در مذاکرات تصادفی نیست و چند هفتە پیش آغاز شده است. یکی از منابع گفت که مذاکرات محرمانه‌ای میان دو کشور شکل گرفته است. منابع مالی ایران پس از محاصره دریایی توسط امریکا، با محدودیت روبرو شد. این فشار تهران را ناتوان از پرداخت حقوق کارکنان و تامین مالی هزینه واردات کرد و سپاه پاسداران را با مشکل مالی تا آستانه ورشکستگی مواجه کرد. پس از درخواست دسترسی ایران به سپرده‌های خود در قطر، بخشی از این پرداخت‌ها در قالب هزینه عبور نفتکش‌ها از تنگه هرمز منتقل شده است. حضور عباس عراقچی وزیر خارجه ایران، به همراه عبدالناصر همتی، رئیس کل بانک مرکزی ایران در دوحه، نقش عمیق قطر را در حوزه اقتصادی و فراتر از یک میانجیگری مذاکرات نشان می‌دهد. با وجود این ادعاها، منابع آگاه از این سفر گفتند که این گفت‌وگوها بر تنگه هرمز و ذخایر اورانیوم با غنای بالای ایران متمرکز بوده است. به گفته یکی از منابع اسرائیل هیوم، همزمان با حضور این مقامات ایرانی، تماس‌هایی از دوحه با واشنگتن برقرار شده است و استیو ویتکاف و جرد کوشنر - مسئول مذاکرات از سوی امریکا- در طرف دیگر خط بوده‌اند. اختلاف در نحوه آزادسازی دارائی‌های مسدود شده پاکستان در مرکز مذاکرات ایران و امریکا، همچنان برای حل اختلافات و دستیابی به توافق پیام‌های دو طرف را رد و بدل می‌کند. در این رابطه یک منبع آگاه از مذاکرات، درخواست آزادسازی فوری پول‌های بلوکه شده، از جمله ۱۲ میلیارد دلار دارایی مسدودشده در قطر را یکی از اختلافات میان دو کشور عنوان کرد. ماجد محمد الانصاری سخنگوی وزارت خارجه قطر در شبکه اجتماعی X در واکنش به هر پرداختی قبل از توافق نوشت: گزارش‌هایی که ادعا می‌کنند دولت قطر مبلغ ۱۲ میلیارد دلار به ایران پیشنهاد داده تا دستیابی به توافق تضمین شود، کاملاً بی‌اساس هستند. او این ادعاها را از سوی طرف‌هایی دانست که خواستار شکست توافق و خدشەدار کردن اعتبار قطر در روند صلح‌سازی هستند. امریکا نیز آزادسازی پولهای بلوکه شده را مشروط بر بازگشایی تنگه هرمز و تعهد در مسالە هسته‌ای کرده است. این تحولات در حالی رخ می‌دهد که همزمان با خوشبینی در روند مذاکرات، تنش‌های نظامی بامداد امروز، میان ایران و امریکا نیز ادامه دارد. گزارشها حاکی از آن هستند کە یک پایگاە آمریکایی در کویت مورد هدف قرار گرفتە است. روز سه‌شنبه نیز نیروهای امریکایی، ساعاتی بعد از ورود مقاماات ایرانی بە دوحە، حملاتی را در جنوب ایران انجام دادە بودند.

بر اساس گزارش سازمان زنان سازمان ملل متحد، هوش مصنوعی سوءاستفاده، آزار و تولید تصاویر جعلی (دیپ‌فیک) علیه زنان روزنامه‌نگار و فعال را به شدت تسهیل کرده است. یافته‌های این نهاد نشان می‌دهد حدود ۴۵ درصد از زنان رسانه‌ای به دلیل این تهدیدها در فضای مجازی دست به خودسانسوری می‌زنند. از سوی دیگر، بانک جهانی اعلام کرده که به دلیل نبود قوانین حمایتی در ۶۰ درصد کشورها، بیش از ۱.۸ میلیارد زن در جهان در برابر حملات سایبری بی‌دفاع مانده‌اند. بر اساس گزارشی منتشر شدە از سوی سازمان زنان سازمان ملل متحد و نهادهای همکار، سوءاستفاده از روزنامه‌نگاران زن توسط هوش مصنوعی بسیار آسان‌تر، تهاجمی‌تر و آسیب‌زاتر گشتە است. بر اساس این گزارش، خشونت آنلاین علیه زنان در زندگی عمومی و در عصر هوش مصنوعی به طور فزاینده‌ای پیچیده کرده است. کالیوپی مینگرو، رئیس تیم مبارزه با خشونت علیه زنان هشدار می‌دهد که هوش مصنوعی نقض حقوق زنان را تسهیل می‌کند و به فرسایش دستاوردهای حقوقی آنان دامن می‌زند. او می‌گوید این روند در زمانی رخ می‌دهد که عقب‌گرد دموکراتیک و گسترش زن‌ستیزی سازمان‌یافته در بسیاری از جوامع شدت گرفته است. این گزارش با استناد به یک نظرسنجی در سال ۲۰۲۵ که با مشارکت ۶۴۱ زن شرکت‌کننده از ۱۱۹ کشور انجام شده، نشان می‌دهد که ۱۲ درصد از مدافعان حقوق بشر، فعالان، روزنامه‌نگاران و سایر کارکنان رسانه‌ای زن، اشتراک‌گذاری بدون رضایت تصاویر شخصی از جمله محتوای خصوصی یا جنسی را تجربه کرده‌اند. همچنین شش درصد از قربانیان با تصاویر جعلی ساخته‌شده توسط هوش مصنوعی یا همان دیپ‌فیک مواجه شده‌اند که واقعی به نظر می‌رسند، در حالی که از هر سه نفر، یک نفر درخواست‌های جنسی ناخواسته را به صورت آنلاین دریافت کرده است. یافته‌های این گزارش آژانس وابسته به سازمان ملل حاکی از آن است که حدود ۴۱ درصد از پاسخ‌دهندگان برای جلوگیری از سوءاستفاده در رسانه‌های اجتماعی خودسانسوری می‌کنند، در حالی که ۱۹ درصد به همین دلیل در کار حرفه‌ای خود دست به سانسور می‌زنند. این وضعیت برای روزنامه‌نگاران و کارکنان رسانه‌ای زن حتی نگران‌کننده‌تر ارزیابی شده است، چرا که آزار و اذیت‌ها، ۴۵ درصد را مجبور به خودسانسوری در رسانه‌های اجتماعی کرده است که این رقم نشان‌دهنده افزایشی ۵۰ درصدی نسبت به سال ۲۰۲۰ است. بر اساس همین گزارش، تقریباً ۲۲ درصد از زنان نیز در کار خود خودسانسوری می‌کنند. در همین رابطه، یک روزنامه‌نگار محیط زیست از هند در این گزارش شهادت داده است که گروه‌های راست‌گرا در فضای آنلاین او را خائن می‌نامند و ارسال هزاران پیام حاوی ادعاهای دروغین در واتس‌آپ، زندگی را برای او وحشتناک کرده است. وی می‌افزاید: آن‌ها به دلیل تحریک عوامل راست‌گرای محلی مجبور به خودسانسوری و کنار گذاشتن گزارش‌های تحقیقی شده‌اند، زیرا بستگانشان نیز با رفتارهای بی‌ادبانه مواجه و در نتیجه زندگی آزادانه دیگر آسان نیست و آن‌ها مجبور به سکوت شده‌اند. همچنین شکاف‌های قابل‌توجهی در حمایت‌های قانونی از قربانیان خشونت آنلاین همچنان به چشم می‌خورد. بر اساس امارهای منتشرشدە. بانک جهانی سال گذشته تأکید نمودەاست کە کمتر از ۴۰ درصد از کشورهای جهان، قوانینی برای محافظت از زنان در برابر آزار و اذیت یا تعقیب سایبری (استوکینگ) دارند. در نتیجه، ۴۴ درصد از زنان و دختران جهان، یعنی تقریباً ۱.۸ میلیارد نفر، بدون دسترسی به حمایت‌های قانونی باقی مانده‌اند. با این‌حال، آمار منتشر شده از سوی این نهاد سازمان ملل نشان می‌دهد زنان روزنامه‌نگار و فعال رسانه‌ای در مقایسه با سال ۲۰۲۰، دو برابر بیشتر احتمال دارد گزارش حوادث خشونت آنلاین را به پلیس ارائه دهند. این میزان به ۲۲ درصد در مقابل ۱۱ درصد پیشین رسیده است. همچنین آن‌ها اکنون بیشتر احتمال دارد که علیه عاملان، عوامل شرکت‌های فناوری یا کارفرمایان خود بە اقدامات قانونیدست زنند. تا جاییکە بر اساس آمار ارائە شدە، این رقم از هشت درصد در سال ۲۰۲۰ به ۱۴ درصد در سال ۲۰۲۵ افزایش یافته است. افزایش شجاعت زنان در عمل علیه خشونت، گزارش عوارض شدید خشونت آنلاین بر سلامت روان زنان را بهتر مستند می‌کند. در برهە کنونی کە هوش مصنوعی صرفاً ابزاری فناورانه نبودە و به عاملی مؤثر در بازتولید و تشدید نابرابری‌های موجود در فضای عمومی تبدیل شده است، بە نظر میرسد کە تنظیم‌گری مؤثر فناوری و تقویت سازوکارهای حقوقی به یکی از الزامات بنیادین حفاظت از حقوق بشر در عصر هوش مصنوعی تبدیل شده باشد.

میثم آل‌مهدی، فعال کارگری عرب اهوازی، از کارگران پیشرو در اعتصابات کم‌سابقه سال ۱۳۹۷ و امتداد آن در سال ۹۸ بود. این اعتصاب ۴۸ روزه به عنوان یکی از بزرگ‌ترین و طولانی‌ترین ایستادگی‌های کارگری در تاریخ معاصر ایران ثبت شدە است. میثم برخاسته از یک خانواده‌ای کارگری، در تحلیل‌هایش ستم ملی را به عنوان یکی از ارکان اساسی ساختار طبقاتی در ایران تبیین می‌کند. او در حال حاضر تمرکز خود را بر مطالعه و پژوهش در زمینه سازماندهی و ساختارهای آن در میان توده‌های ستم‌دیده قرار داده است. گفت‌وگو از: رامیار حسینی آرنانیوز: در نوشته‌ها و بحث‌های شما، سرزمین فقط یک جغرافیایی برای زیست نیست، بلکه بخشی از تجربه اجتماعی و اقتصادی انسان‌هاست. از نگاه شما، رابطه میان سرزمین و زندگی روزمره مردم در عربستان ایران چگونه شکل می‌گیرد و این رابطه چه تأثیری بر وضعیت کار و معیشت آنان دارد؟ میثم آل‌مهدی: سرزمین در تکوین انسان نقش اصلی را ایفا می‌کند. از رنگ پوست گرفته تا فرهنگ، همگی محصول رابطه انسان و جغرافیا است. حال اگر این سرزمین تحت تأثیر استعمار و استثمار قرار گیرد بدین معنی است کە تحت تاثیر رویکرد مرکز نسبت به حاشیه و همچنین اعمال سیاستگذاری‌ و ساختارهای سیاسی – اقتصادی از سوی مرکز انسانِ به‌حاشیه رفته در سرزمینش را تولید می کند. تنها منابع سرزمینی نیستند کە از این ساختار سیاسی متاثر می شوند بلکە خود انسانها، رفتارها و فرهنگ مردم نیز از تحت تاثیر این استعمار و استثمار قرار می گیرند. این تأثیرات اغلب نە ایجابی، بلکە سلبی هستند. بە صورتی کە در این رویکر و تحمیل مرکز، حاشیە در خوشبینانەترین حالت با آسیمیلاسیون (یکسان‌سازی اجباری)، ازخودبیگانگی و حتی تنفر از خود مواجە می شود. این تنفر از آنجایی می‌آید که سیاست دولت مرکزی برای استثمار سرزمین، شروع به خطرناک‌سازی از فرهنگ انسان بومی می‌کند. همان تصویر سیاه و خطرناکی که استعمار سفید برای ما نوشت و معیارهای خوب و بد را برایمان ترسیم کرد. به‌تدریج انسان از هر آنچه کە مربوط به گذشته‌اش است آزار می بیند، بیگانه و متنفر می‌شود تا در ساختار مرکز حل شود. در حالات دیگر نیز، این وضعیت منجر به رفتارهایی می‌شود که دولت‌ها به آن ناهنجاری اجتماعی می‌گویند. اما از نگاه ما، این نه ناهنجاری، بلکه تمرد انسان بر ساختار تحمیلی است. اگر این ابعاد را در نظر نگیریم، نمی‌توانیم وضعیت محله‌های حاشیه‌نشین در جنوب غرب اهواز را درک کنیم. باید بپرسیم از کدام دست‌فروش و در کدام جغرافیا صحبت می‌کنیم؟ در تهران، حاشیه‌نشینان اغلب کسانی هستند که مجذوب مرکز شده‌اند و برای معاش به خیابان می‌آیند. اما در اهواز، دست‌فروشی که سرزمینش مصادره شده است و به عنوان یک «انسان عرب» از او خطرناک‌سازی شده است، تصرف بخشی از شهر برای او یک مبارزه است. ورود او به شهر نه از سر اختیار، بلکه ناشی از فقر تحمیل‌شده توسط ساختار ملت-دولت است. او به مرکز شهری می‌آید که هیچ تعلقی به آن ندارد، چرا که تمام بافت آن شهر را قدرت استعمارگر ساخته است. به همین دلیل، حضور او در خیابان فقط برای بقا نیست، بلکه تمردی علیه ساختار موجود است. شاهد این ادعا آنجاست که بارها برای این دست‌فروش‌ها بازارهایی ساخته شد، اما آن‌ها نرفتند چون آن فضا را متعلق به خود نمی‌بینند، بلکه در تضاد با خود می‌یابند. این حاشیه‌نشینی در اهواز بر اثر مصادره زمین‌ها توسط شرکت‌های نفتی، دولت و پروژه‌های سدسازی به وجود آمده است. انسانی که تا دیروز مالک زمین بود، امروز با ترفندهایی مثل "مناطق آزاد اقتصادی" به کارگری ارزان تبدیل شده است. شعار بومی‌سازی می‌دهند، اما در حقیقت زمین را از بومی می‌گیرند تا برای سرمایه‌گذار خارجی «مول» بسازند. بومیِ بیکار شده، خانه‌اش را به همان سرمایه‌داری می‌فروشد که از خارج منطقه آمده و خودش مستأجر و کارگر همان سرمایه‌دار می‌شود. سرزمینش به اسم توسعه، اما محترمانه از او ربوده شده است. در این ساختار، اساساً کارگر بومی و غیربومی معنا ندارد، ما با کارگر صاحب امتیاز و کارگر فاقد امتیازروبرو هستیم. این امتیازات نه از دلِ کار، بلکه از ساختار دولت-ملت می‌آیند. کارگر مرکزنشین، صاحبِ امتیازِ هویت و امنیت است، در حالی که کارگر حاشیه حتی مالکیت بر زیست‌جهان خود را از دست داده است. بنابراین، آن انسان هیچ تعهدی به ساختار شهر ندارد. رفتار اولیه او، اشغال چند متر زمین در حاشیه شهر و ساختن خانه است. یک پیروزی روانی مقطعی که بعداً به تمرد علنی تبدیل می‌شود. دولت و روشنفکر به این‌ها می‌گویند سیاست بقا، اما من می‌گویم تمردهای اجتماعی که پیش‌درآمد شورش‌های نهایی هستند. در این میان، هر فعالی از ملل که علیه این سلطه صحبت کند، با واکنش رفقای چپ ایرانی مواجه می‌شود که می‌گویند این‌ها را در کتاب‌های مارکس و لنین نخوانده‌ایم! آن‌ها متوجه نیستند که امتیازات اجتماعی و مکانی ما تأثیر مستقیمی بر نتیجه‌گیری ما از هر مانیفستی دارد. ما از درونِ زیستِ خودمان و از زاویه‌ی انسانی که امتیازاتش توسط ساختار سلب شده تحلیل می‌کنیم، نه از نگاهِ انتزاعیِ طبقه در مرکز. آرنا نیوز: معمولاً درباره کارگر در ایران با یک تصویر کلی و سراسری صحبت می‌شود، اما شما بر تفاوت تجربه کارگر در مناطق مختلف تأکید دارید. به نظر شما، تجربه کارگر عرب چه تفاوتی با تجربه کارگر در مرکز ایران دارد؟ میثم آل‌مهدی: تجربیات انسان ها در زیست مهم است و این زیست است که تفاوت ها را تحمیل می کند نه مفهوم استثمار به تنهایی. این تجربه‌ها مهم هستند و تفاوت‌ها را ایجاد می‌کنند. وقتی می‌گوییم ما کارگران عرب، لُر، کُرد یا بلوچ هستیم، هدفمان صرفا تأکید مطلق بر هویت نیست بلکه مساله این است که آگاه‌ترین کارگران مرکز هم نمی‌توانند درک کنند که برای ما، تبعیض با لحظه‌ تولدمان آغاز می‌شود. در اهواز، ما حتی حق استفاده از نام‌های عربی را نداشتیم. کودک عرب وقتی به مدرسه می‌رود، برای اولین بار با فاشیسم ایرانی آشنا می‌شود. کودکان به دلیل عدم درک زبانی که به آن‌ها تحمیل شده، تنبیه جسمی می‌شوند. در شهر، معلمان مرتب به عرب‌ها توهین می‌کنند. آن هم در کلاس‌هایی که نیمی از شاگردانش عرب هستند، و این‌گونه ریشه‌های تنفر را در میان کودکان می‌کارند. وقتی کارگر عرب باشی، حتی اگر از لحاظ فنی قوی باشی، حقِ جایگاه و دستمزت با دیگران یکی نیست. ما سرپرستی داشتیم که از تهران آمده بود و هیچ درک فنی نداشت، اما چون تهرانی بود سرپرست ما شد. ما چون کارگران عرب هستیم، با وجود توان فنی بالا، خطرناک‌سازی شدەایم و در نتیجه به کارگران ارزان تبدیل گشتیم. ما از لحاظ فنی و تجربی غنی هستیم اما مدرک نداریم. چرا مدرک نداریم؟ طبیعی است. وقتی مدرسه فقط به زبان فارسی باشد و با آن تجربه‌ی تلخی که گفتم همراه شود، ما حق خود را از تحصیل از دست می‌دهیم. ما را از حق سرزمین و حق تحصیل محروم کردند تا شهروند درجه‌دومی باشیم که از تولد تا لحظه‌ی استثمار، با ستم بزرگ می‌شود. بنابراین، مطالبه‌ی ما نمی‌تواند در سطح دستمزد باقی بماند. مبارزه‌ی ما سرچشمه‌گرفته از تمام تبعیض‌هایی است که با آن‌ها زندگی می‌کنیم. کارگر مرکز برای دستمزد و سندیکا در تهران می‌جنگد و من این را حق طبیعی او می‌دانم، اما ما با تمام این تبعیض‌ها و ستم‌ها مبارزه می‌کنیم. جالب اینجاست که حتی در انعکاس صدای مبارزات ما، باز هم می‌توان این فاشیسم ایرانی را حس کرد. آن‌ها می‌گویند کارگر فقط باید درباره دستمزد حرف بزند و نباید سیاسی باشد. در حالی که ما می‌خواهیم با تمام این تبعیض‌ها مبارزه کنیم تا عدالت برقرار شود، عدالتی برای همه ملل ساکن در ایران، نه عدالتی که همیشه با تبعیض مرکز باشد یا از فیلترینگ فعالِ مرکز بگذرد. این موضوع حتی اینجا در اروپا هم به وضوح دیده می‌شود. گروه‌هایی که اکثراً فارس هستند، با نام مبارزه مردم و کارگران ایران، سندیکاها و اتحادیه های کارگری را در اختیار خود قرار دادند. حق دارند هر جوری دوست دارند مبارزه کنند، اما چرا راوی حقیقت نیستید؟ من در جلسه‌ای در پاریس با این سوال روبرو شدم که: مگر در ایران عرب هم وجود دارد؟. به آن‌ها گفتم بیست سال است با جریانات چپ ایرانی فعالیت می‌کنید و نمی‌دانید ایران کشوری کثیرالملله است؟ پس بیست سال با یک فاشیست در ارتباط بودید! مگر می‌شود بیست سال فعالیت چپ کرد و از این ستم‌ها بی‌خبر ماند؟ آن‌ها به خوبی می‌دانند، اما از مصالح خود دفاع می‌کنند. آن‌ها کارگر فارس را می‌بینند و دیگری را تصویر زشت ایران می‌پندارند، تصویری از ایران به دنیا می‌دهند که خودشان دوست دارند، تا در برابر انسان سفیدپوست، خود را چیزی استثنائی و خاص تعریف کنند. با تمام این برخوردها، اهداف مبارزه تفاوت جدی دارد، چون ستمدیده متحدِ کارگر صاحب امتیاز نمی‌شود. این انسان صاحب امتیاز است که باید به این درک برسد که با فرودست متحد شود. ما سازماندهی خود را در میان ترس‌هایمان بنا می‌کنیم و در این ساختار، کسی که زبانش فارسی است برای ما ناامن محسوب می‌شود، مگر اینکه خلاف آن ثابت شود. همچنین، این فعالین مرکزگرا هستند که کارگران را یک‌دست و یک‌نواخت می‌بینند، چون اساساً آن‌ها با نگاه یک کارفرمای سیاسی به مسئله کارگری نگاه می‌کنند. آن‌ها کارگرِ ملل را تنها زمانی می‌پذیرند که پسوند کارگری بخورد تا وفادار به تمامیت ارضی بماند. در حالی که مفهوم تمامیت ارضی زمانی معنا پیدا می‌یابد که در تقسیم قدرت سیاسی، اقتصادی و اجتماعی مساوی باشیم. نمی‌توان پشت مفاهیم انتزاعی پنهان شد. آن‌ها کارگر مطیع می‌خواهند که مثل یک دانش‌آموز خوب دست‌به‌سینه به صحبت‌هایشان گوش دهد. آن‌ها به مبارزه نگاهی فانتزی دارند. خود کارگرانی که در کارخانه‌ها کار می‌کنند می‌دانند ما یکی نیستیم، می‌دانند صرفِ اینکه کارگر عرب، لُر، بلوچ یا کُرد باشی، کارگری با ارزشِ کمتر محسوب می‌شوی. اما اگر آسیمیله شده باشی، آن‌وقت تبدیل به کارگری می‌شوی که همه دوست دارند صدایت را بشنوند و با معیارهای مرکز رویت ارزش‌گذاری کنند. ما اساساً با این مرکز مشکل داریم، پس این ارزش‌گذاری هم برای ما هیچ قیمتی ندارد. تفاوت ما با چپ مرکز گرایی کلاسیک در این است که آن‌ها می‌خواهند زندگی را به نفعِ تئوری مصادره کنند، اما ما می‌خواهیم تئوری را در خدمتِ زیستِ واقعی‌مان به کار بگیریم. آن‌ها به دنبال حلِ معادلاتِ کتابی هستند، اما ما به دنبال راه حلی برای انسانی هستیم که هر روز در مرزِ میانِ "بقا" و "تمرد" قدم می‌زند. آرنانیوز: شما در مباحث خود به توسعه بدون مشارکت واقعی مردم محلی اشاره کرده‌اید. عباراتی چون استعمار زدگی و غریبە شدگی را بە کار می برید. از نگاه شما، وقتی زبان مادری و نقش مردم بومی در تصمیم‌گیری‌های سیاسی – اقتصادی در عربستان ایران نادیده گرفته می‌شود، این وضعیت چه تأثیری بر رابطه مردم با کار، شهر و احساس تعلق اجتماعی می‌گذارد؟ میثم آل‌مهدی: وقتی قانون‌گذاری و ترسیم آینده‌ی یک جامعه‌ی متکثر مثل ایران تنها به دست یک ملت باشد، مبانی اقتصادی آن کشور نیز توسط همان جمع یا ملتِ خاص بر دیگران تحمیل می‌شود. این تحمیل صرفا محدود به بازار کار نیست، بلکه ساختار دولت-ملت برای انباشت سرمایه‌ی خود، دیگری را استثمار می‌کند. این استثمار صرفاً به معنی به‌کارگیری انسان در کارخانه نیست، بلکه ابتدا از طریق سلب مالکیت از سرزمین آغاز می‌شود. این سلب مالکیت هم فقط مصادره‌ی زمین نیست، بلکه برای تصاحب این جغرافیا، تاریخ، هویت و شخصیتِ انسانِ عرب، کُرد، بلوچ، لُر و تُرک هدف قرار می‌گیرد کە در پاسخ بە سوال اول بە آن پرداختم. تاریخ و هویت ملل دیگر از طریق نابودی بافت شهری و از بین بردن تمام نمادهای طبیعی و غیرطبیعی (که توسط گذشتگان ساخته شده) مورد هجوم مصادره و یا تخریب قرار می‌گیرد. برای مثال، در طول صد سال اخیر، ساختار قدرت تقریباً تمام بافت‌های عربیِ شهر را تغییر داده است، ساختمان‌های تاریخی ما یا تخریب شده‌اند یا با اهمال تعمدی رو به نابودی رفته‌اند. به جای آن‌ها، ساختمان‌های غول‌پیکرِ تجاری ساخته شده که اغلبِ مالکانِ آن‌ها از شهرهای مرکزی می‌آیند. در همین داستانِ کوتاه، می‌توان درک کرد که یک هویت تاریخی نابود شده و هویت جدیدی بر ما تحمیل شده است. این روند وقتی عمیق‌تر می‌شود که آن سرمایه‌دارِ مرکزنشین شروع به خرید املاکِ انسان بومی می‌کند. بومیِ فقیرشده‌ای که مالکیت تاریخی بر شهرش را از دست داده، ناگهان خود را با شهر و سرزمینش غریبه می‌بیند. چنین انسانی به شدت آسیب‌پذیر می‌شود و در نهایت به عنوان کارگر ارزان به بازار کار پرتاب می‌گردد. او دیگر در شهر خودش یک مالک یا شهروند نیست، بلکه به یک نیروی کارِ بی‌ریشه تبدیل شده که تنها راه بقایش، تن دادن به شرایط استثماریِ همان ساختمان‌هایی است که بر ویرانه‌های هویت او بنا شده‌اند. ما اگر درک نکنیم که آسیب‌پذیریِ جوامعِ فقیر ضرورتاً فقط فقرِ نان نیست، حقیقت را گم کرده‌ایم. مسئله این است که جوامع ما عمیقاً دارند به خاطر مصلحتِ یک ملتِ دیگر از بین می‌روند. وقتی هویت و سرزمین از انسان گرفته شود، در واقع اعتمادبه‌نفس از او ربوده شده است. در چنین وضعیتی، عصبیت‌ها بالا می‌رود و آسیب‌پذیری فرد دوچندان می‌شود. در این میان، نیروی احمقِ انقلابی می‌گوید: خوب است! ما از دلِ این آسیب‌ها می‌توانیم به سازمان‌دهی برسیم و در نتیجه انقلاب کنیم. این یک نگاهِ کاملاً احمقانه است. انسانی که به سمت نابودی برده شده است، لزوماً انسانی نیست که آمادگیِ ورود به هیچ جمع سیاسی یا حتی مطالباتی را داشته باشد. چرا که خودباوریِ او توسط ساختارهای اقتصادی، سیاسی و حتی اجتماعیِ دولت-ملت نابود شده است. کسی که کرامت و هویتش لگدمال شده، قبل از اینکه بتواند مبارزه کند، باید ابتدا خودش را از زیر آوارِ این ویرانیِ روانی جمع کند. باید عمیق‌تر به این فاجعه نگاه کرد: وقتی مدرسه و حق آموزش را از انسان می‌گیری، وقتی او را از طریق رسانه‌های مرکز مرتب تحقیر می‌کنی یا به عنوان یک سوژه‌ی خطرناک به دنیا معرفی می‌کنی، و وقتی تمام بافت تاریخی و سرزمینش را با پروژه‌های اقتصادیِ تحمیلی نابود می‌کنی، در واقع آن انسان را از لحاظ روانی به سمت نابودی سوق داده‌ای. باید درک کرد که ما از یک نقطە آغازین یکسان به میدان مبارزه نمی‌رسیم. ما با کوله‌باری از ویرانیِ روانی و سلبِ هویت وارد می‌شویم، در حالی که لایه‌های مختلف مرکز در امنیتِ هویتی خود ایستاده‌اند. بنابراین، هیچ ضرورتی ندارد که جهان‌بینی ما با نیروی سیاسی مرکز—چه راست و چه چپ—یک‌شکل باشد. منطق ما برای رسیدن به رهایی، نمی‌تواند کپی‌برداری از منطقِ کسی باشد که خودش متأثر از هژمونی مرکز است. حتی چپِ مرکز هم، هرچقدر ادعای رادیکال بودن داشته باشد، باز هم در اتمسفرِ همان هژمونی تنفس می‌کند و ناخودآگاه از جایگاهِ صاحبِ امتیاز به ما می‌نگرد. وقتی نقطه‌ی عزیمت ما (ویرانیِ همه‌جانبه) با آن‌ها (امنیتِ ساختاری) متفاوت است، طبیعتاً مسیر و افقِ رهایی ما نیز متفاوت خواهد بود. ما نمی‌توانیم و نبایستی با ابزارهای کسی که ما را نادیده گرفته، خودمان را تعریف کنیم. ما باید بفهمیم که از یک شرایط یکسان به میدان مبارزه نمی‌رسیم. اما دقیقاً در میان همین ویرانی و نابودی است که "تمرد"پدید می‌آید. این تمرد یک امر فانتزی یا واکنشی گذرا نیست، بلکه امری جدی، ساختاری و رهایی‌بخش است. در واقع، در دلِ این ساختارِ تحمیلی که هدفش محو کردن ماست، تمرد تنها انتخابِ آگاهانه برای کسانی است که علیه موجِ نابودی می‌ایستند. ما مبارزه می‌کنیم تا هویت انسانی جوامع خود را پس بگیریم. این تمرد، پاسخی است به آن "ویرانیِ سوژه" یعنی درست در جایی که سیستم فکر می‌کند ما را به یک کارگر ارزان و بی‌اراده تبدیل کرده، ما با بازپس‌گیری حقِ بودن و حقِ سرزمین، از نو متولد می‌شویم. بنابراین، راه رهایی ما از مسیرِ بازسازیِ همین هویتِ درهم‌شکسته می‌گذرد، نه از مسیرِ الگوهای دیکته‌شده‌ای که واقعیتِ زیستِ ما را نادیده می‌گیرند. وقتی از غرب‌زدگی صحبت می‌کنیم، نباید فقط به ظاهر ماجرا نگاه کنیم. غرب‌زدگیِ واقعی در ذهنیتِ فعالین و نخبگان مرکزنشین نهفته است. آن‌ها برای اینکه خود را در برابر انسان سفیدپوست غربی به عنوان موجودی استثنایی و مدرن معرفی کنند، نیاز دارند که تصویری زشت و عقب‌مانده از ایرانِ واقعی (یعنی ملل ساکن در حاشیه) ارائه دهند. غرب زدگان ایرانی با حذف تنوع ملل و مسائل آنان سعی می‌کنند یک ایرانِ خیالی و یک‌دست که کارگر و زن دارد بسازند که با معیارهای مرکزگرایانه و شبه‌غربیِ خودشان همخوانی داشته باشد. این فعالین، حتی وقتی از حقوق بشر یا دموکراسی حرف می‌زنند، نگاهشان پدرسالارانە (قیم‌مآبانه) است. آن‌ها می‌خواهند کارگر عرب یا بلوچ را به شکلی که خودشان دوست دارند به دنیا تفهیم کردە و نشان دهند نه واقعا آن‌گونه که هست. این نوع از غرب‌زدگی باعث می‌شود که آن‌ها مبارزات ما را ارتجاعی یا قوم‌گرایانه بنامند، چون مبارزه‌ ما با هژمونی مرکز در تئوری‌های وارداتی و کلاسیک آن‌ها جایی ندارد. آن‌ها در حالی که خود را ضدامپریالیست یا آزادی‌خواه می‌نامند، در عمل همان رفتارِ استعماریِ انسان سفیدرا با ملل حاشیه بازتولید می‌کنند. آن‌ها می‌خواهند ما آسیمیله (هضم) شویم تا به زعم آن‌ها مدرن به نظر برسیم، اما حقیقت این است که این مدرنیته‌ی تحمیلی، چیزی جز پوششی برای استثمار و سرکوب هویت ما نیست. آرنانیوز: در بخشی از جریان‌های چپ در ایران، تأکید بر عرب، کرد یا بلوچ بودنِ کارگر گاهی به‌عنوان فاصله گرفتن از سیاست طبقاتی و نزدیک شدن به نوعی هویت‌گرایی تعبیر می‌شود، ارجاعی که معمولاً با خوانش‌های کلاسیک از مارکس یا لنین همراه است. از نگاه شما، آیا می‌توان تجربه کارگر در عربستان ایران را صرفاً با همان چارچوب‌های کلاسیک توضیح داد، یا این تجربه نیازمند بازنگری در فهم رابطه طبقه، سرزمین و هویت است؟ میثم آل‌مهدی: باید با صراحت گفت که نخبگان و فعالین مرکز، مارکس و لنین را فقط از زاویه‌ منافع خود مطالعه کرده‌اند. آن‌ها کتاب‌های مارکس را در محله‌های مرفه تهران خوانده‌اند و نهایتِ تجربه‌شان از طبقه‌ کارگر، قدم زدنی کوتاه در حاشیه‌ تهران بوده است. این آدم‌ها معیارشان کپی-پیستِ غرب است. آن‌ها دچار خودسفیدپنداری هستند و اصرار دارند از منظر انسان سفیدپوستِ غربی به ما و جهان بیندیشند. این فوبیا باعث شده است که آن‌ها نه تنها ملل ساکن در جغرافیای ایران، بلکه تمام ملل پیرامون را به عنوان موجوداتی خطرناک بازتعریف کنند. آن‌ها خود را یک "استثناء" در منطقه تصور می‌کنند و با این توهم، مدام دشمنان فرضی می‌سازند. جالب اینجاست که این انسانِ خودسفیدپندار، در حالی که برای تمام ملل منطقه نسخه می‌پیچد، به ملل داخل ایران با نگاهی فوبیاتیک و حذفی می‌نگرد. همین نگاه باعث می‌شود که حتی نقد آن‌ها به جمهوری اسلامی هم شنیده نشود، چون آن‌ها خود را متعلق به جوامع پیرامون خود نمی‌دانند. آن‌ها خود را سفیدهایی می‌بینند که بر اثر حوادث تلخ تاریخی، مجبور شده‌اند در کنار مجموعه‌ای از انسان‌های (به زعم آن‌ها) متوحش یا نا متمدن زندگی کنند. تا زمانی که این نگاهِ نژادپرستانه و استعمارگرایانه زیر لایه‌های روشنفکری پنهان باشد، هیچ رهاییِ واقعی در کار نخواهد بود. باید به یک مشکل عمیق دیگر در چپ ایرانی اشاره کرد. آن‌ها مارکس و لنین را با یک ذهنیت مذهب‌زده مطالعه می‌کنند. وقتی با آن‌ها هم‌صحبت می‌شوی، منطقی که برای طرح نظریات‌شان به کار می‌برند، شباهت عجیبی به منطقِ آخوند محله دارد که قرآن و نهج‌البلاغه را با برداشتی فارسی می‌خواند و سعی می‌کند هر واقعیت بیگانه‌ای را بر آن تطبیق دهد. این تشابه را نمی‌توان صرفاً یک واکنش گذرا نامید، این امر ریشه در یک روان جمعی دارد. این موضوع به حسِ مالکیتِ عمیقِ آن‌ها بر روایت و دیگری بازمی‌گردد، حسی که یک اعتمادبه‌نفس متوهمانه در آن‌ها تولید کرده است. جالب اینجاست که همین آدم‌ها، در برابر انسان سفیدپوست غربی خود را حقیر و کوچک می‌بینند، اما به محض اینکه با انسانی از منطقه و ملل پیرامون خود روبرو می‌شوند، نقابِ غرور، خودبینی و فاشیسم به صورت می‌زنند. آن‌ها در برابر غرب مقلد و در برابر ما استعمارگر هستند. این پارادوکسِ رفتاری نشان می‌دهد که مارکسیسم برای آن‌ها ابزاری برای رهایی نیست، بلکه پوششی است تا همان ساختارِ قدرتِ سنتی و حوزوی را در قالبی مدرن بازتولید کنند و حقِ سخن گفتن را از ملل حاشیه سلب نمایند.

تلاش ترامپ مبنی پایان دادن بە جنگ با ایران بر این فرض استوار است که دستیابی بە یک توافق با ایران می‌تواند راه را برای گسترش پیمان ابراهیم و ادغام بیشتر اسرائیل در ساختار سیاسی و امنیتی خاورمیانه هموار کند. با این حال، موضع عربستان درباره تشکیل کشور فلسطینی، پیامدهای جنگ غزه و لبنان، مخالفت بخشی از افکار عمومی عرب و اختلافات سیاسی در داخل اسرائیل همچنان پابرجاست. در نتیجه، توافق احتمالی با ایران می‌تواند بخشی از موانع دیپلماتیک را کاهش دهد، اما به‌تنهایی برای تحقق موج جدید عادی‌سازی روابط کافی نخواهد بود و سرنوشت این پروژه همچنان به حل مناقشات بنیادین منطقه گره خورده است. بر اساس گزارش وب‌سایت اکسیوس، ترامپ در یک تماس جمعی روز شنبه با رهبران عربستان سعودی، امارات متحده عربی، قطر، پاکستان، ترکیه، مصر، اردن و بحرین اعلام کرده است کە در صورت دستیابی به توافقی برای پایان جنگ با ایران، انتظار دارد این کشورها در ادامه روند عادی‌سازی روابط با اسرائیل به پیمان ابراهیم بپیوندند. بە نقل از منابع آگاه کە با اکسیوس گفتوگو کردەاند، ترامپ تاکید کردە است کە پایان درگیری با ایران می‌تواند زمینه‌ساز مرحله‌ای جدید در نظم سیاسی خاورمیانه باشد که در آن گسترش روابط رسمی کشورهای عربی با اسرائیل در اولویت قرار می‌گیرد. این گزارش می‌افزاید هدف اصلی ترامپ در این طرح، دستیابی به توافق عادی‌سازی میان عربستان سعودی و اسرائیل است. این توافق در صورت تحقق می‌تواند مهم‌ترین گسترش پیمان ابراهیم از زمان امضای اولیه آن در سال ۲۰۲٠ محسوب شود. در جریان این تماس، ترامپ همچنین اعلام کرده است که قصد دارد در ادامه با بنیامین نتانیاهو، نخست‌وزیر اسرائیل نیز گفت‌وگو کند و تلاش خواهد کرد او را در مذاکرات آینده مشارکت دهد. به گفته منابع آمریکایی، رئیس‌جمهور آمریکا به رهبران حاضر گفته است نمایندگان ویژه او از جمله جرد کوشنر و ستیو ویتکوف مامور پیگیری این روند در هفته‌های آینده خواهند بود. اکسیوس همچنین به نقل از مقام‌های آمریکایی گزارش داده است که برخی از رهبران عرب حاضر در نشست، به‌ویژه عربستان سعودی، قطر و پاکستان، از طرح ترامپ غافلگیر شده‌اند و در بخشی از گفت‌وگو سکوتی غیرمنتظره حاکم شده است تا جایی که ترامپ با لحنی غیررسمی از آن‌ها پرسیده آیا هنوز در تماس حضور دارند یا نە؟ دونالد ترامپ یک روز بعد در شبکه اجتماعی تروث سوشیال نیز با اشاره به تحولات منطقه نوشت که کشورهای خاورمیانه با همکاری در روند مذاکرات، زمینه تقویت توافق‌های ابراهیم را فراهم کرده‌اند و این روند می‌تواند با پیوستن کشورهای بیشتری گسترش یابد. همچنین قابل ذکر است کە ترامپ دیروز نیز در یک پیام جنجالی از حساب کاربری خودش در تروث سوشیال پرچم آمریکا را بر نقشە ایران گذاشتە و روی آن با یک جملە پرسشی نوشتە بود: ملل متحد خاورمیانە؟ او همچنین احتمال پیوستن ایران بە پیمان ابراهیم را مطرح کرد و نوشت که حتی جمهوری اسلامی ایران نیز ممکن است در آینده بخواهد به این توافق‌ها بپیوندد. در کنار این تحولات، برخی گزارش‌ها از نگرانی در اسرائیل نسبت به روند مذاکرات میان واشنگتن و تهران حکایت دارد. مقام‌های اسرائیلی نگران‌اند که توافق احتمالی با ایران موجب کاهش فشارهای سیاسی و نظامی بر تهران شود، در حالی که از نگاه تل‌آویو، ایران همچنان تهدیدی جدی برای امنیت این کشور و منطقە محسوب می‌شود. این خبر در حالی بازتاب می یابد کە روز شنبە نیز روزنامە نیویورک تایمز اعلام کرد کە آمریکا، اسرائیل را از روند مذاکرات با ایران کنار گذاشتە است. در داخل آمریکا نیز بخشی از چهره‌های جمهوری‌خواه نسبت به پیامدهای توافق احتمالی هشدار داده‌اند و آن را در صورت تقویت ایران، یک اشتباه راهبردی توصیف کرده‌اند، هرچند گروهی دیگر از سناتورها از طرح ترامپ برای گسترش پیمان ابراهیم حمایت کرده و آن را اقدامی تحول‌آفرین در خاورمیانه دانسته‌اند. پیمان ابراهیم مجموعه‌ای از توافق‌های عادی‌سازی روابط میان اسرائیل و برخی کشورهای عربی است که در سال ۲۰۲۰ با میانجی‌گری آمریکا و در دوره ریاست‌جمهوری دونالد ترامپ آغاز شد. هدف اعلامی این پیمان، گسترش همکاری‌های منطقه‌ای، کاهش تنش‌های تاریخی میان کشورهای عربی و اسرائیل و ایجاد چارچوبی جدید برای تعاملات سیاسی و اقتصادی در خاورمیانه عنوان شده است. در این میان، عربستان سعودی همچنان تاکید دارد که الزاما هرگونه عادی‌سازی روابط با اسرائیل منوط به پیشرفت واقعی در مسیر تشکیل کشور فلسطینی باشد. با این وجود چنین شرطی از سوی دولت اسرائیل تاکنون پذیرفته نشده و یکی از مهم‌ترین موانع تحقق سریع این طرح به شمار می‌رود. موانع سیاسی از جمله اتفاقات اکتبر ٢٠٢٣ و بمباران بی رحمانە غزە و جنوب لبنان از یک سو و و شرایط سیاسی داخل اسرائیل نیز تا کنون، تحقق سریع آن را دشوار کرده است.

سمیە توحیدی در حالیکە تنشهای شدید میان جمهوری اسلامی ایران و آمریکا، تحت تاثیر برگزاری مراسم حج و برگزاری جام جهانی از یک سو و تلاش برای دستیابی بە توافق، تا اندازەای فروکش نمودە است، اما بە نظر می رسد تبعات جنگ و دستاوردهای جمهوری اسلامی در حال شکل دادن بە یک نظم جدید امنیتی و حاکمیتی در منطقە است کە میتواند جایگاە ایران را در فردای بعد از دستیابی بە توافق ارتقا ببخشد. جمهوری اسلامی ایران بە عنوان یک ابزار ژئو-پولتیک، قانونی را در مجلس تصویب نمودە است که چارچوب آن، مبنای حقوقی جدیدی را برای اعمال حق حاکمیت بر تنگه هرمز ایجاد میکند و ادعای این کشور برای اعمال اختیار بر عبور و مرور در این آبراه را به‌عنوان یک حق حاکمیتی و نه یک اقدام نظامی موقت، رسمیت می‌بخشد. در این مصوبە، قانون با برقراری آتش‌بس از میان نخواهد رفت و صرف‌نظر از نحوه پایان درگیری‌ها، به مبنای رویکرد دائمی ایران در حکمرانی دریایی تبدیل خواهد شد. در همین بارە، رسانه‌های نزدیک به سپاه پاسداران انقلاب اسلامی نیز یک مدل سه‌مرحله‌ای رسمی را برای مدیریت کابل‌های اینترنت زیردریایی هرمز منتشر کردند. این کابل‌ها روزانه بیش از ۱۰ تریلیون دلار تراکنش مالی را جابه‌جا می‌کنند. بر اساس این طرح، شرکت‌های خارجی از جمله گوگل، متا و مایکروسافت باید برای فعالیتهای خود، مجوزهای ایرانی را دریافت کردە، عوارض بپردازند، تحت قوانین ایران فعالیت کنند و حقوق نگهداری و تعمیر کابل‌ها را منحصراً به شرکت‌های ایرانی واگذار کنند. این مصوبە و نیز دریافت عوارض از شرکتهای جهانی، صرفا یک تهدید بە شمار نمیرود، بلکه چارچوب نظامنامەای است که بر اساس عدم عضویت ایران در کنوانسیون حقوق دریاها و ادعای حاکمیت بر بستر دریا در محدوده تنگه هرمز استوار شده است. تا قبل از این دو تحول، هیچ‌یک از شرکت‌های فناوری دارای مراکز داده در کشورهای حوزە خلیج فارس، این ریسک را در ارزش‌گذاری‌های فعلی خود لحاظ نکرده‌ بوند. همزمان، ایران مسیر تجارت خود را از بنادر امارات به بندر گوادر پاکستان، که توسط چین و در چارچوب طرح کمربند و جاده اداره می‌شود، منتقل کرده است. در حالیکە تا قبل از آغاز محاصرە دریایی، حدود ۴۵ میلیارد دلار از تجارت سالانه‌ای که پیش‌تر از بندر جبل‌علی دبی عبور می‌کرد، اکنون به سوی این بندر چینی در یک کشور هسته‌ای هدایت می‌شود که واشنگتن برای میانجیگری صلح به آن نیاز دارد. در واقع، آنچە کە اکنون کاملا مشهود است، محاصره‌ دریایی ایران که در دو هفتە نخست، موفقیت بزرگی توصیف شد، در عمل به فعال شدن دائمی یک دارایی زیرساختی چین به‌عنوان دروازه اصلی واردات ایران منجر شده است. متعاقب آتش بس، شبکه مشارکت‌های راهبردی ایران نیز تقویت شده است. روسیه سامانه‌های پدافند هوایی HQ-9، کمک‌های فنی و پوشش دیپلماتیک در اختیار تهران قرار داده است. چین با استفاده از امکانات خود، مانع از اعمال تحریم‌های ثانویه علیه پالایشگاه‌های خریدار نفت ایران شده است. در مقابل، پاکستان نیز شش مسیر زمینی را برای تجارت با ایران گشوده است، جنگنده‌هایی را در چارچوب پیمان دفاعی مشترک به عربستان اعزام کرده و میانجی آتش‌بسی شده است که هم تهران و هم واشنگتن نقش فرمانده ارتش پاکستان در آن را ستوده‌اند. جنگ ائتلاف اسرائیل و آمریکا با ایران، حداقل تا مقطع کنونی، پاکستان را به یک قدرت منطقه‌ای تبدیل کرده است، شراکت راهبردی روسیه و ایران را تقویت کرده و زیرساخت حقوقی چین برای مقابله با تحریم‌ها را نیز فعال ساخته است. اما با نگاهی بە دو سناریوی رایج مطرح‌شده در رسانه‌ها مبنی بر دستیابی بە توافق یا عدم توافق، آتش‌بس یا ازسرگیری جنگ، میتوان دریافت کە بخش مهمی از تحلیلگران، واقعیت ساختاری شکل‌گرفته در نتیجه جنگ را نادیده می‌گیرند. در سناریوی نخست، توافقی محدود پیش از انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا حاصل می‌شود، اما چارچوب حقوقی تنگە هرمز، طرح مدیریت کابل‌ها، کریدور گوادر و شراکت‌های چین و پاکستان پابرجا می‌مانند. در سناریوی دوم، مرحله تهاجم زمینی آغاز می‌شود و هدف اصلی نه ارتش و سپاە پاسداران انقلاب اسلامی، بلکه شرایط سیاسی داخلی کشور خواهد بود. اما هیچیک از هیچ‌یک از این دو مسیر ساده نیست. اما باید توجە داشت کە هیچ‌کدام از دو سناریوی موجود مسئله بنیادین را حل نمی‌کند. در سناریوی نخست، پیش از انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا در ماه نوامبر، یک چارچوب دیپلماتیک محدود حاصل می‌شود. ایران محدودیت‌هایی را بر غنی‌سازی می‌پذیرد، اما با برچیدن کامل برنامه هسته‌ای موافقت نمی‌کند. واشنگتن این وضعیت را خلع هسته‌ای می‌نامد و تهران آن را حفظ حاکمیت خود توصیف می‌کند. هر دو طرف نیز این توافق را برای مخاطبان داخلی خود یک پیروزی معرفی خواهند کرد. با این حال، چارچوب قانونی جدید تنگە هرمز، طرح حکمرانی بر کابل‌های زیردریایی، کریدور تجاری گوادر و شراکت‌های راهبردی با چین و پاکستان همچنان پابرجا خواهند ماند. ایران در چنین شرایطی تنها محدودیت‌هایی را بر جدول زمانی غنی‌سازی خود می‌پذیرد و در مقابل بخشی از تحریم‌ها کاهش می‌یابد، اما معماری راهبردی شکل‌گرفته در طول دوران آتش بس همچنان دست‌نخورده باقی می‌ماند. در سناریوی دوم، مرحله عملیات زمینی آغاز می‌شود. با پذیرش وضعیت پایان‌یافته جنگ از سوی کنگره آمریکا، زمینه حقوقی چنین اقدامی پیشاپیش فراهم شده است. نیروهای تفنگدار دریایی آمریکا در ناوهای یو‌اس‌اس تریپولی و یو‌اس‌اس باکسر از پیش در منطقە مستقر شده‌اند و احتمالاً طرح‌هایی برای تصرف جزیره خارک یا ابوموسی تدوین شده است. الگوی مورد بحث، مشابه مدل ونزوئلا، عملیات هدفمندی است که به جای اشغال کلاسیک، شرایط داخلی لازم برای تغییر حکومت را ایجاد کند. اما با نگاهی بە روزهای پایانی حملات ائتلاف اسرائیل و آمریکا بە بخشی از زیرساختهای ایران میتوان دریافت کە هدف اصلی نه ارتش و سپاە پاسداران انقلاب اسلامی، بلکه اعمال فشار بر اوضاع اقتصادی و سیاسی ایران خواهد بود. از این طریق واشنگتن امیدوار است تا حکومتی متفاوت، از طریق گسترش اعتراضات داخلی، در ایران بە قدرت برسد .با این حال، تا برهە کنونی بە نظر می رسد کە هیچ‌یک از این دو سناریو ساده و بدون هزینه نخواهند بود. تا مقطع کنونی، جمهوری اسلامی ایران برای موفقیت لزوماً نیازی به پیروزی در جنگ ندارد، بلکه کافی است به گونه‌ای شکست نخورد که الگوی استفاده از قدرت نظامی را برای بقای خود، سرکوب هرگونە اعتراضات داخلی و سرانجام تحمیل مصوبە حاکمیتی بر آبراە هرمز را تحمیل نماید. آنچه کە امروز اهمیت دارد، نتیجه مذاکرات یا حتی سرنوشت آتش‌بس نیست، بلکه واقعیت‌هایی است که در جریان جنگ ایجاد شده‌اند. قانون جدید تنگە هرمز، مسیر تجاری گوادر، الگوی همکاری سه‌جانبه ایران، چین و پاکستان و نقش فعال‌تر روسیه، پدیده‌هایی نیستند که با امضای یک توافق یا آغاز دور تازه‌ای از درگیری از میان بروند. از این منظر، نه تهران برای موفقیت نیازمند پیروزی کامل است و نه واشنگتن توان پذیرش شکست را دارد. رقابت اصلی در سال‌های آینده بر سر مدیریت و مهار پیامدهای نظم جدیدی خواهد بود که جنگ، خواه ناخواه، به شکل‌گیری آن کمک کرده است.

فرهاد جهان بیگی در ماه‌های اخیر، مجموعه‌ای از تحولات سیاسی، امنیتی و اقتصادی به‌گونه‌ای درهم تنیده شده‌اند که دیگر نمی‌توان آن‌ها را اتفاقاتی جدا از هم دید. از فعال شدن دوباره مسالە کرد گرفته تا تنش‌های فزاینده پیرامون تنگه هرمز، و از سوی دیگر، فرسایش آرام اما مداوم طبقه متوسط در داخل ایران؛ تمامی این‌ موارد نشانه‌های ورود منطقه به مرحله‌ای تازه از بازآرایی قدرت هستند. خاورمیانه پس از جنگ غزه و تقابل مستقیم‌تر ایران و اسرائیل، دیگر منطقه‌ای با موازنه‌های سابق نیست. در این فضای جدید، مرز میان بحران خارجی و بحران داخلی کم‌رنگ‌تر از همیشه شده است. فشار اقتصادی دیگر صرفا مسئله معیشت نیست، همان‌طور که مسالە کرد نیز صرفاً یک موضوع اتنیکی یا امنیتی محسوب نمی‌شود. هرکدام از این پرونده‌ها، بخشی از یک معادله بزرگ‌ترند، معادله‌ای که محور آن فرسایش است. ایران امروز هم‌زمان با سه سطح از فشار روبه‌روست: فشار ژئوپلیتیک خارجی، فرسایش اقتصادی و اجتماعی در داخل، و تهدیدهای امنیتی در پیرامون مرزها. همین هم‌زمانی است که وضعیت کنونی را نسبت به بسیاری از دوره‌های گذشته متفاوت و پیچیده‌تر کرده است. مسالە کرد: از یک مسالە اتنیکی تا ابزار ژئوپلیتیک فعال شدن دوباره مسالە کرد را نمی‌توان صرفاً نتیجه تحرکات منطقه‌ای یا تنش‌های مرزی دانست. آنچه امروز در حال وقوع است، بیشتر به بازگشت «کارت کوردی» به معادلات ژئوپلیتیک منطقه شباهت دارد. این کارت هر بار با تغییر موازنە قدرت در خاورمیانه دوباره فعال می‌شود. کردها به دلیل تقسیم در چهار کشور، برخورداری از تجربه سازماندهی سیاسی و نظامی و روابط تاریخی با برخی قدرت‌های خارجی، به یکی از مهم‌ترین اهرم‌های فشار در منطقه تبدیل شده‌اند. اما در عین حال، بخش زیادی از روایت‌هایی که این روزها درباره عملیات قریب‌الوقوع علیه ایران، پیشروی تا تهران یا ارسال سلاح به معترضان با وساطت کردها مطرح می‌شود، بیشتر به جنگ روانی و نبرد روایت‌ها مربوط است تا یک سناریوی واقعی نظامی. اسرائیل و دکترین فشار پیرامونی به نظر می‌رسد اسرائیل بیش از هر بازیگر دیگری به فعال نگه داشتن پیرامون امنیتی ایران علاقه‌مند است. راهبرد تل‌آویو طی سال‌های گذشته بر این پایه شکل گرفته است که به‌جای ورود به جنگی مستقیم و فرسایشی، محیط اطراف رقبای خود را بی‌ثبات و پرهزینه کند. در این چارچوب، اقلیم کوردستان برای اسرائیل یک موقعیت مهم ژئوپلیتیک محسوب می‌شود؛ منطقه‌ای نزدیک به مرزهای کنونی ایران، می‌تواند در حوزه اطلاعاتی، امنیتی یا فشار روانی اهمیت پیدا کند. با این حال، شواهد موجود بیشتر نشان می‌دهند که هدف اسرائیل حفظ یک اهرم فشار دائمی علیه ایران است، نه لزوماً راه‌اندازی یک جنگ زمینی گسترده یا پروژه‌ای برای تجزیه ایران و تشکیل کردستان بزرگ. ترکیه: نگران‌ترین بازیگر منطقه در طرف مقابل، ترکیه با عینک کاملاً متفاوتی به مسالە کرد نگاه می‌کند. برای آنکارا، هرگونه تقویت جریان‌های کرد در عراق، سوریه یا ایران می‌تواند پیامد مستقیمی بر امنیت داخلی خود ترکیه داشته باشد. به همین دلیل، ترکیه بە رغم وجود اختلافات جدی با تهران، در موضوع مهار مطالبات کردی منافع مشترکی با ایران پیدا می‌کند. نگرانی اصلی آنکارا این است که هرگونه بی‌ثباتی گسترده در مناطق کوردستان، در نهایت به تشدید دوباره مسالە کرد در داخل ترکیه منجر شود. به همین دلیل است که در حال حاضر، تندروترین جریان ملی ترک، برای آشتی با کردها پیش‌دستی می‌کند. چرا تهران اقلیم را تهدید امنیت ملی می‌بیند؟ از نگاه نهادهای امنیتی ایران، ترکیب چند عامل باعث شده است کە اقلیم کردستان به یک پرونده حساس امنیت ملی تبدیل شود: حضور احزاب مسلح کرد، نگرانی از فعالیت شبکه‌های اطلاعاتی خارجی، و احتمال پیوند خوردن این تحرکات با نارضایتی‌های داخلی در شرایط بحران منطقه‌ای. به همین دلیل، موضع‌گیری‌های اخیر برخی چهره‌های نزدیک به حاکمیت و همچنین حملات موشکی ایران به مقر احزاب کردستانی را می‌توان بخشی از تلاش تهران برای ارسال یک پیام بازدارنده دانست؛ پیامی به بغداد، واشنگتن و حتی بازیگران منطقه‌ای که ایران حاضر نیست مرزهای غربی‌اش به منطقه فشار دائمی علیه کشور تبدیل شود. با این حال، واقعیت این است که بسیاری از بازیگران خارجی احتمالاً به مسالە کرد بیشتر به‌عنوان ابزاری برای فرسایش و مهار ایران نگاه می‌کنند، نه پروژه‌ای برای تغییر فوری ساختار قدرت در تهران. البته این نگاه لزوماً با اهداف و مطالبات همه جریان‌های کرد همسو نیست. تنگە هرمز: گلوگاه قدرت و پاشنه آشیل لجستیکی تنگه هرمز برای ایران فقط یک مسیر دریایی نیست، بلکە شریان اصلی تجارت خارجی و بخشی از معماری بازدارندگی این کشور محسوب می شود. بخش عمده صادرات نفت، پتروشیمی و کالاهای معدنی ایران، و همچنین واردات کالاهای اساسی، همچنان از مسیر بنادر جنوبی انجام می‌شود. واقعیت این است که اقتصاد ایران هنوز جایگزین عملیاتی و هم‌سطحی برای جنوب ندارد. زیرا سهم تقریبی بنادر جنوبی و خلیج فارس در تجارت ایران: بیش از ۸۵ درصد تجارت کالایی و نزدیک به ۹۰ درصد صادرات نفت، میعانات و پتروشیمی است. افسانه جایگزینی هرمز در سال‌های اخیر بارها درباره توسعه کریدور شمال–جنوب یا جایگزینی مسیرهای شرقی صحبت شده است، اما فاصله میان ایده‌های ژئوپلیتیک و ظرفیت واقعی لجستیکی همچنان زیاد است. بنادر شمالی ایران در دریای خزر از نظر عمق آب، تجهیزات و ظرفیت عملیاتی، قابل مقایسه با بنادر جنوبی نیستند. مسیرهای زمینی و ریلی از طریق آسیای مرکزی، افغانستان یا پاکستان نیز با محدودیت‌های زیرساختی، هزینه بالا و بی‌ثباتی سیاسی روبه‌رو هستند. بنابراین در عمل، جغرافیا همچنان مزیت هرمز را حفظ کرده است. جنگ آینده: جنگ لجستیک و فرسایش اگر روزی، درگیری گسترده‌ دیگری در حوزە خلیج فارس شکل بگیرد، احتمالاً شبیه جنگ‌های کلاسیک گذشته نخواهد بود. ایران طی سال‌های اخیر روی ابزارهایی که برای اخلال در امنیت دریایی طراحی شده‌اند، از مین‌گذاری دریایی و قایق‌های تندرو گرفته تا موشک‌های ساحل به دریا و پهپادها سرمایەگذاری کردە است. این سطح از سرمایەگذاری بدین معناست کە این کشور. توانایی بالایی برای ناامن کردن هرمز دارد، اما میان «اخلال» و «کنترل پایدار» تفاوت بزرگی وجود دارد. تبدیل تنگە هرمز به حوزه نفوذ انحصاری ایران، هزینه‌ای بسیار سنگین خواهد داشت و احتمالاً واکنش قدرت‌های جهانی را در پی خواهد آورد. به همین دلیل، هرمز هم‌زمان نماد قدرت و آسیب‌پذیری ایران است؛ نقطه‌ای که در آن بازدارندگی و وابستگی به هم گره خورده‌اند. فرسایش طبقه متوسط: بحران آرام اما خطرناک در میان تمام بحران‌های پر سر و صدای منطقه‌ای، شاید عمیق‌ترین بحران ایران در سکوت در حال شکل گرفتن باشد: فرسایش تدریجی طبقه متوسط. طبقه متوسط فقط یک طبقه اقتصادی نیست. این طبقه معمولاً حامل امید به آینده، برنامه‌ریزی بلندمدت، مصرف فرهنگی، آموزش و نوعی احساس ثبات اجتماعی است. زمانی که این احساس ثبات از بین می‌رود، بحران فقط اقتصادی باقی نمی‌ماند؛ به بحران روانی و اجتماعی تبدیل می‌شود. برخی نشانه‌های این فرسایش عبارتند از: - تورم مزمن بالای ۴۰ درصد در سال‌های اخیر - کاهش قدرت خرید و کوچک شدن سفره و سبک زندگی - افزایش مهاجرت نیروهای متخصص و طبقه متوسط شهری - سقوط بخشی از طبقه متوسط به دهک‌های پایین‌تر زمانیکە تحصیل، تخصص و سال‌ها کار دیگر تضمینی برای حفظ یک زندگی باثبات نباشد، جامعه وارد مرحله‌ای از اضطراب مزمن می‌شود. خطر اصلی فقط فقر نیست؛ بلکه تجربه سقوط طبقاتی است. شهروندی که همواره خود را متعلق به طبقه متوسط قلمداد کردە است، فروپاشی موقعیت اجتماعی را نه یک اتفاق اقتصادی، بلکه نوعی بی‌عدالتی ساختاری تلقی می‌کند. این روند به‌تدریج رابطه دولت و جامعه را نیز تغییر می‌دهد. هرچه سرمایه اجتماعی ضعیف‌تر شود، حکومت‌ها بیشتر به ابزارهای امنیتی و کنترلی تکیه می‌کنند. نتیجه، شکل‌گیری نوعی خستگی جمعی است؛ جامعه‌ای که شاید هنوز منفجر نشده، اما به‌آرامی در حال فرسوده شدن است. بلوک قدرت و مسئله بقا فشارهای هم‌زمان خارجی و داخلی، ساختار قدرت در ایران را با یک پرسش اساسی روبه‌رو کرده است: تا کجا باید مقاومت کرد و از چه نقطه‌ای باید وارد معامله شد؟ برخلاف تصور رایج، ساختار قدرت در ایران کاملاً یکدست نیست. در درون حاکمیت، دو گرایش کلی قابل مشاهده است. این دو گرایش، الزاماً بلوک‌های کاملاً جدا و منسجم نیستند، بلکه دو رویکرد غالب در درون ساختار قدرت‌اند که در بسیاری مواقع با یکدیگر همپوشانی دارند. یک رویکرد معتقد است هرگونه عقب‌نشینی در پرونده هسته‌ای یا منطقه‌ای، فشار خارجی را بیشتر خواهد کرد و تنها راه بقا، حفظ بازدارندگی و مقاومت است. در مقابل، نگاه عمل‌گراتری نیز وجود دارد که نگران فرسایش اقتصادی و اجتماعی بلندمدت کشور است و کاهش تنش را برای جلوگیری از تحلیل رفتن ظرفیت داخلی ضروری می‌داند. در این میان، برنامه موشکی، پرونده هسته‌ای و کنترل نسبی بر هرمز، برای جمهوری اسلامی فقط ابزار نظامی نیستند؛ بلکە بخشی از سازوکارهای بازدارندگی و چانه‌زنی‌اند. سپاه پاسداران و نهادهای امنیتی نیز در چنین فضایی نقش پررنگ‌تری پیدا کرده‌اند. از نگاه آن‌ها، تجربه عراق و لیبی نشان داده است که بدون شبکه بازدارندگی و توان منطقه‌ای، هزینه آسیب‌پذیری بسیار بالاتر خواهد بود. اما در عین حال، مسئله اصلی اینجاست که فرسایش اقتصادی و اجتماعی نیز می‌تواند در بلندمدت به همان اندازه خطرناک باشد که تهدید خارجی. جمع‌بندی: موازنه روی لبه فرسایش ایران امروز در نقطه تلاقی چند بحران هم‌زمان قرار گرفته است. نه تصویر «فروپاشی فوری» با واقعیت سازگار است و نه روایت «ثبات کامل و شکست‌ناپذیری». واقعیت جایی میان این دو قرار دارد. ایران از نظر اقتصادی، سرمایه اجتماعی و ظرفیت معیشتی جامعه، تحت فشار و فرسایش جدی قرار گرفته است. در مقابل، ساختار امنیتی، ابزارهای بازدارندگی و موقعیت ژئوپلیتیک کشور همچنان ظرفیت قابل توجهی برای دوام ایجاد کرده‌اند. مسئله امروز ایران دیگر صرفاً جلوگیری از شکست نظامی نیست، بلکه جلوگیری از تحلیل رفتن تدریجی ظرفیت دولت، اقتصاد و جامعه است. مسالە کرد، تنش هرمز، فشار اقتصادی و فرسایش طبقه متوسط، همه در نهایت به یک نقطه مشترک می‌رسند: مدیریت بقا در یک محیط فرسایشی و بی‌ثبات منطقه‌ای. ایران وارد دالان طولانی یک فرسایش استراتژیک شده است.

شیلان سقزی در نگاه اول، پاکستان، ترکیه و عربستان سعودی شبیه سه بازیگرِ جدا افتاده‌اند که فقط گهگاه در اجلاس‌ها یا بحران‌های منطقه‌ای کنار هم می‌نشینند. اما اگر صحنه را از امروزِ جنگ ایران با آمریکا و اسرائیل عقب‌تر ببریم، یک الگوی عمیق‌تر دیده می‌شود: این سه کشور، نه یک بلوکِ ایدئولوژیک، بلکه یک مثلثِ تطبیقیِ قدرت‌اند که هر ضلع آن یک نوع سرمایه‌ی متفاوت وارد بازی می‌کند؛ پاکستان هراسِ امنیتی و ظرفیتِ نظامیِ نوسانی، عربستان سرمایه و وزنِ مالی و نمادینِ عربی و ترکیه صنعتِ دفاعی، چابکیِ دیپلماتیک و توانِ نقش‌آفرینی میانِ شرق و غرب. همین تفاوت، هم نقطه‌ی قوت آنهاست و هم پاشنه‌آشیلشان؛ آنها با هم هم‌پوشانی دارند، اما شبیه هم نیستند؛ برای همین هم اتحادشان بیشتر به هِجینگ (در ادبیات روابط بین‌الملل یعنی بازیِ هم‌زمان روی چند گزینه برای کاهش ریسک و حفظِ انعطاف) شباهت دارد تا پیمانِ سخت. در ماه‌های اخیر، امضای پیمان دفاعیِ عربستان و پاکستان، گفت‌وگوهای سه‌جانبه‌ پاکستان-عربستان-ترکیه، و نزدیک‌تر شدنِ آنکارا و ریاض نشان می‌دهد که این مثلث از سطحِ گمانه‌زنی عبور کرده و واردِ فازِ آزمایشیِ یک معماریِ امنیتیِ سیال شده است. رسانه‌ها در سپتامبر ۲۰۲۵ از امضای پیمان دفاع متقابلِ عربستان و پاکستان خبر دادند، در ژانویه ۲۰۲۶ از پیش‌نویس توافق سه‌جانبه‌ی پاکستان-عربستان-ترکیه نوشت، و در فوریه ۲۰۲۶ از عزمِ اردوغان برای بردنِ روابط با عربستان به سطحی بالاتر در دفاع و انرژی گزارش داد. این مثلث را باید با یک عدسیِ متفاوت فهمید، نه به‌مثابه‌ اتحادِ اسلامی، نه ناتوی مسلمانان، بلکه به‌عنوان شبکه‌ی بقا در عصرِ فروپاشیِ اعتماد به چترهای بزرگ. عربستان در پیِ شکنندگیِ اعتمادش به تضمین‌های امنیتیِ آمریکا، به سمتِ تنوع‌بخشیِ شرکا گام برداشتە است؛ پاکستان از یک‌سو با چین پیوندِ راهبردیِ عمیق دارد و از سوی دیگر زیرِ فشارِ کمبودِ ارزی، بحرانِ بدهی و نیاز به حمایتِ کشورهای خلیج است؛ ترکیه نیز عضو ناتو است، اما با اقتصادِ شکننده، وابستگیِ انرژی و جاه‌طلبیِ منطقه‌ای، به‌دنبالِ خودمختاریِ راهبردی است. در این بارە Chatham House اعلام نمودە است که اتحادِ احتمالیِ ترکیه با عربستان و پاکستان، دفاعِ ترکیه را لزوماً قوی‌تر نمی‌کند، اما منافعِ دیگری بە همراە می‌آورد، همان منافعِ سیاسی و مانورِ منطقه‌ای که در منطقِ هِجینگ مهم‌اند. از سوی دیگر، AGSI نیز درباره‌ی بازآراییِ عمل‌گرایانه‌ عربستان و ترکیه نوشته است که این نزدیکی بر تکمیل‌کنندگیِ اقتصادی، همکاریِ دفاعی و اضطرابِ مشترک از بی‌ثباتی استوار است. ضلعِ پاکستانیِ این مثلث، سخت‌ترین و در عین حال منعطف‌ترین بخش آن بە شمار می رود. سخت از آن‌رو که پاکستان تنها کشورِ مسلمانِ دارای سلاح هسته‌ای است و همین، برای عربستان و بسیاری از دولت‌های خلیج، یک بیمه‌ی ذهنی و گاهی حتی یک سایه‌ی بازدارنده می‌سازد. منعطف از آن‌رو که اسلام‌آباد به‌دلیل اقتصادِ آسیب‌پذیر و جغرافیای سیاسیِ پیچیده خود ناچار است میانِ واشنگتن، پکن، تهران و ریاض مانور بدهد. رویترز در ژانویه ۲۰۲۶ نوشت که روابطِ چین و پاکستان هم‌زمان با گرم‌تر شدنِ رابطه‌ی پاکستان و آمریکا در حالِ بازتعریف است و این مسالە، به‌نوعی تعادلِ جدید در پیرامونِ چین می‌سازد. همان منبع در مارس و آوریل ۲۰۲۶ نشان داد پاکستان خود را به‌عنوان میانجیِ جنگ ایران و آمریکا معرفی می‌کند و با ایران، عربستان و ترکیه تماس‌های فشرده دارد. گاردین نیز در این بارە اعلام نمودە است کە این نقشِ میانجی‌گرانه، هم جایگاهِ جهانیِ پاکستان را ارتقا میبخشد و هم نشان می‌دهد اسلام‌آباد برای امنیتِ خودش به روابطِ عربی و آمریکایی و ایرانی هم‌زمان نیاز دارد. در این نقطە است کە پاشنه‌آشیلِ پاکستان آشکار می‌شود. قدرتِ نظامیِ پاکستان با شکنندگیِ مالی‌اش هم‌زمان است. عربستان بارها به‌عنوان پشتیبانِ مالیِ پاکستان ظاهر شده و در سال ۲۰۲۶ نیز رویترز از وعده‌ی ۳ میلیارد دلار کمکِ اضافیِ ریاض به اسلام‌آباد خبر داد، در حالی‌که پاکستان هنوز زیرِ فشارِ بدهی‌های خارجی و نیاز به افزایشِ ذخایر ارزی است. این وابستگی، پاکستان را به بازیگری تبدیل می‌کند که می‌تواند وزنِ امنیتی خود را بفروشد، اما برای حفظِ ثباتِ داخلی‌اش به سرمایه‌ی خارجی وابسته می‌ماند. دفاعِ متقابل با عربستان این وضعیت را تقویت می‌کند: از یک‌سو به اسلام‌آباد اهرمِ ژئوپلیتیک می‌دهد، از سوی دیگر این خطرِ را دارد که پاکستان را در بحران‌های خلیج، از سودان تا هرمز، به میدانِ فشار و تعهد تبدیل کند. رویترزحتی گزارش دادە است کە پاکستان در ۲۰۲۶ یک قراردادِ ۱.۵ میلیارد دلاریِ فروش سلاح به سودان را پس از مخالفتِ عربستان متوقف کرده است؛ یعنی ریاض، از مسیرِ مالی و سیاسی، می‌تواند بر تصمیم‌های امنیتیِ اسلام‌آباد اثر بگذارد. به این معنا، پاکستان در این مثلث، شمشیر است، اما غلافِ شمشیر در دستِ کسی دیگر هم هست. ضلعِ سعودی، کاملاً متفاوت است: عربستان نه با نیروی انسانیِ نظامی‌اش، بلکه با سرمایه، جایگاهِ عربی، انرژی و قدرتِ تنظیمِ بازارِ منطقه‌ای بازی می‌کند. پس از حملات ۲۰۱۹ به تأسیساتِ آرامکو، بسیاری از تحلیلگران و خودِ مقام‌های سعودی به این نتیجه رسیدند که واشنگتن، اگرچه هنوز شریکِ اصلی است، اما دیگر تضمینِ مطلق نیست. New Lines نوشته که جنگِ ایران بار دیگر وابستگیِ عربستان به آمریکا را برجسته کرده، اما هم‌زمان ریاض را به سمتِ تنوع‌بخشیِ شرکا هل داده است. رویترز نیز بارها تأکید کرده است که عربستان بدونِ حلِ مسئله‌ی فلسطین، اسرائیل را به‌رسمیت نخواهد شناخت. این موضع در ۲۰۲۴ به‌صراحت از زبانِ وزیر خارجه و سپس ولیعهد تکرار شد. از همین رو، عربستان از یک‌سو به سمتِ پیمان با پاکستان و نزدیک شدن به ترکیه می‌رود، از سوی دیگر نمی‌خواهد که این چرخش به معنای قطعِ کاملِ ارتباط با آمریکا یا عادی‌سازیِ شتاب‌زده با اسرائیل باشد. عربستان، در واقع، می‌خواهد خود، قیمتِ امنیت را تعیین کند، نه اینکه فقط خریدارِ امنیتِ دیگران باشد. پاشنه‌آشیلِ عربستان اما همین‌جاست. قدرت این کشور در ثروت و آسیب‌پذیری‌اش در امنیت است. New Lines به‌صراحت می‌نویسد که پس از جنگ و تشدیدِ تنش با ایران، ریاض همچنان به آمریکا به‌عنوان تنها شریکِ عملی برای دفاع از خود نگاه می‌کند، اما در عین حال به‌دنبالِ شرکای جایگزین است. Chatham House نیز درباره‌ی پیمانِ عربستان و پاکستان نوشته است که این توافق، هنوز معلوم نیست از سطحِ نماد فراتر برود و به تبادلِ اطلاعات یا ابعادِ هسته‌ای برسد. در همین بارە، Belfer Center هشدار می‌دهد که هیچ مدرکِ عمومی‌ای وجود ندارد که این پیمان، واقعاً یک چترِ هسته‌ایِ سعودی را به معنای حقوقی ایجاد کرده باشد. یعنی عربستان می‌خواهد بازدارندگی بخرد، اما هنوز نمی‌داند چقدر از این بازدارندگی، واقعی و چقدر صرفاً روانی است. این ابهام، بخشی از قدرتِ ریاض است؛ اما در صورت بحرانی شدن اوضاع منطقه، این ابهام می‌تواند به ضعف تبدیل شود. ضلعِ ترکیه، در این میان، نقشِ میانجیِ صنعتی-دیپلماتیک را بازی می‌کند. آنکارا برخلاف ریاض، نه پولهای کلان در اختیار دارد و نه مانند پاکستان، سلاحِ هسته‌ای؛ اما در یک دهه‌ی اخیر توانسته از صنعتِ دفاعیِ خود، به‌ویژه پهپادها، هوافضا و پروژه‌های مشترک، سرمایه‌ی ژئوپلیتیک بسازد. رویترز در ژوئیه ۲۰۲۵ نوشت که ترکیه و پاکستان درباره‌ی همکاری در دفاع و انرژی گفت‌وگو کردە و آنکارا در آن ماه از همبستگی با اسلام‌آباد در بحرانِ نظامیِ آن با هند نیز حمایت کرد. همان منبع در فوریه ۲۰۲۶ از عزمِ اردوغان برای ارتقای روابط با عربستان در حوزه‌های انرژی‌های تجدیدپذیر و صنعتِ دفاعی خبر داد. اما ترکیه نیز آسیب‌پذیریِ خاصِ خود را دارد: قدرتِ مانورِ آنکارا از درونِ اقتصادِ لرزانش تغذیه می‌شود. رویترزدر آوریل ۲۰۲۶ گزارش داد IMF رشدِ اقتصادیِ ترکیه را به‌دلیلِ ضعفِ مومنتوم و قیمت‌های انرژی پایین آورده و جنگِ آمریکا-اسرائیل با ایران را یکی از عواملِ بالا رفتنِ قیمت انرژی و فشار بر اقتصادِ واردکننده‌ی انرژیِ ترکیه دانسته است. این بدان معناست کە هرچه نقشِ منطقه‌ایِ آنکارا بیشتر شود، هزینه‌ی انرژی و تورم و کسریِ حسابِ جاری هم می‌تواند بالاتر برود. از همین رو، یک محورِ ترکیه-عربستان-پاکستان، دفاعِ ترکیه را به‌طور خودکار تقویت نمی‌کند، بلکە آنچه کە ترکیە در میان این روابط به‌دست می‌آورد بیشتر فضای عمل است. این تفاوت مهم است: ترکیه به‌دنبالِ امنیتِ کامل نیست، به‌دنبالِ آزادیِ عمل در شرایطِ ناامن است. در سطحِ همپوشانی‌ها، این سه کشور بیش از آن‌که بر سرِ یک ایدئولوژی جمع شوند، بر سرِ یک ترس مشترک جمع می‌شوند: ترس از بی‌ثباتیِ بی‌پایان، ترس از اسرائیلِ با دستِ باز، ترس از ایرانِ بحران‌زا، و ترس از آمریکا‌یی که می‌تواند امنیت بفروشد اما نه لزوماً تضمینِ پایدار بدهد. در جنگِ ایران با آمریکا و اسرائیل، پاکستان خود را میانجی معرفی کرده و با تهران، ریاض و آنکارا تماس دارد؛ ترکیه خواستار گفت‌وگوی سازنده‌ی آمریکا و ایران گشتە و همراه با پاکستان و عربستان در نشست‌های منطقه‌ای نقش دارد. عربستان نیز هم‌زمان با کمک مالی به پاکستان و تقویتِ توافق دفاعی، به سمتِ مدیریتِ تنش و نه الزاماً جنگِ مستقیم حرکت می‌کند. در این رابطە، رویترزدر آوریل ۲۰۲۶ نوشت که وزیر دفاعِ پاکستان، ترک‌ها و سعودی‌ها پیش‌نویسِ یک توافقِ سه‌جانبه را آماده کرده‌اند ودیلی صباح نیز تأیید کرد که گفت‌وگوها انجام شده اما هنوز توافقی امضا نشده است. این نکته دقیقاً نشان می‌دهد که مثلث، یک پروژه‌ی ناتمام و نه یک محورِ تثبیت‌شده است. در برابرِ این همپوشانی‌ها، تعارض‌ها نیز کم نیستند. عربستان، حتی در اوج نزدیکی به پاکستان و ترکیه، همچنان بر مسالە فلسطین و عدمِ عادی‌سازی با اسرائیل تا تشکیلِ مسیرِ روشن برای دولتِ فلسطینی پافشاری می‌کند. ترکیه به‌شدت منتقد اسرائیل است ورویترز گزارش کرده است که تل‌آویو حتی حضورِ نظامیِ ترکیه در غزه را نمی‌پذیرد. پاکستان نیز از یک‌سو با عرب‌ها و ایران گفت‌وگو می‌کند و از سوی دیگر در تعمیقِ رابطه با آمریکا و چین، مدام در حالِ تنظیمِ توازن است. به‌بیان ساده، هر سه کشور در برابرِ اسرائیل و جنگِ منطقه‌ای ناراضی‌اند، اما هر کدام از زاویه‌ای متفاوت: عربستان از تهدیدِ مستقیم و هزینه‌ی عادی‌سازی در هراس است، ترکیه از حذف شدن از صحنه‌ی شام و مدیترانه و از افزایشِ نقشِ اسرائیل در محیطِ پیرامونش؛ و پاکستان از آنکه جنگ‌های خاورمیانه، انرژی، ارز و امنیتِ داخلیِ شکننده‌اش را بی‌ثبات کنند. در نسبت با چین و آمریکا، این مثلث به‌وضوح سه الگوی متفاوت دارد. پاکستان نزدیک‌ترین پیوندِ راهبردی را با چین دارد. رویترزدر ژانویه ۲۰۲۶ از دوستیِ آهنین پکن و اسلام‌آباد و از تعمیقِ روابط در مقابلِ گرم‌تر شدنِ رابطه‌ی پاکستان و آمریکا خبر داد. در مه ۲۰۲۵ هم دو طرف بر تعمیقِ تجارت و سرمایه‌گذاری را تاکید کردند. چین برای پاکستان صرفا یک سرمایه‌گذار نیست، بلکە پشتیبانِ زیرساختی، تکنولوژیک و نظامی نیز بە شمار می رود. عربستان با چین رابطه‌ای عمل‌گرایانه‌تر دارد. این کشور در سال ۲۰۲۳ میانجیِ آشتیِ ایران و عربستان شد و در ۲۰۲۶ هم از پکن خواست بر بازبودنِ تنگه‌ی هرمز تأکید کند. برای ریاض، چین مهم است، اما هنوز نمی‌تواند جایگزینِ کاملِ چترِ امنیتیِ آمریکا شود. ترکیه نیز با چین رابطه‌ای ابزاری داشتە و در پیِ جلبِ سرمایه و خریدِ فناوری است. اما همان‌طور که Washington Institute نوشته است، روابطِ آنکارا با پکن به بن‌بست‌های مالی و ترازِ تجاریِ نامتوازن خورده و هم‌زمان روابطش با واشنگتن بار دیگر گرم شده است. بنابراین، چین برای این مثلث بیشتر منبعِ تنفسِ اقتصادی و دیپلماتیک است تا ضامنِ امنیت. آمریکا اما هنوز فروشنده‌ی اصلیِ امنیت، لوازم بازدارندگی و مشروعیتِ نظامی است. از این‌جا می‌شود به یک جمع‌بندیِ نوآورانه رسید: مثلثِ پاکستان-ترکیه-عربستان نه یک محورِ سخت و نه یک اتحادِ ایدئولوژیک، بلکه یک ماشینِ تبدیلِ ناامنی به اهرمِ سیاسی است. پاکستان ناامنیِ خود را به اعتبارِ نظامی و میانجی‌گری تبدیل می‌کند؛ عربستان ناامنیِ منطقه‌ای را به خریدِ بازدارندگی و شبکه‌ی دفاعی تبدیل می‌کند؛ ترکیه ناامنی را به فرصتِ صنعتی، نفوذِ دیپلماتیک و هویتِ قدرتِ میانی تبدیل می‌کند. اما این ماشین سه نقصِ بنیادی دارد: پاکستان بدون پول و ثباتِ داخلی، نمی‌تواند قدرتِ هسته‌ای‌اش را به معماریِ منطقه‌ای پایدار تبدیل کند. عربستان بدونِ تضمینِ بیرونی، هنوز به‌تنهایی نمی‌تواند بازدارندگیِ سخت بسازد، و ترکیه بدونِ اقتصادِ سالم و انرژیِ قابل اتکا، نمی‌تواند جاه‌طلبیِ منطقه‌ای‌اش را به بلوکِ پایدار بدل کند. به همین دلیل، این مثلث اگر هم شکل بگیرد، بیشتر شبیه ائتلافِ موقتِ مهارِ بحران خواهد بود تا یک نظمِ نوین. چنان‌که Chatham House و Belfer هر دو تأکید کرده‌اند، هنوز معلوم نیست این نظم از سطحِ نماد فراتر برود یا نه؛ اما همین که سه کشور در دلِ جنگِ ایران، در یک اتاق درباره‌ی دفاع، انرژی، میانجی‌گری و بازدارندگی حرف می‌زنند، نشان می‌دهد که نقشِ آنها در منطقه از پیروانِ بحران به طراحانِ بخشی از پاسخ به بحران در حال تغییر است. در نتیجه، اگر بخواهیم این مثلث را دقیق و غیرکلیشه‌ای نام‌گذاری کنیم، باید بگوییم: ترکیه مغزِ صنعتی و دیپلماتیک است، عربستان جیب و کُرسیِ نمادینِ عربی است، و پاکستان تیغِ بازدارندگیِ پرهزینه اما قابلِ اجاره است. این سه‌گانه، در برابرِ ایران و اسرائیل، هم می‌تواند عاملِ کاهشِ تنش باشد و هم در سناریوی بدتر، به بازتوزیعِ ترس در منطقه کمک کند، در برابرِ آمریکا، هم می‌تواند ابزارِ چانه‌زنی باشد و هم ابزارِ وابستگیِ تازه، در برابرِ چین، هم فرصتِ تنفس است و هم میدانِ رقابتِ نفوذ. چنین شبکه‌ای از درونِ تناقض برآمدە است و به همین دلیل، آینده‌اش نه از جنسِ قطعیت، که از جنسِ فازی است: به‌قدرِ کافی هم‌سو هست که دیده شود، اما به‌قدرِ کافی ناهم‌زمان و ناهم‌هدف هست که هنوز نامِ بلوک بر آن ننشیند. همین، مهم‌ترین ویژگیِ سیاستِ منطقه در این لحظه است.

توافق قریب الوقوع کنونی در صورت نهایی شدن، بیش از آنکه توافقی برای پایان جنگ باشد، تلاشی برای مدیریت موازنه قدرت در مرحله پس از جنگ است. واشنگتن می‌کوشد بدون ورود به یک رویارویی طولانی، امنیت انرژی و اهرم فشار هسته‌ای خود را حفظ کند و تهران در پی آن است که دستاوردهای ژئوپلیتیک و هزینه‌های تقابل را به گشایش اقتصادی تبدیل کند. به همین دلیل، تنگە هرمز، نفت و حتی آتش‌بس تنها موضوع مذاکرات نیستند، بلکه ابزارهای معامله‌اند. آزمون واقعی زمانی آغاز می‌شود که دو طرف از مدیریت بحران به حل اختلافات بنیادین درباره غنی‌سازی، تحریم‌ها و نظم امنیتی منطقه برسند. در حالی که امضای توافق برای پایان دادن به جنگ ایران نزدیک به نظر می‌رسد، وب‌سایت آمریکایی آکسیوس جزئیاتی از مفاد مورد انتظار این توافق را منتشر کرد. به گفته یک مقام آمریکایی، توافقی که ایالات متحده و ایران به امضای آن نزدیک شده‌اند، شامل یک تمدید آتش‌بس ۶۰ روزە خواهد بود. در این دوره، تنگه هرمز بدون دریافت عوارض بازگشایی خواهد شد، ایران اجازه خواهد یافت نفت خود را آزادانه بفروشد و همزمان مذاکرات بیشتری درباره مهار برنامه هسته‌ای این کشور انجام خواهد شد. چنین توافقی می‌تواند از تشدید جنگ جلوگیری کند و فشار بر عرضه جهانی انرژی را کاهش دهد. با این حال، هنوز روشن نیست که آیا این توافق به یک صلح پایدار منجر خواهد شد یا نه. و آیا این صلح میتواند همزمان خواسته‌های هسته‌ای دونالد ترامپ، رئیس‌جمهوری آمریکا، و همچنین مطالبات اسرائیل را نیز برآورده کند. ترامپ و میانجی‌ها از احتمال اعلام توافق در روز یکشنبه سخن گفته‌اند، هرچند این توافق هنوز به طور نهایی تصویب نشده است. این مقام آمریکایی خلاصه‌ای از پیش‌نویس توافق در شکل کنونی آن را بە آکسیوس ارائه کرده است، منابع خبری آگاه دیگر از روند مذاکرات نیز بخش عمدەای از آن را تأیید کرده‌اند. طرف ایرانی هنوز این جزئیات را تأیید نکرده، اما تهران نیز از نزدیک شدن به توافق خبر داده است. بر اساس این پیش‌نویس، دو طرف تفاهم‌نامه‌ای را امضا خواهند کرد که آتش‌بس را برای ۶۰ روز، با امکان تمدید، ادامه می‌دهد. در این مدت، تنگه هرمز بدون اخذ عوارض عبور باز خواهد شد و ایران متعهد می‌شود مین‌هایی را که در این آبراه کار گذاشته است، جمع‌آوری کند تا کشتی‌ها بتوانند آزادانه تردد کنند. در مقابل، آمریکا محاصره بنادر ایران را لغو خواهد کرد و برخی معافیت‌های تحریمی را در اختیار تهران قرار خواهد داد تا امکان فروش آزادانه نفت ایران فراهم شود. ایران نیز متعهد خواهد شد در پی دستیابی به سلاح هسته‌ای نباشد. همزمان، طی این ۶۰ روز مذاکراتی درباره تعلیق برنامه غنی‌سازی اورانیوم و برچیدن ذخایر اورانیوم با غنای بالای ایران انجام خواهد شد. دو منبع آگاه نیز اعلام نمودەاند کە تهران از طریق میانجی‌ها تعهدات شفاهی خود را درباره دامنه امتیازهایی که در زمینه تعلیق غنی‌سازی و کنار گذاشتن ذخایر اورانیوم غنی‌شده ارائه خواهد کرد، به آمریکا منتقل کرده است. طبق این پیش‌نویس، واشنگتن با مذاکره درباره لغو تحریم‌ها و رفع انسداد دارایی‌های ایران موافقت خواهد کرد، اما اجرای این اقدامات تنها در چارچوب یک توافق نهایی و قابل راستی‌آزمایی انجام می‌شود. نیروهای آمریکایی که طی ماه‌های اخیر به منطقه اعزام شده‌اند نیز در طول این دوره ۶۰ روزه در منطقه باقی خواهند ماند و تنها در صورت دستیابی به توافق نهایی خارج خواهند شد. پیش‌نویس تفاهم‌نامه همچنین به‌صراحت بر پایان جنگ میان اسرائیل و حزب‌الله در لبنان تأکید می‌کند. این مقام آمریکایی گفت هرچه ایران سریع‌تر مین‌ها را جمع‌آوری و رفت‌وآمد دریایی را از سر بگیرد، رفع محاصره نیز سریع‌تر انجام خواهد شد. او افزود اصل اساسی که ترامپ در این توافق بر آن تکیه کرده است، اصل معافیت در برابر اجرا است. به گفته این مقام، ایران خواستار رفع فوری انسداد دارایی‌ها و لغو دائمی تحریم‌ها شده است، اما واشنگتن تأکید نمودە است که این مطالبات تنها پس از ارائه امتیازهای ملموس از سوی تهران محقق خواهد شد. در همین حال، یک مقام اسرائیلی نیز اعلام کرد بنیامین نتانیاهو، نخست‌وزیر اسرائیل، در تماس تلفنی روز شنبه با ترامپ نسبت به بند مربوط به پایان جنگ در لبنان ابراز نگرانی کرده است. یک مقام آمریکایی نیز گفت نتانیاهو درباره جنبه‌های دیگری از توافق نیز ملاحظاتی مطرح کرده است. این مقام افزود توافق مربوط به لبنان به معنای آتش‌بس یک‌جانبه نخواهد بود. بر اساس این توافق، اگر حزب‌الله برای تجدید تسلیح یا انجام حملات جدید اقدام کند، اسرائیل مجاز خواهد بود برای جلوگیری از آن وارد عمل شود، اما در صورتیکە حزب‌الله به قواعد توافق پایبند بماند، اسرائیل نیز به آن پایبند خواهد بود. این مقام آمریکایی گفت نتانیاهو ملاحظات داخلی خود را دارد، اما ترامپ باید منافع ایالات متحده و اقتصاد جهانی را نیز در نظر بگیرد. او در پایان ابراز امیدواری کرد اختلافات باقی‌مانده طی ساعات آینده حل شود و توافق روز یکشنبه اعلام شود، اما هشدار داد اگر آمریکا به این نتیجه برسد که ایران در مذاکرات هسته‌ای جدیت ندارد، ممکن است توافق حتی تا پایان دوره ۶۰ روزه نیز دوام نیاورد.

بازداشت و انتقال محمدباقر سعد داوود السعدی، شهروند عراقی متهم به ارتباط با شبکه‌های شبه‌نظامی نزدیک به ایران، ابعاد تازه‌ای از پرونده‌ای را آشکار کرده است که از نگاه سازمانهای امنیتی آمریکا فراتر از یک طرح ترور منفرد است. مقام‌های آمریکایی او را به مشارکت یا هماهنگی دست‌کم ۱۸ حمله علیه اهداف آمریکایی و یهودی در اروپا و آمریکای شمالی متهم کرده‌اند. همزمان، گزارش نیویورک‌پست درباره برنامه‌ریزی احتمالی برای هدف قرار دادن ایوانکا ترامپ، این پرونده را به نمادی از پیوند میان انتقام‌جویی فراملی، شبکه‌های نیابتی و رقابت امنیتی واشنگتن و تهران تبدیل کرده است. روزنامه آمریکایی نیویورک‌پست در گزارشی مفصل از بازداشت و انتقال یک شهروند عراقی به ایالات متحده خبر داده است. این فرد متهم شدە است کە در طراحی و هماهنگی مجموعه‌ای از حملات علیه اهداف آمریکایی و یهودی در اروپا و آمریکای شمالی نقش داشته و هم‌زمان پیگیری طرحی برای ترور ایوانکا ترامپ، دختر دونالد ترامپ، را دنبال می‌کرده است. بر اساس این گزارش، محمدباقر سعد داوود السعدی، ۳۲ ساله، که رسانه‌های آمریکایی او را از چهره‌های فعال در شبکه‌های شبه‌نظامی نزدیک به ایران توصیف کرده‌اند، در تاریخ ۱۵ مه در ترکیه بازداشت و سپس به آمریکا منتقل شد. وزارت دادگستری آمریکا او را به مشارکت در دست‌کم ۱۸ حمله و اقدام تروریستی در اروپا و آمریکای شمالی متهم کرده است. نیویورک‌پست به نقل از منابعی که هویت آنها فاش نشده است، مدعی شد السعدی پس از کشته شدن قاسم سلیمانی در حمله پهپادی آمریکا در بغداد، تصمیم گرفته بود یکی از اعضای خانواده دونالد ترامپ را هدف قرار دهد و در همین چارچوب، ایوانکا ترامپ را به‌عنوان هدف انتخاب کرده بود. در این این گزارش آمدە است کە او حتی اطلاعاتی درباره محل اقامت ایوانکا ترامپ و جرد کوشنر همسر وی در فلوریدا در اختیار داشته است. بر اساس اطلاعات این روزنامه، السعدی در پیام‌هایی که در شبکه‌های اجتماعی منتشر کرده بود، از انتقام‌گیری سخن گفته و تهدید کرده بود که حفاظت‌های امنیتی آمریکا نیز مانع اجرای عملیات نخواهد شد. در یکی از پیام‌های منتشرشده در شبکه ایکس، تصویری از منطقه محل سکونت ایوانکا ترامپ در فلوریدا منتشر شده و در کنار آن متنی تهدیدآمیز به زبان عربی نوشتە شدە بود. السعدی در این متن نوشتە بود کە نیروهای سرویس مخفی قادر به حفاظت از آمریکایی‌ها نخواهند بود. نیویورک‌پست در ادامه گزارش خود نوشته است مقام‌های فدرال آمریکا السعدی را از اعضای مرتبط با کتائب حزب‌الله عراق و همچنین نیروهای نزدیک به سپاه پاسداران انقلاب اسلامی معرفی کرده‌اند. بر اساس اسناد منتشرشده از سوی وزارت دادگستری آمریکا، او متهم است در چندین حمله علیه اهداف آمریکایی و یهودی مشارکت داشته یا در هماهنگی آن‌ها نقش ایفا کرده باشد. در این گزارش آمده است که از جمله این حملات می‌توان به آتش‌سوزی عمدی در ساختمان بانک نیویورک ملون در آمستردام، حمله با سلاح سرد به دو شهروند یهودی در لندن و تیراندازی به ساختمان کنسولگری آمریکا در تورنتو اشاره کرد. علاوە بر این مقام‌های آمریکایی اعلام کردەاند کە السعدی در طراحی یا هماهنگی حملات دیگری علیه مراکز مرتبط با یهودیان در یک کنیسه در شهر لیژ بلژیک و آتش‌سوزی در یک معبد در روتردام هلند نقش داشتە است. بر اساس گزارش نیویورک‌پست، نهادهای امنیتی آمریکا همچنین اعلام کرده‌اند چندین طرح دیگر مرتبط با این شبکه پیش از اجرا خنثی شده است. این طرح‌ها به گفته مقام‌های آمریکایی در واکنش به تحولات اخیر خاورمیانه برنامه‌ریزی شده بودند. ایوانکا ترامپ که اکنون ۴۴ سال دارد، پیش از ازدواج با جرد کوشنر در سال ۲۰۰۹ به یهودیت ارتدوکس گروید. کاخ سفید تاکنون واکنشی رسمی به گزارش منتشرشده درباره طرح احتمالی ترور او نشان نداده است. گزارش نیویورک‌پست همچنین به ارتباط نزدیک السعدی با قاسم سلیمانی پرداخته است. به نوشته این روزنامه، اسناد دادگاه فدرال آمریکا شامل تصاویری است که او را در کنار سلیمانی و در محیط‌هایی شبیه مراکز نظامی نشان می‌دهد. در برخی از این تصاویر، السعدی در حال بررسی نقشه‌ها و تجهیزات دیده می‌شود. الیزابت تسورکوف، پژوهشگر مؤسسه نیو لاینز در واشنگتن که در سال ۲۰۲۳ در بغداد ربوده شد و بیش از ۹۰۰ روز در اسارت کتائب حزب‌الله بود، به نیویورک‌پست گفته است نزدیکی السعدی به قاسم سلیمانی و همچنین ارتباط او با اسماعیل قاآنی، فرمانده کنونی نیروی قدس سپاه، برای گروه‌های شبه‌نظامی منطقه اهمیت زیادی داشته است. او گفته است السعدی پس از کشته شدن سلیمانی نیز ارتباط خود را با شبکه‌های نزدیک به نیروی قدس سپاە پاسداران حفظ و از حمایت‌های لجستیکی برخوردار بوده است. تسورکوف در عین حال تأکید کرده است که نمی‌داند آیا السعدی یکی از افرادی بوده که در ربودن او نقش داشته یا نه، زیرا افراد مسلحی که او را نگهداری می‌کردند همواره صورت خود را پوشانده بودند. در بخش دیگری از این گزارش، انتفاض قنبر، معاون پیشین وابسته نظامی سفارت عراق در واشنگتن، اعلام کردە است کە السعدی پس از کشته شدن قاسم سلیمانی آشکارا درباره لزوم هدف قرار دادن خانواده ترامپ صحبت می‌کرده است. او همچنین گفته که السعدی به سلیمانی نگاه پدرانه داشته و پس از مرگ پدر خود، احمد کاظمی، که از فرماندهان نظامی ایران بود، به او نزدیک‌تر شده بود. به گفته قنبر، السعدی در بغداد بزرگ شده اما بعدها برای آموزش به تهران فرستاده شده بود. او سپس یک شرکت خدمات مسافرتی را با تمرکز بر سفرهای مذهبی تأسیس کرده و از این طریق به کشورهای مختلف سفر می‌کرده است. قنبر مدعی شده این فعالیت‌ها پوششی برای ارتباط‌گیری با شبکه‌های عملیاتی و سلول‌های مرتبط با گروه‌های شبه‌نظامی بوده است. نیویورک‌پست همچنین گزارش داده است که السعدی هنگام بازداشت در ترکیه یک گذرنامه عراقی در اختیار داشتە است که معمولاً برای کارکنان دولتی و مأموریت‌های رسمی صادر می‌شود. به گفته منابع این روزنامه، داشتن چنین گذرنامه‌ای به او امکان می‌داد کە با حداقل بازرسی امنیتی در فرودگاه‌های عراق تردد کند و آسان‌تر ویزای کشورهای مختلف را دریافت کند. بر اساس این گزارش، السعدی هنگام بازداشت در مسیر سفر به روسیه بوده است. مقام‌های آمریکایی تاکنون جزئیات بیشتری درباره هدف این سفر منتشر نکرده‌اند. بر اساس اسناد دادگاه فدرال آمریکا، السعدی چند ماه پس از کشته شدن قاسم سلیمانی در سال ۲۰۲۰، در پیامی در شبکه اجتماعی ایکس نوشته بود که شبکه‌های اجتماعی را ترک می‌کند و تلفن‌هایش را خاموش خواهد کرد تا دشمن آمریکایی شکست بخورد. او در آن پیام از عبارت پیروزی یا شهادت استفاده کرده بود. با این حال، فعالیت او در شبکه‌های اجتماعی متوقف نشد. در یکی از آخرین پیام‌هایش در سال ۲۰۲۵، او بار دیگر از قاسم سلیمانی و دیگر فرماندهان کشته‌شده ایرانی با عنوان شهدا یاد کرده بود. نیویورک‌پست همچنین مدعی شده است السعدی در برخی موارد برای تهدید افراد هدف، تصاویر سلاح کمری مجهز به صداخفه‌کن را از طریق اسنپ‌چت و دیگر شبکه‌های اجتماعی ارسال می‌کرده است. بر اساس این گزارش، متهم اکنون در بازداشتگاه متروپولیتن بروکلین در شرایط انفرادی نگهداری می‌شود که برخی متهمان و زندانیان پرونده‌های امنیتی و جنایی مهم آمریکا نیز در آن نگهداری می‌شوند. قابل ذکر است کە تاکنون مقام‌های ایرانی واکنشی رسمی به این گزارش نشان نداده‌اند و جزئیات پرونده نیز همچنان در دست بررسی قضایی در ایالات متحده قرار دارد.